ىشكى جالپى ءونىم ءوسىمى – 7 پايىز
2010 جىلدىڭ الدىن الا قورىتىندىلارى وسىلاي دەۋگە نەگىز قالاپ وتىر
كەشە پرەمەر-مينيستر كارىم ءماسىموۆتىڭ توراعالىعىمەن سەلەكتورلىق رەجىمدە ۇكىمەتتىڭ 2011 جىلعى العاشقى وتىرىسى بولىپ ءوتتى. پرەمەر-مينيستر اتاپ كورسەتكەندەي, 2010 جىلى ەلىمىزدىڭ ەكونوميكاسى سالاسىنداعى جۇمىس ءبىرشاما جاقسى اتقارىلدى. العاشقى بولجامدى مالىمەتتەر بويىنشا, ەلىمىزدە ىشكى جالپى ءونىم كولەمى 7 پايىزعا ءوستى. ءبىز مەملەكەت باسشىسى الدىمىزعا قويعان مىندەتتەردى نەگىزىنەن ورىنداپ شىقتىق, دەپ اتاپ كورسەتتى ۇكىمەت باسشىسى. الدىن الا الىنعان دەرەكتەر كورسەتىپ وتىرعانىنداي, وتكەن جىلى ونەركاسىپ ءوندىرىسى 10 پايىزعا ارتقان. قۇرىلىس سالاسىنىڭ ءوسىمى 101 پايىزى, ساۋدا 112 پايىز بولدى. كولىك سالاسى بويىنشا ءوسىم 7,4 پايىزعا, بايلانىس 5 پايىزعا ءوستى. ەلىمىزدەگى ينفلياتسيا دەڭگەيى بەلگىلەنگەن دالىزدەن اۋىتقىماي, 7,8 پايىز كولەمىندە قالعان. «نەگىزىنەن ءبىز, – دەدى پرەمەر-مينيستر, – ءوزىمىز بەلگىلەگەن بولجامدى كورسەتكىشتەر مەجەسىنەن شىقتىق. ەندى بيىلعى جىلى 2010 جىلى قول جەتكىزگەن جەتىستىكتەردى باياندى ەتۋ ماقساتىندا جۇمىلا ەڭبەك ەتۋىمىز كەرەك». ۇكىمەت وتىرىسىندا ەلىمىزدىڭ ىشكى رىنوگىنداعى ازىق-ت ۇلىك باعاسىنىڭ نەگىزسىز كوتەرىلۋ ماسەلەسى ءسوز بولدى. بۇل تۋرالى ءباسەكەلەستىكتى قورعاۋ اگەنتتىگىنىڭ باسشىسى ءماجيت ەسەنباەۆ بايانداما جاسادى. جاڭا جىل مەركەسى كۇندەرىندە كەيبىر ازىق-ت ۇلىك ءتۇرلەرى باعاسىنىڭ كۇرت كوتەرىلۋى قىلمىستىق سىبايلىستىقتىڭ سالدارىنان بولىپ وتىرعان قۇبىلىس. ايتپەسە, جاڭا جىل قارساڭىندا 750 تەڭگە بولعان سيىر ەتىنىڭ 5 كۇن مەرەكەدەن كەيىن 1400 تەڭگەدەن اسىپ كەتۋىن قالاي تۇسىندىرۋگە بولادى. بۇل ماسەلەمەن الداعى ۋاقىتتا سالىق كوميتەتى جانە قۇقىق قورعاۋ ورگاندارى اينالىسۋى كەرەك. ءبىز وتكەن جىلدىڭ استىعىنان الىنعان ۇننان پىسىرىلگەن ءداستۇرلى بولكە ناننىڭ باعاسى 41-43 تەڭگەدەن اسپاۋى جونىندە كەلىسكەنبىز. الايدا, قازىرگى كۇننىڭ ءوزىندە كەيبىر وڭىرلەردە نان باعاسى 60 تەڭگەدەن اسىپ كەتتى, دەدى اگەنتتىك باسشىسى. ونىڭ ايتۋىنشا, الىپساتارلار نان باعاسىنىڭ قىمباتتاۋىنا تۇراقتاندىرۋ قورىنان الىناتىن استىقتىڭ دەر كەزىندە جەتكىزىلمەيتىندىگىن جانە تۇراقتاندىرۋ قورىندا ساقتالعان استىقتىڭ ساپاسى الىپساتارلار قولىنداعى استىقتىڭ ساپاسىنان تومەن بولىپ وتىرعاندىعىن جەلەۋ ەتەدى. سوندا بۇل الىپساتارلار استىقتى قازاقستاننان تىسقارى جەردەن تاسىپ اكەلە مە؟! وتىرىستا ءسوز العان اۋىل شارۋاشىلىعى ءمينيسترى اقىلبەك كۇرىشباەۆتىڭ ايتۋىنشا, 2011 جىلدىڭ 1 قاڭتارىنداعى جاعداي بويىنشا رەسپۋبليكامىزدا 9,3 ميلليون توننا استىق بار. ونىڭ 2,6 ميلليون تونناسى – قابىلدانعان مەموراندۋمدار شەڭبەرىندە بەلگىلەنگەن كەسىمدى باعا بويىنشا عانا بوساتىلاتىن تۇراقتاندىرۋ قورىنىڭ استىعى. قولدا بار وسى استىق كولەمى ەلىمىزدىڭ ىشكى رىنوگىنداعى نان ونىمدەرىنە دەگەن سۇرانىستى الداعى ەگىن وراعىنىڭ جاڭا استىعىنا دەيىن تولىق قامتاماسىز ەتۋگە جەتەدى. سوندىقتان ناننىڭ باعاسىنىڭ كوتەرىلۋى تۋرالى مۇلدە ءسوز قوزعاۋعا بولمايدى. ال استىق ساپاسىنا كەلەتىن بولساق, رەسپۋبليكامىزداعى قازىرگى بارلىق استىق قورىنىڭ 90 پايىزى ءۇشىنشى جانە جوعارى كلاستى بيداي بولىپ تابىلادى. سوندىقتان ساۋدا ۇيىمدارىنىڭ نان باعاسىنىڭ كوتەرىلۋىن استىق ساپاسىمەن بايلانىستىرۋى ەشبىر نەگىزسىز. وسىمدىك مايى مەن جارمالارعا كەلەتىن بولساق, بۇل ازىق-ت ۇلىك تۇرلەرىنىڭ قورى دا جەتكىلىكتى. ءمينيستردىڭ ايتۋىنشا, قازىر ەلىمىزدىڭ كوكونىس قويمالارىندا جانە ءىرى ساۋدا ورتالىقتارىنىڭ قويمالارىندا 900 مىڭ توننا كارتوپ, 150 مىڭ توننا ءسابىز, 100 مىڭ توننا پياز ساقتالىپ تۇرعان كورىنەدى. كوكونىستىڭ وسى مولشەرى ەلىمىزدىڭ تۇرعىندارىن الداعى كۇزگى جاڭا ءونىم العانعا دەيىن تولىق قامتاماسىز ەتەدى. سوندا بۇل ازىق-ت ۇلىك تۇرلەرىنىڭ باعاسى نەلىكتەن شارىقتاپ بارادى؟ مال شارۋاشىلىعى ونىمدەرىن تۇراقتاندىرۋ ماقساتىندا بۇل سالانى قولداۋ ءۇشىن ۇكىمەت تاراپىنان ناقتى شارالار قابىلداندى. وتكەن جىلعى قۇرعاقشىلىقتىڭ كەرى اسەرلەرىن ەسكەرە وتىرىپ, مال ازىعى ءۇشىن جانە ءىرى قارا مالدىڭ انالىق باسىن ساقتاۋ ءۇشىن ەلىمىزدىڭ 8 وبلىسىنىڭ اۋىلشارۋاشىلىق قۇرىلىمدارىنا جالپى كولەمى 3,2 ميلليارد تەڭگە كولەمىندە سۋبسيديا ءبولىندى. قۇس شارۋاشىلىعىن قولداۋ ماقساتىندا مەملەكەتتىك جەمازىق قورىنان 43 مىڭ توننا ارپا ءبولۋ تۋرالى شەشىم قابىلداندى. بۇل شارالاردىڭ ءبارى مال شارۋاشىلىعى سالاسىنىڭ تۇراقتىلىعىن ساقتاۋعا نەگىز بولادى. رەسپۋبليكامىزداعى قىسقى جىلۋ بەرۋ ماۋسىمىندا ورىن الىپ وتىرعان كەيبىر كەلەڭسىزدىكتەر تۋرالى يندۋستريا جانە جاڭا تەحنولوگيالار ۆيتسە-ءمينيسترى البەرت راۋ بايانداما جاسادى. ونىڭ ايتۋىنشا, بيىلعى قىستا وسكەمەن, قوستاناي, اقتوبە جانە كوكشەتاۋ قالالارىندا جىلۋ رەجىمىنىڭ نورمالارى ساقتالماعان. ەلىمىزدى ەلەكتر قۋاتىمەن قامتاماسىز ەتۋ جۇيەسىندە وسى جىلۋ بەرۋ ماۋسىمىندا 40-قا جۋىق تەحنولوگيالىق كەلەڭسىزدىكتەر ورىن العان. ماسەلەن, تەمىرتاۋ قالاسىنداعى ەنەرگيالىق جۇيەنىڭ ىستەن شىعۋىنا بايلانىستى قالا تۇرعىندارى 6 ساعات بويى جارىقسىز قالعان. 4 قاڭتاردا قاراعاندى وبلىسىنىڭ پريوزەر قالاسىنىڭ بۋ قازانىندا بولعان اپاتتىڭ سالدارىنان قالاداعى بارلىق 53 كوپ قاباتتى ۇيلەردىڭ جىلۋ ءجۇيەسىندەگى سۋدى اعىزىپ جىبەرۋگە تۋرا كەلگەن. قالا تۇرعىندارى بىرنەشە كۇن جىلۋسىز قالعان. قازىرگى كۇنگە دەيىن وسى 53 كوپ قاباتتى تۇرعىن ءۇيدىڭ 14-ءى جىلۋ جۇيەسىنە قوسىلماعان. جاڭا جىلدىڭ 5 جانە 7 قاڭتارى كۇندەرىندە سەمەي قالاسىنىڭ №1 جەو-دا بىرنەشە اپات ورىن العان. وسىنىڭ سالدارىنان سەمەي قالاسىنىڭ جىلۋ جۇيەسى تولىق ىستەن شىعۋدىڭ از-اق الدىندا قالعان. ءالى كۇنگە دەيىن قالانىڭ سولتۇستىك جاعالاۋىنداعى جىلۋ جۇيەسىنىڭ كەمشىلىكتەرى جويىلماي وتىر. قالانىڭ بۇل ءبولىگىندەگى تۇرعىن ۇيلەرگە بەرىلەتىن جىلۋ نورمادان الدەقايدا تومەندەپ كەتكەن. شۇعىل قولعا الىنعان شارالاردىڭ ءناتيجەسىندە قالاداعى 5 بۋ قازانى ىسكە قوسىلعان. الايدا ءالى كۇنگە دەيىن سەمەيدىڭ №5 بۋ قازانىنداعى جوندەۋ جۇمىستارى اياقتالعان جوق. وبلىس اكىمى بەردىبەك ساپارباەۆتىڭ ايتۋىنشا, سەمەي قالاسىنداعى «ەڭ جاس» بۋ قازاندارى كەمىندە 70 جىلدان بەرى پايدالانىلىپ كەلەدى. سوندىقتان بۇل قالادا تۇبەگەيلى شارالار اتقارىلىپ, جاڭا جىلۋ ورتالىعىن سالمايىنشا ءىس وڭعا باسپايدى. سەمەي قالاسىنىڭ جىلۋ جۇيەسىندە ورىن العان وسى كەلەڭسىزدىكتەرگە بايلانىستى ۇكىمەت باسشىسى ءوزىنىڭ ورىنباسارى اسەت يسەكەشەۆكە ارنايى كوميسسيا قۇرىپ, جاعدايدى تولىق زەرتتەۋدى جۇكتەدى. قىسقى ماۋسىمعا دايىندىق قارساڭىندا قالانىڭ جىلۋ جۇيەسىن دايىنداۋعا مەملەكەت تاراپىنان قوماقتى قارجى ءبولىندى. جەرگىلىكتى اتقارۋشى بيلىك قىسقى ماۋسىمعا ساقاداي سايمىز دەپ سەندىردى. ەندى اپاتتان كوز اشار ەمەس. سوندىقتان ءىستى جان-جاقتى تەكسەرىپ, كىنالىلەرگە قاتاڭ جازا قولدانۋ كەرەكتىگىنە ۇكىمەت باسشىسى ەرەكشە ەكپىن ءتۇسىردى. قۇرىلىس جانە تۇرعىن ءۇي-كوممۋنالدىق شارۋاشىلىعى ىستەرى اگەنتتىگىنىڭ باسشىسى سەرىك نوكيننىڭ ايتۋىنشا, ەلىمىزدىڭ كەيبىر وڭىرلەرىندە كوممۋنالدىق قىزمەت ءۇشىن تولەم قارىزدارى ءوسىپ كەتكەن. بۇل رەتتە استانا قالاسى 1850,6 ميلليون تەڭگە, الماتى قالاسى 1798 ميلليون تەڭگە كوممۋنالدىق قارىز كولەمىمەن الدا كەلەدى. وبلىستار بويىنشا كوممۋنالدىق قىزمەتتەرگە قارىز بويىنشا وڭتۇستىك قازاقستان جانە اقمولا وبلىسى الدا كورىنەدى. ماسەلەن, اقمولا وبلىسى تۇرعىندارىنىڭ كوممۋنالدىق قىزمەت ءتۇرلەرىنە قارىزى 721,3 ميلليون تەڭگە كولەمىندە بولىپ وتىر. سەلەكتورلىق رەجىمدەگى ۇكىمەت وتىرىسىندا بارلىق ءوڭىر باسشىلارىنىڭ ەسەبى تىڭدالدى. وتىرىستى قورىتىندىلاي كەلىپ, پرەمەر-مينيستر كۇن ءتارتىبىندە قارالعان ماسەلەلەرگە بايلانىستى ناقتى تاپسىرمالار بەرىپ, جان-جاقتى تالاپ قويدى. كارىم ءماسىموۆ 2011 جىلى ۇكىمەتتىڭ بارلىق كۇش-ءجىگەرى ينفلياتسيامەن كۇرەسكە جۇمىلدىرىلاتىندىعىن اتاپ كورسەتتى. 2011 جىلى ەڭ باستى ماسەلە ازىق-ت ۇلىك باعالارىن تۇراقتاندىرۋ, ونىڭ ىشىندە الەۋمەتتىك ماڭىزى بار ازىق-ت ۇلىك تۇرلەرى باعاسىنىڭ قىمباتتاۋىنا جول بەرمەۋ بولىپ تابىلادى, دەدى ۇكىمەت باسشىسى. جىلقىباي جاعىپار ۇلى.
