بايقاۋ دا, جاردەمدەسۋ دە كەرەك

كەشە استانادا «سايلاۋ ۇدەرىسىندەگى قوعامدىق ينستيتۋتتار: بايقاۋ جانە جاردەمدەسۋ» تاقىرىبىندا دوڭگەلەك ۇستەل وتىرىسى وتكىزىلدى. وتىرىس توراعالىعىنىڭ تىزگىنىن ۇستاعان سايلاۋدى بايقاۋ جونىندەگى رەسپۋبليكالىق قوعامدىق كوميسسيانىڭ توراعاسى نۇرلان ەرىمبەتوۆ العاشقى ءسوز كەزەگىن قوعامدىق كوميسسيا مۇشەسى كامال بۇرحانوۆقا ۇسىندى. حالقىمىزدىڭ ۇزىنا بوي­عى تاريحىن كوكتەي شولىپ, جۇرت­شى­لىققا وي تاستاي سويلەگەن قوعام قايراتكەرى: «مەن اقش-تىڭ بۇرىنعى مەمحاتشىسى كونداليزا رايسپەن كەزدەسكەندە مەن ول كىسىگە ساۋال قويدىم. «سىزدەر جەر جۇزىنە دەموكراتيا قاعيداتتارىن ۇيرەتكىلەرىڭىز كەلەدى. ال كولۋمب امەريكانى اشپاي تۇرىپ-اق ءبىزدىڭ حالقىمىزدىڭ حاندارىن اق كيىزگە كوتەرىپ سايلاعانىن, ەشكىمنەن تايسالمايتىن, تۋعانىنا تارتپايتىن بيلەر ينس­تيتۋتى بولعانىن بىلەسىزدەر مە؟», دەپ سۇرادىم. راسىندا, ءبىزدىڭ حالىقتىڭ دالالىق دەموكراتياسىنىڭ تامىرى تەرەڭدە جاتىر. وتكەن جىلى قازاق حاندىعىنىڭ 550 جىلدىعىن تويلاعاندا ونى كەيبىرەۋلەر قازاق مەملەكەتىنە 550 جىل دەگىلەرى كەلدى. جوق, قازاق مەملەكەتىنىڭ تاريحى سوناۋ باعزىدا, ساقتاردا جاتىر. التىن ادامدى بۇۇ-دا كورمەگە قويعاندا «ساق جاۋىنگەرى ب.ز.د. V عاسىر» دەپ جازىپتى. سوندا مەن ەلشىلىكتىڭ ازاماتتارىنا ايتتىم: «نەگە تەك بۇلاي دەپ جازدىڭىزدار؟ مۇنى ءبىز بىلەمىز, ال وزگە قۇرلىقتان كەلگەن ەلشى ساقتىڭ كىم ەكەنىن قايدان بىلەدى. بۇل ءبىزدىڭ حانزادامىز ەكەنىن اشىپ جازۋ كەرەك», دەدىم. ءوز تاريحىن تەرەڭ بىلگەن ەل اداس­پايدى, وزگەنىڭ قولجاۋلىعى دا بولمايدى. قازاق دەموكراتياسى قازىرگىدەي جاشىككە قاعاز سالىپ, سايلاۋ ۋچاسكەلەرىن قۇرىپ داۋىس بەرمەگەنىمەن, ادىلدىكتى تۋ ەتكەن سايلاۋ وتكىزگەن. ءبىزدىڭ قازىرگى قالىبىمىز سول دۇرىس جولدىڭ جالعاسى», – دەپ وي قورىتتى. كەڭەستىڭ ەندىگى ءبىر مۇشەسى مارات ءباشىموۆ سايلاۋالدى ۇگىت-ناسيحات كەزىندە ەشبىر الالاۋدىڭ ورىن الماعانىن, ەلەكتوراتتىڭ قاي پارتياعا دا قاتىستى مالىمەت­تەرگە تولىققاندى قانىق­قانىن ايتسا, اكادەميك جابايحان ءابدىل­دين: «قازاقستان ءاۋ باستان دە­مو­كراتيالىق جولدى تاڭدادى. قوعام­نىڭ ءاربىر ازاماتى ەركىن. ءار ادام­نىڭ سايلاۋعا, سايلانۋعا, بيلىككە ۇمتىلۋىنا جول اشىق. بيلىكتىڭ ءۇش تارماعىنىڭ ارقايسىسى زاڭ اياسىندا وزىنە بەرىلگەن وكىلەتتىلىگىن اتقارادى. ءبىزدىڭ بارلىعىمىزدىڭ ەركىندىگىمىز زاڭىمىزدا اي­شىق­تالعان. وسىلاردىڭ ىشىندە قوعامنىڭ دۇرىس جولدا دامۋىندا زاڭ شىعارۋ بيلىگىنىڭ ورنى ايرىقشا. سەبەبى, قوعامدى ىلگە­رى­لەتەتىن دە, كەرى كەتىرەتىن دە زاڭ. دەموكراتيالىق قوعامدا زاڭ بي­­لىگى ۇستەم. سايلاۋ ءبىزدى وسى با­عىتتا جۇرگىزىپ, ەلىمىزدى ماڭگى­لىك ماقساتتارعا جەتەلەيدى», – دەدى. دوڭگەلەك ۇستەلگە قاتى­سۋ­شىلار كوزقاراستارىنداعى, يدەيالار­ىنداعى, پىكىرلەرىندەگى, مۇمكىن­دى­كتەرىندەگى ەرەكشە­لىك­تەرىنە قاراماستان, بارلىق سايا­سي پارتيالاردىڭ اشىق جانە باسە­كەلى كۇرەسكە بىردەي دەڭگەيدە قول­جەتىمدى بولۋىنا قوعامدىق كوميس­سيانىڭ ءار مۇشەسىنىڭ ايانباعانىن ايتتى. بارلىق زاڭنامالاردىڭ مۇلتىكسىز ورىندالۋىن, نورمالار مەن شارتتاردىڭ بۇزىلماۋىن باقىلادىق. ۇساق-تۇيەك دەگەن جوقپىز, بارلىعىنا ءمان بەرىپ, سايلاۋالدى جۇمىستاردىڭ بارلىعىنىڭ زاڭعا سايكەس وتۋىنە ءجىتى قارادىق, ەندى ناق جاۋاپتى كەزەڭ – سايلاۋ تىم تاياۋ. جۇمىسىمىزدى اياعىنا دەيىن اتقارىپ, ءاربىر سايلاۋ ۋچاسكەسىندە داۋىس بەرۋ پروتسەدۋراسىن قاداعالايتىن بولامىز, دەدى ولار. مۇنىمەن قوسا, وتىرىستا قو­عامدى دەموكراتيالاندىرۋ ۇدە­رىسىندە قوعامدىق بايقاۋشىلار ينستيتۋتىنىڭ بەلسەندى قيمىل جاساۋى ەرتەڭگى جارقىن كۇننىڭ كەپىلى دەگەن كوميسسيا مۇشەلەرى بايقاۋشىلار قىزمەتىندەگى قۇقىقتىق جانە تاجىريبەلىك اسپەكتىلەرگە دە نازار اۋداردى. انار تولەۋحانقىزى, «ەگەمەن قازاقستان».