ولگەنىن, جەرلەگەنىن كۇتىپ جۇرمەي,
تالانتتى قۇرمەتتەيىك تىرىسىندە.
قادىر مىرزا ءالى.
تالانت – ەلدىڭ قازىناسى, ۇلتتىڭ التىن قورى. التىنعا دا زەر كەرەك. تالانتقا دا ىستىق ىقىلاس, سىي-قۇرمەت, ونى ايتاسىز, اتاق-داڭق تا كەرەك, بارىنەن بۇرىن ادىلەتتىلىك كەرەك. قوعامدا ونداي اۋا رايى, ادىلەتتىك بولماسا ول جەكە ادامعا ەمەس, بەرىسى ونەرگە, ءارىسى تاريحقا قيانات. ون توعىزىنشى عاسىردىڭ الماس قىلىش, اقيىق اقىنى م.يۋ. لەرمونتوۆ ايتقانداي:
«پوەت زا سلاۆۋ پلاتيت مۋكوي,
ون سلاۆۋ داروم نە بەرەت».
وسى تۇستا گۇلدەي نازىك, گرانيتتەي بەرىك بۋلات وكۋدجاۆانىڭ:
«داۆايتە جيت ۆو ۆسەم درۋگ درۋگۋ پوتاكايا,
تەم بولەە, چتو جيزن – كوروتكايا تاكايا», – دەگەن ءسوزى ەسكە تۇسەدى.
جەتى بەلەستىڭ بيىگىنە ەنتىكپەي ەركىن كوتەرىلگەن اقسۇڭقار اقىن سەرىك تۇرعىنبەك ۇلى, ونىڭ تاۋ بۇلاعىنداي ءمولدىر, تاسقىن سۋداي ارىندى پوەزياسى جايلى قالام ۇشىنا ورالعان العاشقى وي وسى.
بۇگىندە ەلوردادا تۇراتىن سەرىك تۇرعىنبەك ۇلىن قالىڭ وقىرمان قاۋىم, «استانانىڭ باس اقىنى» دەپ سانايدى. وعان سەرىكتىڭ جاسى دا, شاشى دا, شاشاسىنا شاڭ جۇقتىرمايتىن تۇلپارلىعى دا, قياعا سامعايتىن سۇڭقارلىعى دا تولىق دالەل. ول ەلىمىزدە, ودان دا تىسقارى وتكەن وتاندىق, شەتەلدىك جىر ءمۇشايرالارىنىڭ جەڭىمپازى. بابىندا جۇرگەن جۇيرىك تالاي-تالاي جىر جارىستارىندا باس بايگەگە يە بولىپ, جۇلدىزى جارقىراپ, باعى جاندى. بۇكىل تۇركى دۇنيەسى حالىقتارى پوەزياسىنىڭ بىرنەشە مارتە لاۋرەاتى اتانىپ, ماقتاۋلى ماراپاتقا كەنەلدى. حالىقارالىق «الاش» ادەبي سىيلىعىنىڭ يەگەرى, قازاقستانعا ەڭبەگى سىڭگەن قايراتكەر. وسى ماراپاتتاردىڭ بارىنەن دە, ونىڭ ماڭدايىنا بۇيىرعان اقىن دەگەن حالىق بەرگەن اتاق الدەقايدا بيىك ەكەنىن بۇگىنگى وقىرمان قاۋىم جاقسى تۇسىنەدى.
«مەن مىنا مىلتىقتى ناگان كەزىنەن بىلەم», – دەگەن ەكەن بىرەۋ.
سول سياقتى, اقىن ءىنىم سەرىك تۇرعىنبەك ۇلى ماعان بوزبالا كۇنىنەن بەلگىلى. ويتكەنى, ونىڭ ولەڭدەرى سوناۋ الپىسىنشى جىلداردىڭ اياعى مەن جەتپىسىنشى جىلداردىڭ باسىنان بەرمەن قاراي ماعان ەتەنە تانىس. سول جىلداردا بوزبالا سەرىكتىڭ بالاپان جىرلارى تورعاي ءوڭىرىنىڭ اۋداندىق, وبلىستىق, ءتىپتى سول جىلدارى شىعىپ تۇراتىن «تىڭ ولكەسى» گازەتىنەن دە كورىنىپ قالىپ جۇرەتىن. ماعان سەرىكتىڭ ەڭ العاش اۋداندىق گازەتتە جاريالانىپ, بىردەن انگە اينالىپ, حالىق اراسىنا كەڭ تاراپ كەتكەن «امانگەلدى ۇرپاعى» دەپ اتالاتىن ولەڭى ءالى كۇنگە دەيىن جادىمدا جاتتالىپ قالعان.
مەن ول كەزدە, ءالى سەرىكتى كورە قويعان جوقپىن. كەيىن الماتىعا كەلگەن, ءالى وقۋعا ءتۇسىپ ۇلگەرمەگەن ابيتۋريەنت بالاڭ جىگىت مەنى جازۋشىلار وداعىنا ىزدەپ كەلىپ, ادەيى امانداسىپ, سالەم بەرىپ, تانىستى. ورتا بويلى, بۇيرا شاشتى, اجارىنان شابىت شىرايى شالقىپ تۇرعان جالىندى جاس جىگىت ماعان بىردەن ۇنادى, تەز ءتىل تابىسىپ كەتتىك. مىنە, سودان بەرى زۋلاپ وتە شىققان جارتى عاسىردان استام ۋاقىتتا مەن سەرىكتىڭ وزىنەن دە, ونىڭ شىعارمالارىنان دا ءبىر ءسات كوز جازعان ەمەسپىن. ونىڭ وسىناۋ العاشقى ولەڭنەن باستاپ, كۇنى بۇگىن حالىقتىڭ كوڭىلىنەن شىعىپ, ىستىق ىقىلاسىنا بولەنگەن جىرلارىن كەيدە ىزدەپ ءجۇرىپ وقىپ, وزىمەن ۇنەمى پىكىرلەسىپ تۇرامىن. سەرىك وتە ءونىمدى جازاتىن اقىن. العاشقى جىلدارداعى جاس اقىننىڭ تۋعان جەر تابيعاتى, جەكە كوڭىل كۇيىن كۇيتتەگەن بالاڭ ولەڭدەرىنىڭ بىرتە-بىرتە بۇعاناسى بەكىپ, ارقاۋى شيراپ, ءتىنى بەكي ءتۇستى.
قاداۋ-قاداۋ شۋماقتارى ويىمدا قالىپ, شاعىن جىرلارىمەن شابىت وتىن تۇتاتىپ جۇرگەن سەرىك تۇرعىنبەك ۇلىنىڭ بىرتە-بىرتە وقيعالى ولەڭدەرگە ويىسىپ, ونىسى ءتىپتى باللادالار تىزبەگىنە ۇلاسىپ, پوەمالاردىڭ جالعاسىن تابۋعا جول اشتى. مىنە, ۇزاق جىلدارعا سوزىلعان وسى ءۇردىس, اقىندى, اقىرى اۋقىمدى داستاندار اۆتورىنا اينالدىردى.
اقىن داستاندارى وقىرمان جۇرەگىنە بىردەن جول تارتتى. الامان بايگە, جىر-جارىستارىندا, ۇلكەن اۋقىمداعى ءمۇشايرالاردا اقىننىڭ ابىرويى ارتىپ, ۇنەمى جۇلدەلى ورىنداردى يەلەنىپ ءجۇردى. ماسەلەن, استانا قالاسىنىڭ 15 جىلدىعىنا وراي ۇيىمداستىرىلعان ءمۇشايرانىڭ باس جۇلدەسىن الىپ, جەڭىل كولىك يەلەنگەن سەرىكتىڭ «استانا – داستان» پوەماسىنىڭ باستاۋىنداعى العاشقى شۋماقتارى ەسىمدە قالىپتى:
«جالعاننىڭ جەلبىرەسە تۋى شىڭدا,
جاقىنداپ بۇلتتىڭ ءوزى جۋىسۋعا.
بار اقىل,
بار پاراسات باسىن قوسىپ,
قالا تۇر –
ۋىز نۇردىڭ ۋىسىندا»,
– دەي كەلىپ, ءوز وقىرمانىن بىردەن باۋراپ العان اقىن, ەلورداداعى ازىرگە كوز تارتىپ تۇرعان – كەنەسارى, بوگەنباي, اباي ەسكەرتكىشتەرىن ءبىر-ءبىر شۋماقپەن-اق شىرايىن كەلتىرىپ اجارىن اشا تۇسكەن. وقىپ كورەلىك:
«جيەگى جاسىل قۇراق, جاس قاراعاي,
دۇنيەدە قالا بار ما استاناداي؟!
جۇرگىنشى كوشەدەگى ءبىز تۇگىلى,
قارايدى تەبىرەنىپ تاستاعى – اباي.
الساڭ سەن وتكەن كۇندى ەسىڭە ەپتەپ,
بولساڭ سەن تاريح سىرىن نەسىبە ەتپەك.
استىنا تۇلپار مىنگەن كەنەسارى,
ويى بار –
كوك ەسىلدى كەشىپ وتپەك.
باسىنا اۋمايتىنداي باق تۇنعاسىن,
بىلەدى ەل – مۇنداي قالا تاپتىرماسىن.
بوگەنباي –
ول دا ءوزىنىڭ داڭعىلىمەن,
دايىن تۇر جىبەرۋگە اتتىڭ باسىن».
استاناداعى ءۇش ەسكەرتكىش, ءۇش تۇلعا. استانانى جىرلاعان اقىننىڭ وسىناۋ ءۇش تۇلعانى اتتاپ وتۋگە حاقىسى جوق. ايتسەدە, اقىن وسى ءۇش بەينەنى سىرشىل سەزىمگە بولەپ, ارقايسىسىن ءبىر-ءبىر شۋماقپەن – ءارى قىسقا, ءارى نۇسقا كۇيىندە شىرايىن شىعارىپ, جىر قۇدىرەتىمەن قاپىسىز مۇسىندەي بىلگەن. مىنە, بۇل اقىن شەبەرلىگى. وسى ۋاقىتقا دەيىن جيىرمادان استام جىر جيناقتارىن شىعارعان, سوڭعى جىلدارى ءبىر سونى سوقپاققا ءتۇسىپ, پوەزيانىڭ ۇلكەن
جانرى – پوەما-داستاندارعا دەن قويعان سەرىك اقىننىڭ وسى سالاداعى قادامىنا ۇنەمى قىزىعا قارايتىن بولدىم.
تاۋەلسىزدىكتىڭ الاڭ-ەلەڭىندە كەيكى باتىردى كەيىپكەر ەتىپ سومداعان سەرىك اقىننىڭ بۇل پوەماسى وقىرمانعا وراسان ولجا سالدى دەپ باتىل ايتا الامىن.كەڭەس كەزەڭىندە ەسىمىن اتاۋدىڭ وزىنە تىيىم سالىنعان كەيكى سىندى كۇردەلى تۇلعانى ەشكىم دە اشىق ايتىپ, جارقىراتىپ جازا المادى. امانگەلدى تاقىرىبىنا قالام تارتقان جازۋشىلاردىڭ ىشىندەگى ەڭ قوماقتىسى قوعاباي سارسەكەەۆتىكى عانا بولىپ ەدى. بۇل ورايدا, تاعى ءبىر كوڭىلگە ءدات دۇنيە, ومىردەن ەرتە كەتكەن تالانتتى جازۋشى اقان نۇرمانوۆتىڭ «قۇلاننىڭ اجالى» رومانى عانا اۋىز تولتىرىپ ايتۋعا تۇرارلىق تۋىندى بولدى. ونىڭ ءوزىندە دە ول كەيكىنىڭ ەسىمىن تايعا تاڭبا باسقانداي انىقتاپ جازا المادى. قۇلان دەگەن ادەبي كەيىپكەر ارقىلى عانا تۇعىرلى تۇلعانى بىرەگەي سومداۋعا مۇمكىندىك الدى. كەيكى تۋرالى ايتۋعا دا, جازۋعا دا ەلىمىز تاۋەلسىزدىك العاننان كەيىن جول اشىلدى. وسى ءساتتى ەڭ العاش ۇتىمدى پايدالانعان سەرىك تۇرعىنبەك ۇلى بولدى. قازىر بۇل ەرەك تۇلعا – عاجايىپ باتىر تۋرالى اركىم-اق قالام تارتقىسى كەلەدى. ايتسە دە, اقان نۇرمانوۆتىڭ ىرگەلى تۋىندىسى «قۇلاننىڭ اجالى» رومانى, سەرىك تۇرعىنبەك ۇلىنىڭ تۇعىرلى داستانىنان كەيىن قالام تارتۋعا ءازىر ەشكىمنىڭ الەۋەتى جەتە قويعان جوق. سەبەبى, كەيكى سىندى كەرەمەت كەيىپكەردى سومداۋ سول توپىراقتا تۋىپ, سول ەلدىڭ تاريحىمەن بىتە قايناسقان تالانتتاردىڭ عانا قولىنان كەلەرى حاق. كەيكى تۇلعاسىن يگەرۋگە ەكىنىڭ ءبىرى بارا بەرمەسىنىڭ سەبەبى وسى.
«كەيكى باتىر» داستانى جارىققا شىعاردان بۇرىن قولجازبامەن تانىسقان ءابىش كەكىلباەۆتىڭ اتالى دا, باتالى ءسوزى بۇل شىعارمانىڭ باعىن اشتى دەۋگە بولادى. ءابىش العى سوزىندە «...قازان ءتوڭكەرىسىنىڭ بىزگە جاساعان ەڭ ۇلكەن قياناتى – حالقىمىزدى ءوز-وزىنەن ەكى ايىرىپ, ءبىرىن-ءبىرى تومپەشتەيتىن الەۋمەتتىك قانىپەزەرلىككە باۋلىعانى. اتالمىش داستان وسى ءبىر اششى اقيقاتتى قاز-قالپىندا جەتكىزەدى», دەپتى.
ال, وسى داستاندى وقىپ پىكىر جازعان اتاقتى عالىم-جازۋشى, زەردەلى سىنشى اقسەلەۋ سەيدىمبەكتىڭ پىكىر-پايىمى قالاي؟
«اۆتور كەڭ تىنىستى ەپيكالىق قارىممەن قالام تارتا وتىرىپ, كەيكىنىڭ عۇمىر كەشكەن زامانى مەن قوعامىنا قاتىستى تاريحي دەرەكتەردى كوسىپ پايدالانادى. قۇجاتقا تۇسپەگەنىمەن قۇلاقتان كەتپەگەن عيبراتتى وقيعالار مەن قيماس ەستەلىكتەر داستاننىڭ سيۋجەتتىك ارقاۋىنا اينالىپ, كەيكىنامالىق جىر – شەجىرەسى جاسالعان», دەيدى.
بۇل ارادا قوس قالامگەر ءبىر داستان ءتوڭىرەگىندە وي تولعاي كەلىپ, ءبىرى – پوەمانىڭ تاريحي ەرەكشەلىگىنە توقتاسا, ەكىنشىسى – اۆتوردىڭ اقىندىق اۋقىمىن, اقيقاتشىل شىندىعىن تىلگە تيەك ەتەدى. داستاننىڭ كوركەمدىك كەستەسىنە كوڭىل بولەدى.
ال, مەن, ءوز باسىم, سەرىكتىڭ «ماحامبەت جانە جاڭگىر حان» داستانىنا ءتانتى بولعانىمدى جاسىرا المايمىن. بۇل داستان تۋرالى العاش تىڭ پىكىر ايتقان تالانتتى سىنشى مىرزان كەنجەبايدىڭ سارابدال سىنشىلدىعىنا ءتانتى بولا وتىرىپ, ءوز ويلارىمدى وربىتكىم كەلەدى. الدىمەن مىرزاننىڭ مىنا پىكىرىنەن باستاپ ءسوز ساباقتايىن. «يساتاي مەن ماحامبەت باستاعان ۇلت ازاتتىعى ءۇشىن بولعان كوتەرىلىس تۋرالى تالاي-تالاي جىر, داستان, تولعاۋلار, عىلىمي ەڭبەكتەر جازىلدى. سول تۋىندىلاردىڭ ءبىر-بىرىنە ەگىزدىڭ سىڭارىنداي ءبىر ۇقساستىعى مىناداي بولاتىن. يساتاي باتىر, ماحامبەت ءارى باتىر, ءارى اقىن. ال, جاڭگىر حان بارىپ تۇرعان زالىم, قانىشەر, پاتشانىڭ سويىلىن سوعۋشى. راس, كەيىنگى جىلدارى جاڭگىر حان تۋرالى جۇرتشىلىق پىكىرى ەكىگە جارىلدى. جاڭگىردىڭ دە ۇلت قامىن ويلاعان ساياسي تۇلعا ەكەنى, ونىڭ وتە ءبىلىمدى, پارىق-پاراساتتى, مادەنيەتتى جانە جۇرەگىنە نازىك سەزىم ۇيالاعان جان ەكەنى ايتىلا باستادى. وسىنداي ءبىر تىڭ ءتۇيىندى كوزقاراس «ماحامبەت جانە جاڭگىر حان» داستانىندا اپ-انىق بايقالادى. ولەڭ جازىپ وتىرعان شىن اقىن دا بالا ەمىزىپ وتىرعان انا سياقتى. ول دا يسىنەدى, ءيدى, بۋسانادى, بالقيدى. ال, ماحامبەت تۋرالى داستان جازىپ وتىرعان اقىننىڭ ماحامبەتشە جاي وعىنداي جارقىلداپ, ماحامبەتشە كەيدە ارقىراي دولدانىپ, كەيدە بۇل جالعاننان ءتۇپ-تۇگەل ءتۇڭىلىپ, كۇرسىنبەسكە امالى قالمايدى. ويتكەنى, سەرىك تۇرعىنبەك ۇلى سىندى بۇگىندە ناعىز شابىتتى شاعىندا, تۇلپار شىققان بۋرىلداي بابىندا تۇرعان اقىن نەنى, كىمدى جىرعا قوسسا دا, شىنايى, ءۇرزادا جۇرەك, پاكيزات سەزىممەن جىرلايتىنى حاق! ماحامبەتتى جىرلاعان اقىن تەك تۇرعىنبەك ۇلىنشا جىرلاسىن! («انا ءتىلى» گازەتى. «ءۇرزادا جۇرەك, پاكيزات سەزىم», 15 قىركۇيەك, 2005 ج.)
اقىن «ماحامبەت جانە جاڭگىر حان» داستانىن ءبىر دەمدە, ءبىر تىنىسپەن ءبىتىرىپ, سوڭىنان ساليقالى وي, ماعىنالى ماقامدارعا ەرىك بەرەدى. پوەمانى وقىپ بولعاننان كەيىن, ويىڭ ونعا, ساناڭ سانعا ءبولىنىپ, شىتىرمان وقيعالاردىڭ شىرماۋىنان شىعا الماي پۇشايمان كۇيگە تۇسكەندەي بولاسىڭ. باستان-اياق ماحامبەت زامانىنىڭ زىميان ساياساتىنا, ايارلىق پەن استامشىلدىققا, راحىمسىزدىققا بوي الدىرعان دۇنيە كەيپىنە كوڭىلىڭ قۇلازيدى. اپىر-اي, وسى قياناتتى قاي جەردە كوردىم, قاي جەردە بايقادىم دەپ, الدى-ارتىڭا پايىمداي قارايسىڭ. باياعى ماحامبەت زامانىنداعى زالالدى كورىنىستەر بۇگىن جوق پا, ءبارى دە ۋاقىت كوشىمەن ىعىسىپ كەتە بارعان با؟! ونىڭ ۇستىنە اقىننىڭ:
«...باسقان ءىزىم بايقالماي,
اقيقاتتى ايتا الماي –
ءدال وزىڭدەي باتىرىپ,
سارقىلمايتىن قازىنا,
تاۋسىلمايتىن تاقىرىپ,
اياعى جوق,
باسى جوق,
جىپ-جىلماعاي,
جىپ-جىلتىر
جىر جازامىن قاتىرىپ», – دەپ جالعاستىرادى اقىن داستاننىڭ شارىقتاۋ شەگىنە جەتكەندە. ماسساعان! ماحامبەتتى جىرلاپ وتىرعان اقىننىڭ بۇگىنگى كەيپى وسى ما؟ ءومىر بولعان سوڭ, زامان اعىمىندا, ونىڭ ز ۇلىمدىعى مەن زيالىلىعى, حارامدىعى مەن ادالدىعى كۇن مەن تۇندەي كەزەكتەسىپ, قىس پەن جازداي جالعاسىن تاۋىپ جاتپاي ما؟ الدە بار قاستاندىق پەن قاسىرەت سول ماحامبەت زامانىمەن كەلمەسكە كەتتى مە؟
جو-جوق! وتكەننىڭ وكىنىشىن وزەگى جارىلا جىرلاعان اقىننىڭ بۇگىنگى زامانعا دا وكپەسى قارا قازانداي ەكەن. تاقىرىپ قۋىپ كەلە جاتقان اقىن تابان استىندا تالاعى جارىلىپ تاس-تالقان بولادى؟ تۇتقيىل شەشىم قابىلدايدى. اعىنان اقتارىلادى:
«ۇلاندارىڭ قور بولدى,
اشىق كۇننىڭ استىندا,
شىنجىر ەمەس, بىلەگى –
شۋدا جىپكە شاتىلىپ.
ارتىڭداعى ۇرپاعىڭ
ايتىپ-ايتپاي نە كەرەك,
داۋدى قۋماي اقىرىپ,
جاۋدى قۋماي جاپىرىپ.
اينالىپ ءبىر كەلگەندە –
اقىرىندا بولىپ تۇر,
ادام تەكتەس,
ماق ۇلىق!» («جەرورتا», «جازۋشى» باسپاسى, 136 ب. 1999 ج.)
بۇل داستاندار وتكەن زامان باتىرلارىنىڭ بەينەسى, كونە زامان كەيىپكەرلەرىنىڭ كەيپى ەكەنى بەلگىلى. ال, بۇگىنگى زامان باتىرلارى مەن تۇلعالارىن سومدايتىن پوەما-داستاندار اقىندارىمىزدا بار ما ەكەن؟ كوبىسى وتكەن تاريحتى قاۋزاپ, باياعى باتىرلاردىڭ تۇلعاسىن سومداۋعا اۋەس. ءوزىمىز ءومىر ءسۇرىپ وتىرعان بۇگىنگى زامان باتىرلارى مەن تۇلعالارى بار ما؟ بار ەكەن.
وعان سەرىكتىڭ ءوز زامانداسى, قۇرداسى, تۇڭعىش قازاق عارىشكەرى, كەڭەس وداعىنىڭ باتىرى, حالىق قاھارمانى توقتار ءاۋباكىروۆ تۋرالى تولعاۋ-داستانىن ايتساق تا جەتكىلىكتى. قازاق توپىراعىنان باستاۋ العان عارىش تاقىرىبى ءبىزدىڭ قازاق وقىرماندارىنا بەيمالىم ەمەس. كەڭەس ۇكىمەتى كەزىندە يۋ.گاگاريننىڭ دۇنيەنى ءدۇر سىلكىندىرگەن عارىشكەرلىك جولىن سول زاماندا اسقاقتاتا جىرلاعان بىردەن-ءبىر اقىن ولجاس سۇلەيمەنوۆ ەكەنى بارشاعا ءمالىم. ونىڭ «ادامعا تابىن, جەر ەندى» پوەماسى ءسوز جوق, سول كەزدەگى كەڭەستىك پوەزيانىڭ كوسموسپەن بىرگە عارىشقا كوتەرىلگەن تۇسى بولدى.
«نەت ۆوستوكا, ي زاپادا نەت» دەپ كەلەتىن ولجاستىڭ ولەڭ جولدارىنىڭ بىردەن-ءبىر دالەلى.
ال, توقتاردى جىرلاعان ءبىزدىڭ سەرىكتىڭ عارىشكەر تۋرالى پوەماسىنىڭ زامانى دا, امالى دا, ءتىپتى ساياساتى دا بولەك. قازىرگى الاساپىران, الاس-كۇلەس, قاراتالاس, جانتالاس كەزەڭدى اقىن عارىش بيىگىنەن بىلاي سۋرەتتەيدى:
«...قاراساڭ جوعارىدان تومەندەردى,
تاپپايسىڭ كەرەمەتتى – كەمەڭگەردى.
سەنبەيدى ول,
كوزى كوردى مىنا جەردى,
ءبارىبىر, تۇتاس دەنە دەگەندەردى.
مىنا جەر – ءتىلىم-ءتىلىم, شيماي-شيماي,
قالپى جوق ءبىرىن-ءبىرى قيمايتىنداي.
دۇنيە اتىس-شابىس, الاي-تۇلەي,
ادامدار جەر بەتىنە سيمايتىنداي.
وسى جاي ساباق بولار ءار ادامعا,
حالىقتىڭ كادەسىنە جاراعاندا.
دۇنيەنىڭ بارشىلىعىن, تارشىلىعىن,
بىلەسىڭ –
تەك بيىكتەن قاراعاندا!»
سەرىك اقىننىڭ ەسكى, جاڭا زامان تاقىرىبىندا جازىلعان پوەما-داستاندارىن ودان ءارى تالداي بەرۋگە بولار ەدى. بىراق, بۇل تاقىرىپتار وزىنشە بولەك اڭگىمەنى قاجەت ەتەدى.
مەنى بارىنەن بۇرىن تابيعاتىندا ليريك اقىن سەرىكتىڭ ماحاببات تاقىرىبىنداعى ماقامدارى قىزىقتىرادى. ناتىندە سەرىك ماحاببات جىرشىسى.
«اق ماحاببات قاشاننان كيەم ەدىڭ,
ساعان دەگەن تاۋسىلماس سىي-ولەڭىم.
قينالعاندا – قان جۇتىپ,
قامىققاندا –
يەك ارتىپ, وزىڭە سۇيەنەمىن!» – دەپ ماحاببات دەگەن قاستەرلى ۇعىمدى وزىنە ۇنەمى سەرىك ەتكەن سەرى اقىننىڭ ماڭگىلىك ۇستانىمى وسى بولدى. سەرىكتىڭ ماحاببات ولەڭدەرىن وقي وتىرىپ, مەن ورىستىڭ ۇلى اقىنى ەسەنيندى ەسكە الامىن. ونىڭ تۋعان جەرى – ريازانعا دەگەن رياسىز عاشىق كوڭىلى, ونىڭ سۇلۋ تابيعاتىن تامسانا جىرلاۋى – سەرىكتىڭ ۇلى دالا – تورعايدى جىرلاۋىمەن ۇنەمى ۇندەسىپ جاتادى. ال, عاشىقتىق ماشىققا كەلگەندە, سەرىك سول ەسەنيننەن كەم تۇسپەيدى. اسىرەسە, ونىڭ «ايەل سۇيسە» دەگەن ولەڭىندەگى:
«...ماعىرىپتىڭ قىلتيىپ قىردان كۇنى,
سەبەلەيدى سەڭگىردىڭ نۇر جاڭبىرى.
ايەل سەنى سۇيمەسىن,
ايەل سۇيسە –
ماحابباتتىڭ سەن ادال قۇرباندىعى», – دەگەن جولدار سول ەسەنيننىڭ ومىرىمەن دە, ولەڭىمەن دە تامىرلاس, تاعدىرلاس جىر ەكەنىنە كوز جەتكىزەسىڭ. ارينە, اسىرەسە, ماحاببات تاقىرىبىنداعى ۇندەستىك پەن ۇيلەسىمدى تەك ورىس اقىنى ەسەنيننەن عانا ىزدەي بەرۋدىڭ رەتى جوق. جالپى, سەرىكتە شىعىس شايىرلارىنىڭ شىنايى ءسوزى, شىرىن سەزىمى كوزگە ۇرىپ, كوڭىل تەبىرەنتەرى حاق. ونى اقىننىڭ عاشىقتىق عازالدارىنان ايقىن اڭعارۋعا بولادى.
سەرىك سوڭعى جىلداردا ساياسي تاقىرىپقا بىرىڭعاي دەن قويىپ كەتتى دەۋگە بولادى. ساياساتتىڭ سان قۇبىلىپ تۇراتىنىن ەسكەرگەندە سەرىكتىڭ بۇل قادامىن قۇپتاماۋعا دا بولار ەدى. بىراق, سەرىك ساياسي تولعاۋلارىندا, جەكە باستىڭ كوڭىل-كۇيى ەمەس, جالپى, ۇلتتىق يدەيانى ادامگەرشىلىك, دۇنيەتانىم تۇرعىسىنان پايىمدايدى. سودان دا بولار, سەرىكتىڭ ساياسات تاقىرىبىنا جازعان جىرلارىنىڭ ءوزى قالىڭ وقىرمان قاۋىمنىڭ جۇرەگىنە جول تارتىپ جاتادى.
وسىعان وراي, سەرىكتىڭ ءبىر-اق ولەڭىنە نازار اۋدارايىن.
«القىمنان الىپ ءبىر تۇماۋ,
كۇشەيتتى جاننىڭ جاراسىن,
ساۋداعا سالاق جۇرتىم-اۋ,
جەر ساتىپ قايدا باراسىڭ؟!» – دەپ تۇيىلەدى ول شامىرقانىپ.
مىنە, وسىلايشا كۇڭىرەنە تولعاعان اقىننىڭ بۇل وزەكجاردى ولەڭى سوناۋ توقسانىنشى جىلداردىڭ باسىندا «حالىق كەڭەسى» گازەتىندە جاريالانىپ, حالىق قالاۋلىلارىنىڭ جان ايقايىنا اينالىپ, تالقىسىنا تۇسكەنى بار ەدى. كەيىن, سول سەرىك ايتقان «ساۋداعا سالاقتىقتىڭ» سالدارى ما, سوڭعى جىلدارى ساتىلعان جەردىڭ كوبى يگەرىلمەي مەملەكەت مەنشىگىنە قايتارىلعانىنا كۋا بولدىق. اقىن سەزىمىنىڭ الدامايتىندىعىن, اقىننىڭ ۇشقىر قيالى ۇشقارى ءسوز ەمەس, ۇلتتىڭ قامىن كۇيتتەيتىن كيەلى ۇعىم ەكەنىن باعامداۋعا بولادى. سەرىكتىڭ ءوزى تاڭداعان وسى ءبىر قيىن دا كۇردەلى جولىنا اقىن اعاسى رەتىندە ءاردايىم ساتتىلىك تىلەيمىن.
جەتپىسكە تولعان سەرىكتىڭ وسى ۋاقىتقا دەيىنگى ءومىر جولى – اقىندىق ساپارىنداعى قيلى كەزەڭدەردىڭ ءبىراز بەلەسىنە ات شالدىرعان جايىمىز بار. ونىڭ شىعارمالارىنداعى ولەڭ-جىرلارىنىڭ ورنى مەن ءرولىن, پوەما-داستاندارىنىڭ سالماعى مەن جۇگىن, دراماتۋرگيا سالاسىنداعى سىندارلى ەڭبەكتەرىن تۇبەگەيلى تۇگەندەپ, ەكشەپ ايتۋ ۇلكەن زەرتتەۋدى قاجەت ەتەرى حاق. اقىننىڭ حالىق اراسىنا كەڭ تاراعان اندەرگە ءماتىن جازۋ ماشىعىنىڭ ءوزى, ونىڭ ونەر جولىنىڭ ءبىر سالاسى دەپ ايتۋعا تۇرارلىق.
تاۋدىڭ كوركى – بۇلاق, كولدىڭ كوركى – قۇراق, ءومىردىڭ كوركى – ونەر. بۇگىندە قاسيەتتى قۇندىلىقتاردىڭ قۇلدىراۋى ونەرگە وگەي بالاداي قاراۋدان تۋعان قاسىرەت. سۇڭعىلا سۋرەتكەر عابيت مۇسىرەپوۆتىڭ ءفانيدەن باقيعا اتتانار ساتتە قولىنان سۋسىپ تۇسكەن قالاممەن جازىپ قالدىرعان: «ادەبيەت پەن ونەر ۇلى بولماي – ۇلت ۇلى بولمايدى» دەگەن وسيەتى باسشىنىڭ دا, باسقالاردىڭ دا جادىندا بولسا ەكەن. كيەلى ءسوز ونەرىنە ءومىر بويى جان-تانىمەن قالتقىسىز قىزمەت ەتىپ كەلە جاتقان سەرىك تۇرعىنبەك ۇلىنىڭ تالانتى قاي قۇرمەتكە دە لايىق!
ءسابيت دوسانوۆ,
جازۋشى, مەملەكەتتىك
سىيلىقتىڭ لاۋرەاتى.
الماتى.
