ونداي ازامات العاشقى قادامىنان-اق قارىم-قابىلەتىن تانىتىپ, جاس بولسا دا باس بولار تىرلىگىمەن توڭىرەگىندەگىلەردەن توبە بيدەي ىرىلىگىمەن دارالانىپ, ءسوزى ءوتىمدى, ءىسى تولىمدى بولىپ تۇرادى. ءبىز بۇل بايلامدارىمىزدى قازاقتىڭ ارداقتى ۇلى, ۇلتىمىزدىڭ جوعارى بىلىمىنە تەلەگەي تەڭىز ۇلەس قوسقان اكادەميك ومىربەك ارىسلان ۇلى جولداسبەكوۆتى ويعا ورالتقاندا ءوربىتىپ وتىرمىز.
«جاقسى ادامداردىڭ ولگەن كۇنى بولمايدى, تۋعان كۇنى عانا بولادى. ومەكەڭنىڭ, عۇلاما عالىم ءارى ايتۋلى قوعام قايراتكەرىنىڭ ارتىندا قالعان ماڭگى وشپەس مول مۇرا تۋرالى ءالى ۇزاق ايتاتىن بولامىز», دەگەن ەدى ايتۋلى ارىسىمىز ومىردەن وزعاندا زامانداسى, اكادەميك زەينوللا قابدولوۆ. ومەكەڭنىڭ ومىرشەڭ ونەگەسىن جىپكە ءتىزىپ اقىقتاي كوز الدىڭنان وتكىزسەڭ, كوڭىل كوكجيەگىڭ كەڭىپ, تۇلپار تەكتەس تۇلعانىڭ بۇكىل بولمىس ءبىتىمى كوش جەردەن كورىنىس بەرەدى. جەر باسىپ جۇرسە ومىربەك ارىسلان ۇلى 85-ءتىڭ بەلەسىنە كوتەرىلەر ەدى. ورىس اقىنى ميحايل لەرمونتوۆتىڭ «اقىن ءولىمى» دەگەن ولەڭىنىڭ ءبىرىنشى جولىن قازاق جىرىنىڭ قۇلاگەرى ءىلياس جانسۇگىروۆ: «اقىن ءولدى – اردىڭ تۋى قۇلادى», دەپ اۋدارعانى بار ەدى.
سول سەكىلدى ۇلتىمىزدىڭ تۇعىرى مىقتى ۇلى عالىمى, ءبىزدىڭ ارلى دا ارداقتى ۇستازىمىز 1999 جىلى 68 جاسىندا ءپاني دۇنيەدەن باقي دۇنيەگە وزدى. سودان بەرى اعامىزدىڭ 70 جىلدىعىن, ودان كەيىن 80 جىلدىعىن ءوزىنسىز اتاپ وتتىك. تەك تۋعان كۇنىن اتاپ قانا قويماي, ەڭبەكتەرىن جاڭعىرتىپ, ەستەلىك كىتاپتار شىعاردىق. اتىنا مەكتەپ بەرۋگە ۇيىتقى بولدىق. سوڭعى بىرنەشە جىل كولەمىندە ءبىزدىڭ تىكەلەي باستامامىزبەن ماتەماتيكا جانە مەحانيكا بويىنشا ومىربەك جولداسبەكوۆ اتىنداعى وقۋشىلاردىڭ حالىقارالىق كونكۋرسى وتكىزىلىپ, ول ءوزىنىڭ وڭ ناتيجەسىن كورسەتىپ, جۇزدەگەن تالاپكەر تالانتىن ۇشتاۋدا. وسى ارادا تاعى دا ويعا ورالىپ وتىر. ومىربەك ارىسلان ۇلى مىنا ومىردەن اتتانعان كەزدە, ونىڭ كەمەل ءىسىن, كەمەڭگەر كەلبەتىن, ەكىنشى عۇمىرىن جالعايتىن ەڭبەكتەرىن ونى بىلەتىن تۇستاستارى, تورتكۇل دۇنيەگە اتى ءمالىم وقىمىستىلار شىن نيەتپەن جۇرت الدىنا تارتتى. ءسوزىمىز جالاڭ بولماس ءۇشىن ءوزىمىز دە تانىپ-بىلگەن, كوزىمىزبەن كورىپ, قۇلاعىمىزبەن ەستىگەن حالقىمىزدىڭ بەتكە ۇستار بەدەلدىلەرىنىڭ تاپ باسقان تاعىلىمدى بايلامدارىن كەيىنگى وقىرماندارعا ۇسىنا كەتسەك ارتىقتىق ەتپەس دەپ ويلايمىز.
ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆ: «ول كىسىمەن ۇزاق جىلدار بويى قىزمەت بابىمەن ءجيى كەزدەسىپ, كوپ ماسەلەلەردى اقىلداسىپ شەشۋشى ەدىك... ومەكەڭنىڭ تەرەڭ اقىلى مەن پاراساتى حالقىنىڭ قامىن ويلايتىن ازاماتتىعى ۇدايى سەزىلەتىن. حالقى دا ونى وسىنداي جاقسى قاسيەتتەرى ءۇشىن قاتتى قادىرلەيتىن. كوزىنىڭ تىرىسىندە ول ەلىنىڭ, حالقىنىڭ قۇرمەتى مەن ماحابباتىن ءبىر كىسىدەي-اق سەزىنىپ ءوتتى», دەپ عالىمنىڭ تەرەڭدىگىنە تەبىرەنسە, ارامىزدان كەتكەنىنە كوپ بولا قويماعان دارا قالامگەر ءابىش كەكىلباي ۇلى زاڭعار زامانداسى تۋرالى: «مەن ومىربەك ارىسلان ۇلىنىڭ زاڭعار تۇلعاسىنا ۇزاق ۋاقىت الىستان كوز ءسۇزىپ ءجۇردىم. قىراۋ قاباق تالعار مەن نايزاعاي شىڭى – نايزاقارانى اڭعارماۋ قانداي مۇمكىن بولماسا, حح عاسىردىڭ ەكىنشى جارتىسىنداعى قازاق زيالىلارىنىڭ اراسىنان ومەكەڭدەي كوكسەڭگىردى جىعا تانىماۋ, تاۋسىلا تاڭعالماۋ, ايرىقشا باعالاماۋ قولدان كەلمەيتىن كەۋدەمسوقتىق بولار ەدى. ءيا, ول العا تۇسكەندە اسقاردىڭ ءوزى الاسارىپ, اۋىردىڭ ءوزى جەڭىلدەپ, اساۋدىڭ ءوزى جۋاسىپ سالا بەرەتىن قاسيەتى بار ەدى. ءيا, ونىڭ جانىنداي سۇيەتىن تۋعان حالقىنا سىڭىرەر ەڭبەگى, تاۋەلسىز ەلىنىڭ كوگەرىپ-كوكتەۋىنە قوسار ۇلەسى ءالى دە اسا كوپ ەدى.
تالاي عاسىر ەسەسى كەتىپ, تاۋى شاعىلعان قازاق رۋحانياتىنىڭ تالانتىمەن تاۋ جىعا العان تارلان ەدى. قازاق رۋحىنىڭ ناعىز گەركۋلەسى ەدى», دەگەن بايلامى ومەعاڭنىڭ ءبۇتىن بولمىسىن تايعا تاڭبا باسقانداي كورسەتىپ تۇرعانى انىق. قازاقتىڭ ارداقتىلارىنىڭ بىرەگەيى ومەكەڭنىڭ ءورىستى ىسىنە, ۇلت ۇرپاعىنا قانات بىتىرەر جۇمىستى تياناقتى اتقارعان اسىل قاسيەتتەرىنە كەزىندە كۋا بولعان بايكەن ءاشىموۆ: «بۇل كۇندەرى الماتى قالاسىنىڭ قازاق مەملەكەتتىك ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ قالاشىعىن سالۋ وسى وقۋ ورنىنىڭ رەكتورى ومىربەك باۋىرىمنىڭ دا ەرەكشە قارىم-قابىلەتىن, ۇيىمداستىرۋشىلىق شەبەرلىگىن جانە ءىستىڭ كوزىن تابا بىلەتىن باسشى رەتىندە تانىلۋىنا ءوز اسەرىن تيگىزدى. ءبىزدىڭ ەلىمىزدە تۇڭعىش رەت حالىقارالىق ينجەنەرلىك اكادەميانىڭ اشىلۋى دا ءىرى عالىم ءو.جولداسبەكوۆتىڭ ەسىمىمەن تىعىز بايلانىستى. بۇل دا ۇلتتىق عىلىمىمىزدىڭ دامۋىنا جاڭا زامان تالابىمەن قوسىلعان ەلەۋلى ۇلەس ەكەنى داۋسىز», دەيدى. ءبىز بۇل سوزدەردى كەلتىرۋدەگى ويعا العانىمىز, ارقايسى ءبىر-ءبىر تاۋ سىلەمىندەي دارا جانداردىڭ زامانداستارىنىڭ ەڭبەگىن باعالاۋداعى ۇلگى-ونەگەسىن, كەڭ پەيىلىن, دارحان كوڭىلىن اڭعارتا كەتۋ ەدى.
ءيا, وسىنداي بەدەل بيىككە جەتكەن, اقىل-پاراساتى تارازى باسىندا قاشاندا تەڭ تۇراتىن ومىربەك ارىسلان ۇلى دا حالقىمىزدىڭ ورنى بولەك الىپتارىنىڭ قاتارىنان ەدى. ول دا ويى مەن ەڭىسى قاتار جۇرەتىن بەل-بەلەستەردەن ىركىلمەي ءوتىپ, عىلىم شىڭىنا, قوعامداعى ورنىنا وزگەلەر سەكىلدى بالا بولىپ دۇنيە ەسىگىن اشىپ, وسە كەلە العا ۇمتىلىپ, تالماي ىزدەنىپ دارىن قارىمىمەن جەتكەن ەدى. ءوزى عانا جەتىپ قويماي, ءبىز سەكىلدى شوعىر-شوعىر ۇرپاقتى دا ءبىر-ءبىر بەلەسكە كوتەرىپ, عىلىم الەمىنىڭ قۇپياسىنا تەرەڭ بويلاتتى. ورتا مەكتەپتى التىن مەدالمەن بىتىرگەن ومەكەڭ ماسكەۋدەگى م.لومونوسوۆ اتىنداعى مەملەكەتتىك ۋنيۆەرسيتەتتىڭ مەحانيكا-ماتەماتيكا فاكۋلتەتىنە وقۋعا تۇسەدى. ارمانى اسقاق, قيالى قىرانداي كوككە سامعاعان بولاشاق عالىم ىرگەلى ءبىلىم ورنىندا جۇرگەندە ەرەن تالانتىمەن ۇستازدارىنىڭ ءىلتيپاتىنا بولەنەدى.
ءسويتىپ, اتاقتى ءبىلىم ورداسىن ۇزدىكتەر قاتارىندا ءبىتىرىپ, كىندىك قانى تامعان تۋعان ەلىنە ورالىپ, شىمكەنت قالاسىنداعى قازاق تەحنولوگيا ينستيتۋتىنىڭ ماتەماتيكا جانە مەحانيكا كافەدراسىندا وقىتۋشىلىق قىزمەت اتقارادى. ويى ۇشقىر, قارىمى مىقتى, جىگەرلى ازامات عىلىمداعى ماقساتىنا جەتسەم دەگەن نيەتپەن ءوزى جوعارى وقۋ ورنىن بىتىرگەن ماسكەۋ قالاسىنا قايتادان بارىپ, اسپيرانتۋراعا قابىلدانىپ, ونى دا ۇزدىك ءتامامداپ, كانديداتتىق جۇمىسىن دا ءساتتى قورعاپ شىعادى. وسى ءبىلىمىن يگىلىككە جاراتىپ, ونى كەيىنگى جاستىڭ ساناسىنا ءسىڭىرۋ ءۇشىن الماتى قالاسىنا ورالىپ, بۇرىنعى قازاق پوليتەحنيكالىق ينستيتۋتىنا دوتسەنت بولىپ قىزمەتكە كىرىسىپ, ارتىنان كافەدرا مەڭگەرەدى. تولاسسىز تالپىنىس, عىلىمعا دەگەن ىنتا-جىگەر, ونىڭ يىرىمدەرى مول قيىندىعى مەن قىزىعى قاتار جۇرەتىن جۇمىستار زەردەلى جاندى شىنىقتىرا بەرەدى. ءبىلىم بەرە ءجۇرىپ ماشيناتانۋ تەورياسىنا دەن قويادى.
العىرلىعىن كورسەتكەن دارىندى جىگىتتى ينستيتۋت باسشىلىعى دەكاندىق قىزمەتكە, ارتىنان پرورەكتورلىق جۇمىسقا كوتەرەدى. كەمەلدەنە باستاعان كەڭ يىقتى, وي ولشەمى ەرەن ومىربەك ارىسلان ۇلىنىڭ بىرتە-بىرتە ابىروي-بەدەلى ارتادى. ونىڭ تىڭ يدەيالارى, سونى باستامالارى, قاتارلاستارىنان وزىق تۇراتىن عىلىمي زەرتتەۋلەرى, ۇيىمداستىرۋشىلىق قابىلەتى كورە الاتىن جانداردىڭ نازارىنا ىلىنەدى. ۇكىمەت بايتاق ەلىمىزدەگى ءبىلىم مەن عىلىمنىڭ نەبىر سايىپقىراندارىن دايىنداپ جاتقان قازاقتىڭ ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ جۇمىسىن ءالى دە بولسا جەتىلدىرىپ, زامان تالابىنا ساي قۇرىلىمىن ورنىقتىرۋ نيەتىمەن ومىربەك جولداسبەكوۆتى وسى وقۋ ورنىنا رەكتور ەتىپ بەكىتەدى. ۋاقىتقا وراي ءبىلىم بەرۋ ءۇشىن ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتتىڭ ءتورت قۇبىلاسىن تۇگەندەۋ جونىندەگى ىشكى يىرىمدەرى ونى نەبىر تىڭ قادامدارعا باستايدى.
بۇگىنگى ءال-فارابي اتىنداعى ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەت قالاشىعىن سالۋ جونىندە, كەزىندە قازاق ۇكىمەتى قابىلداعان, ارتىنان اياقسىز قالعان قاۋلىسىن قاپ تۇبىنەن تاۋىپ, جان-جاقتى جەتىلدىرىلگەن جاڭا قۇجاتقا قول جەتكىزەدى. رەكتورلىق قىزمەتكە 1970 جىلدىڭ تامىزىندا كەلسە, اتالمىش ۇكىمەتتىڭ جاڭا قاۋلىسى جەلتوقساندا شىققان بولاتىن. سوندا بۇل قۇجاتتى ءۇش-ءتورت ايدىڭ ىشىندە قابىلداتىپ, ىسكە قوسقانىن كورۋگە بولادى. الاتاۋدىڭ باۋرايىنان 90 گەكتار جەر بولگىزەدى. تۇپكى ماقساتى – ءوزى وقىعان ماسكەۋدەگى م.لومونوسوۆ ۋنيۆەرسيتەتىندەي وقۋ ورنىن قازاق توپىراعىندا دا قالىپتاستىرۋ, ءسويتىپ, ۇلت ۇرپاعىنىڭ مەرەيىن ۇستەم ەتۋ بولاتىن. ول بۇگىنىمەن ءومىر ءسۇرۋدى قورلىق دەپ بىلەتىن, ەرتەڭىنىڭ ەرتەڭىنە, كوز ۇشىنداعى كوپ جۇرتتىڭ ويىنا كەلە قويمايتىن كەلەلى ىستەرگە, كەمەل تىرلىكتەرگە ءۇمىت ارتىپ, الەمدەگى اتى جەر جارعان ۋنيۆەرسيتەتتەردەي وردالى وقۋ ورنى بوي كوتەرسە دەيتىن. بۇل تىرلىگىن مەن كەلەر ۇرپاق الدىندا ءجۇزىنىڭ جارىق بولۋىن الدىن الا ويلاۋىنان دەپ بىلەمىن. «بۇل ءبىزدىڭ پارىزىمىز, مويىنداعى قارىزىمىز.
ءار ۇرپاق وزىنە ارتىلعان جۇكتى كەيىنگە قالدىرماي ءبىتىرىپ كەتۋى كەرەك. سوندا عانا ەل الدىنداعى بورىشى وتەلىپ, قوعام كوركەيەدى. قاراباستىڭ قامىن جەۋ – جەگىقۇرت. ول وڭالتپايدى, ءتۇپتىڭ تۇبىندە ومالتادى», دەيتىن ءبىز سەكىلدى ىزباسارلارىمەن وي بولىسكەن ساتتەردە. اكادەميكتىڭ ۋنيۆەرسيتەت قالاشىعىن جاساۋداعى جوسپار-جوباسىنا ۇڭىلگەندە, ول دۇنيەجۇزىندەگى مىقتى ءبىلىم مەكەمەلەرىنىڭ قۇرىلىمىن قاتتى ەسكەرگەنىن كورۋ قيىن بولماسا كەرەك. ونى مىنا دالەل-دايەكتەردەن اڭعارۋعا بولادى. قازاق مەملەكەتتىك ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ جاڭا قالاشىعىندا 15 مىڭ ستۋدەنت ءبىلىم الىپ, 7 مىڭعا تاياۋ وقىتۋشى-پروفەسسورلار قىزمەت ەتۋى ءتيىس بولدى. وسى كۇنى بارىپ ءبىلىم الۋ ارمانعا اينالعان ۇلىبريتانياداعى ايگىلى قوس ۋنيۆەرسيتەت وكسفورد پەن كەمبريدج, اقش-تاعى گارۆارد, ماسساچۋسەست ۋنيۆەرسيتەتتەرىندە دە ستۋدەنتتەر سانى مەن وقىتۋشىلار قۇرامى سونداي كولەمدە ەكەن. مەملەكەتتىك ۋنيۆەرسيتەتتىڭ مەرەيىن كوتەرەتىن ءبىلىمى تەرەڭ, تەوريا مەن پراكتيكانى ۇشتاستىرىپ ەل ءۇمىت ارتىپ وتىرعان جاستى تالاپقا ساي وقىتاتىن وقىتۋشى-پروفەسسورعا قامقورلىق جاساۋ, ستۋدەنتتەر تۇراتىن جاتاقحانانىڭ ورەسىن كوتەرۋدى ءبىرىنشى كەزەككە شىعارىپ قانا قويماي, ونى دا ورىنداۋعا كۇش سالدى. ۋنيۆەرسيتەت ءبىلىم ورداسى عانا ەمەس, عىلىم ورداسى بولۋ كەرەكتىگىن دە ەستەن شىعارمادى.
بۇعان دا مىسال كەلتىرە كەتەلىك. 1971 جىلى وقۋ ورنىندا 52 عىلىم دوكتورى, 309 عىلىم كانديداتى بولسا, 15 جىلدان كەيىن, ياعني 1986 جىلى 30 اكادەميك, 200 عىلىم دوكتورى, 700-دەن اسا عىلىم كانديداتى قىزمەت ەتتى. ۋنيۆەرسيتەتتىڭ وسىلايشا بەدەلى بيىكتەپ, قازاقستاندا عانا ەمەس, كسرو-دا الدىڭعى ۇشتىكتىڭ قاتارىنان تابىلدى. وسى كۇنى جاڭا تەحنيكا مەن تەحنولوگيا, يندۋستريالىق-يننوۆاتسيالىق باعدارلامالاردى ىسكە اسىرۋ جايى ايتىلىپ قانا قويماي, بىرتىندەپ شەشىمىن تابۋدا. ومىربەك ارىسلان ۇلى ءوز داۋىرىندە, «تەحنيكانىڭ تەتىگىن بىلگەن جۇرت ەشكىمگە ەسە جىبەرمەيدى. ءبىز ونى ەرتە ەسكەرۋىمىز كەرەك. تالانتتاردى تارتىپ, ولاردىڭ بويىنداعى دارىندى اشۋعا ءتيىستىمىز», دەپ باعىت-باعدار بەرەتىن. ورەلى جاستىڭ ءورىسىن كەڭەيتۋگە قامقورلىق جاساۋدى ءبىرىنشى كەزەككە قويىپ, ولاردى ءوز باقىلاۋىندا ۇستايتىن. ءبىز بىلەتىن ايتۋلى عالىم ءسوزدىڭ ەمەس, ءىستىڭ ادامى ەدى. وعان دا دالەل جەتكىلىكتى.
وتكەن عاسىردىڭ 60-جىلدارىنىڭ سوڭىنا قاراي وردا بۇزار 35 جاسىندا قازاق ەلىندە العاش رەت «مەحانيزم, ماشينا جانە اۆتوماتيكا تەورياسىنىڭ مامانى» دەپ اتالاتىن ارناۋلى عىلىمي كادر دايىنداپ شىعاراتىن اسپيرانتۋرا ۇيىمداستىردى. ول كەزدە قازاق پوليتەحنيكالىق ينستيتۋتىندا (قازىرگى قانىش ساتباەۆ اتىنداعى قازاق ۇلتتىق تەحنيكالىق ۋنيۆەرسيتەتى) پرورەكتور بولاتىن. ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتكە باسشى بولىپ كەلگەننەن كەيىن دە ىلگەرىدەگى ءىسىن جالعاستىرىپ, قولدانبالى مەحانيكا كافەدراسىن اشىپ, وعان مىقتى عالىمداردى شاقىردى. سولاردىڭ قاتارىندا ءبىز دە بولدىق. وسى ارادا 1972 جىلدان بەرى الدەنەشە رەت جارىق كورگەن «ماشينالار مەحانيزمدەرىنىڭ تەورياسى» اتتى وقۋلىعىن ەرەكشە اتاپ وتۋگە ءتيىستىمىز. ءار زاماننىڭ ءوز ءىزاشارلارى, تۇڭعىشتارى بولادى.
بۇل جاعىنان كەلگەندە ومىربەك ارىسلان ۇلى ءبىزدىڭ توپشىلاۋىمىزشا وتانىمىزداعى ماشينالار مەن مەحانيزمدەر تەورياسىنىڭ (ممت) نەگىزىن قالاعان, مەكتەبىن قالىپتاستىرعان كەمەل ازامات. وسى سالاداعى قىرۋار عىلىمي ىزدەنىستەرى وعان ۇلكەن ابىروي اكەلگەنىن بىلەمىز. ماشينالار مەن مەحانيزمدەر تەورياسى بويىنشا دوكتورلىق ديسسەرتاتسيا قورعاۋعا ارنالعان عىلىمي كەڭەس بۇرىن ماسكەۋ مەن لەنينگرادتا بولسا, ول قاجىرلى قايراتكەردىڭ تاباندى جۇمىستارىنىڭ ناتيجەسىندە قازاق ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتىنەن دە اشىلىپ, بۇل الىس-جاقىنعا سابىلىپ جۇرگەن ونداعان ەمەس جۇزدەگەن عىلىمعا ۇمتىلعاندارعا مولىنان مۇمكىندىك بەرگەنىنە كۋامىز. قوعامدىق جۇمىس پەن عىلىمي جۇمىستى كەمەلدىكپەن تەڭ اتقارعان ومەكەڭ قازاق ەلىنىڭ ۇلتتىق عىلىم اكادەمياسىنا اكادەميك بولىپ سايلانىپ, مەملەكەتتىك سىيلىقتىڭ لاۋرەاتى اتاندى. قازاقستاننىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن عىلىمي قىزمەتكەرى اتاعىن الدى.
قاشاندا وزىنەن بۇرىن شاكىرتتەرىنىڭ قام-قارەكەتىن ەستەن شىعارمايتىن ارداقتى اعا, قىرۋار جۇمىستىڭ اراسىنان ۋاقىت تاۋىپ, ولاردىڭ ىزدەنىستەرىنە دە كوڭىل بولە ءبىلدى. سونىڭ ناتيجەسى 24 عىلىم دوكتورىن, 90-نان اسا عىلىم كانديداتىن دايىنداۋعا قول جەتكىزدى. ولاردىڭ دەنى قازىر ازات ەلدىڭ دامۋىنا ۇلەس قوسىپ ءجۇر. ءوزى 400-دەن اسا عىلىمي ەڭبەكتىڭ اۆتورى بولىپ, 18 مونوگرافيا, 30 وقۋ قۇرالىن جازدى. بۇگىندە قولدانىستا جۇرگەن, اكادەميك ويلاپ تاپقان ءتۇرلى ماشينا بولشەكتەرى, ناقتىلاي تۇسسەك, 85 ونەرتابىستىڭ اۆتورى, الەمدىك دەڭگەيدەگى ونداعان پاتەنتتىڭ يەسى ەكەنىن دە ايتۋ پارىز. الدا ايتتىق, ومەكەڭ ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتكە جەتەكشىلىك ەتكەندە عالىمدارعا كوپ قولۇشىن سوزدى, ءبىلىم مەن عىلىمدى ۇشتاستىرام دەگەنگە مولىنان جاعداي جاسادى دەپ.
سونىڭ ناتيجەسىندە زەردەلى زەرتتەۋلەردىڭ قورىتىندىلارى تەوريادا دايەكتەلىپ, وندىرىسكە ەنگەن, ەل داۋلەتىن ارتتىرۋعا ۇلەس قوسقان جاڭالىقتار ءوزىمىزدى قويىپ وزگەلەردىڭ, ماسەلەن, اقش, ۇلىبريتانيا, فرانتسيا, گەرمانيا, باسقا دا ەلدەردىڭ سۇرانىسىنا يە بولدى. ءبىلىم ورداسىنىڭ وسىلايشا حالىقارالىق دەڭگەيگە كوتەرىلۋى, زەردەلى جانداردىڭ نازارىن اۋدارۋى – ۇلكەن جەتىستىگىمىز بولدى. بۇعان قوسا ۋنيۆەرسيتەت تەك قانا ءوز وتانىمىزدىڭ جاستارىن وقىتىپ قويماي باسقا دا مەملەكەتتەردىڭ جاستارىنا ءبىلىم بەرىپ, الەمدىك دەڭگەيدەگى ۋنيۆەرسيتەت ەكەنىن دايەكتەدى. ءبىر عاجابى وسىنداي ءىستى ول ءوزىم عانا ىستەدىم دەمەيتىن: «مەن ىستەدى دەگەنشە, كوپ اتقاردى دەسەڭشى», دەپ ۇجىم ەڭبەگىن ۇلىقتاۋدان, جول سىلتەپ, ءجون كورسەتكەن, قارجىدان قارايلاسقان ازاماتتارعا الدىمەن العىسىن ايتىپ, ءىلتيپاتىن ءبىلدىرىپ, ەڭبەگىن باعالاپ وتىراتىن.
ول: «عىلىم دا, عالىم دا – حالىق قازىناسى» دەيتىن. بيلىكتەگى شەن تاعىپ, شەكپەن كيگەندەر الدىندا سول عىلىم مەن عالىم ابىرويىن قورعاپ جۇرەتىن. ماشينالار مەن مەحانيزمدەر تەورياسىن زەردەلەگەندە ونىڭ ارعى قاتپارلى تاريحىنا بويلاپ بارىپ, وسى سالانىڭ ايتۋلىلارى پ.ل.چەبىشەۆ, ي.ا.ۆيشنەگرادسكي, پ.و.سوموۆ, ا.ە.جۋكوۆسكي, ل.ۆ.اۋسار, وزگە دە عالىمدار ەڭبەگىن ءجىتى قاراپ, كەڭەستىك داۋىردەگى كەمەڭگەرلەر قاتارىنان ورىن العان اكادەميكتەر ي.ي.ارتوبولەۆسكي, ا.يۋ.يشلينسكي جولىن جالعاپ, ءوزىنىڭ باعىت-باعدارىن انىقتاپ العانىنان حاباردارمىن. سول ىزدەنىستەردىڭ ءتۇيىنى مەحانيزم مەن ماشينا تەورياسى تۋرالى زەرتتەۋلەر ناتيجەسىندە قىرۋار ەڭبەكتەر جاسادى. جوعارى كلاستى مەحانيزمدەر تەورياسى اياسىنداعى ەڭبەكتەرىنە ءبىر ءسات توقتالار بولساق, جۇك كوتەرگىش ماشينالار جايلى جۇمىسىن بۇرىنعى يۋگوسلاۆيانىڭ «مەگو-18 نوۆەمبي» فيرماسى ساتىپ الىپ ىسكە قوسسا, اقش-تىڭ حوۋپ-ينداستريز فيرماسىمەن ۆش-8 كوتەرگىشىنە كەلىسىم جاسالعان بولاتىن.
1660 گرادۋس ىستىقتا بولات قورىتاتىن كونۆەرتوردا جۇمىس ىستەۋگە لايىقتالعان مانيپۋلياتورى دا شەتەل پاتەنتتەرىن الدى. عالىمنىڭ وسىنداي كەلەشەك ءۇشىن جاساعان كەرەمەت ەڭبەكتەرىمەن تانىسقان حالىقارالىق جانە رەسەي ينجەنەرلىك اكادەمياسىنىڭ پرەزيدەنتى, كورنەكتى عالىم بوريس گۋسەۆ: «ول شىن مانىندە شىعىستىڭ ۇلى ويشىلدارىنىڭ ءبىرى بولدى. اكادەميانىڭ كۇللى مۇشەلەرى الەمدىك ينجەنەرلىك قوزعالىسقا قاتىسۋشىلاردىڭ ءبارى اكادەميك ومىربەك ارىسلان ۇلى جولداسبەكوۆتى حح عاسىردىڭ ءال-فارابيى دەپ ماقتانىشپەن ايتادى», دەگەن بولاتىن. شىنىندا, سول كەزدە ونىڭ بولاشاققا تالپىنعان, جۇرت قامىن جەگەن اسىل تەكتى ارمانى ازات وتانىمىزدىڭ ءوز تەحنيكالارى جۇمىس ىستەسە دەگەن ىزگى نيەتتەن تۋعان بولاتىن. ءبىتىم بولمىسى عانا ەمەس, اقىلىنىڭ ءوزى الىپ بولىپ جارالعان نار تۇلعانىڭ سونداعى جان دۇنيەسىن ەندى ۇعىپ وتىرمىز.
الەم ەلدەرىندە اتام زاماننان بەرى جۇمىس ىستەپ جاتقان ينجەنەرلىك اكادەميا جۇيەسىن ءوز ەلىمىزدە قۇرساق دەپ ءبىز سەكىلدى شاكىرتتەرىمەن كەڭەسىپ, جوسپار-جوباسىن, باعىت-باعدارىن, ەرتەڭ, كەلەشەكتە اتقاراتىن جۇمىستاردى پىسىقتايتىن. كىم قانداي ىسپەن اينالىسۋ كەرەك دەگەن ماسەلەنى دە كەڭىنەن ويلاستىردى. سونىڭ ءبارى دە كوز الدىمىزدان ءوتىپ جاتتى. شۆەتسيا كورولدىگى اكادەمياسىنىڭ شاقىرۋىمەن سول ەلگە ءدارىس وقۋعا بارعاندا, تۇپكى ويىنا تابان تىرەپ كەلگەن ەدى. «ينجەنەرلىك اكادەميا – بۇل جاڭا زاماننىڭ تەحنيكاسى مەن تەحنولوگياسىنىڭ التىن ارقاۋى. ماسەلەن, سول شۆەتسيا كورولدىگى اكادەمياسىنىڭ قۇرىلعانىنا 100 جىلعا تاياۋ ۋاقىت وتسە, امەريكا قۇراما شتاتتارىنداعى مۇنداي اكادەميانىڭ مارتەبەسى ءتىپتى زور. ول عىلىم ورداسىنىڭ قۇرامىنداعى ۇلتتىق اكادەميادان دا ارتىق كورىنەتىنى بار. ءبىز بۇل يگىلىكتى ءىستى اتقارا الساق عالىمدار مەن ينجەنەرلەر ءوندىرىس جاڭاشىلدارىمەن بىرلەسە وتىرىپ, جۇمىس ناتيجەسىندە تىڭ جەتىستىكتەرگە قول جەتكىزەدى. زاۋىت, فابريكامىزدىڭ ءبارى زامانعا ساي قۇرال-جابدىقتارعا ءزارۋ. سونى مىنا ءبىز قۇرعان اكادەميا تاۋەلسىز ەلىمىزدىڭ اياسىندا شەشىپ, ونى بىرتە-بىرتە الەمدىك دەڭگەيگە كوتەرۋى قاجەت», دەگەن تۇجىرىمىن ايتاتىن.
ءبىر جولى: «پاكىستان ەلىن الايىقشى. ونداعى ينجەنەرلىك اكادەميا وتكەن عاسىردىڭ 40-شى جىلدارىنىڭ بەل ورتاسىندا قۇرىلعان» دەگەنى ەستە. «عالىم نە كەرەك ەكەنىن بىلەدى, ال ينجەنەر نە كەرەك ەكەنىن جانە ونى قالاي جاساۋ كەرەك دەگەندى دە وي-سانالارىنا توقىپ جۇرەدى», دەپ ءبىر جولى اعىنان جارىلعان ەدى. قازىر عۇلاما عالىم باستاماسىمەن قۇرىلعان ۇلتتىق ينجەنەرلىك اكادەميا تاۋەلسىز ەلىمىزدىڭ دامۋىنا ءوزىنىڭ ۇلكەن سەپتىگىن تيگىزىپ كەلەدى. كوپتەگەن عىلىمي جاڭالىقتاردىڭ ءوز شەشىمىن تاۋىپ, وندىرىستەن ورىن الۋىنا دا جول اشىلۋدا. ونى بۇل ارادا تاراتا ايتىپ جاتۋدى ماقسات ەتپەدىك.
ۇلتىنا ءمىنسىز قىزمەت اتقارعان ومەكەڭنىڭ ءومىر وتكەلىندەگى ءبىر قيىن كەزەڭ جەلتوقسان كوتەرىلىسىنەن كەيىن بولعان ەدى. حالقىم دەگەن ازاماتتىڭ ەرگە ءتان ەڭبەگىن ۇلتشىلدىققا بالاپ ۇرىنعاندار, ونى اققا كۇيە جاققانداي جات قىلىقتارىمەن كىنالى ەتىپ شىعارۋعا تىرىسىپ باقتى. بىراق جەلىككەندەر مەن جەلپىنگەندەر اقىرى وزدەرى كوش سوڭىندا قالىپ, ۇلت جاقسىسىنىڭ الدىندا جۇزدەرى شارىققا اينالدى. ومىربەك ارىسلان ۇلى اق ادال ەكەنىن دالەلدەپ, جۇرتتىڭ ءىلتيپاتىنا قايتا بولەنگەن سوڭ, 1990 جىلى 12-ءشى شاقىرىلعان رەسپۋبليكا جوعارى كەڭەسىنە دەپۋتات بولىپ سايلاندى. بۇل ونىڭ حالقىمەن قايتا قاۋىشۋى ەدى. بۇدان كەيىن دە ول الدەنەشە رەت حالىق قالاۋلىسى بولىپ ەگەمەن ەلىمىزدىڭ وركەندەپ وسۋىنە ءوز ۇلەسىن قوستى.
سونىڭ ىشىندە قازىر ايتىپ جۇرگەن باسەكەلەستىك ماسەلەسىن, تولىق ەكونوميكالىق دەربەستىككە جەتۋ جولدارىن, ۆەدومستۆوشىلىقتى, حالىقتى ەسەڭگىرەتىپ بارا جاتقان ەكولوگيا زارداپتارىن جويۋ, ۇلتتىق ءداستۇر مەن مادەنيەتتى اسپەتتەۋ, ءتىل مەن ءدىندى قۇرەتتەۋ, جاستاردىڭ ەڭبەك ەتۋىنە, ءبىلىم الىپ, عىلىممەن اينالىسۋىنا جاعداي جاساۋ, ماماندىعى بارلاردى ەڭبەككە باۋلي وتىرىپ, ولاردىڭ كۇش-قايراتىن ءتيىمدى پايدالانۋ, عىلىمنىڭ قارىشتاپ دامۋى ءۇشىن الدىمەن ماتەريالدىق بازانى جاقسارتۋ, تاعى باسقا ماسەلەلەردى بيىك مىنبەردەن ءجيى كوتەرگەنى جۇرت ەسىنەن ءالى شىعا قويماعان بولسا كەرەك. مەن وسى ارادا ۇستازىمنىڭ بويىنداعى ءبىر جاقسى قاسيەتتى ايتا كەتسەم دەيمىن.
ول قاشاندا پالە قۋعا, بىرەۋگە جالا جابۋعا جوق بولاتىن. جاماندىق جاساعاننىڭ وزىنە «تاس اتقانعا اس ات» دەپ جاقسىلىعىن ايامايتىن. قاس ەمەس, دوس ىزدەپ جۇرەتىن. كەڭ-بايتاق وتانىمىزدىڭ ۇلدارى مەن قىزدارىن تەڭ كورەتىن, ەشكىمدى ءبولىپ جارمايتىن. ء«بارىمىز ءبىر قازاقتىڭ بالاسىمىز. جەتپەيتىن نە بار؟ بولىنۋدەن اۋلاق جۇرەيىكشى. ءبىزدىڭ اتا-بابالارىمىز تۇلپار تەكتەس بولعان. بۇگىنگىدەي الىپ تەحنيكا جوق زاماندا اتپەن-اق ءتورت قۇبىلاسىن تۇگەندەپ, جاسانىپ جاۋ شاپسا جۇدىرىق بولىپ جۇمىلىپ, قارسى تۇرعان. ءسويتىپ, بۇگىنگى مىنا دالانى ونىڭ استى-ۇستىندەگى بايلىقتى بىزگە مۇرا ەتىپ قالدىرعان. مەن مۇنى ۇلى مۇرا دەيمىن. سول ءۇردىستى ءۇزىپ الماي, كەيىنگىگە تاپسىرۋ قاي-قايسىمىزعا دا مىندەت», دەۋشى ەدى كەمەڭگەر عالىم. شاكىرتتەرىنىڭ عانا ەمەس, ۇلتىنىڭ دا ۇستازىنا اينالعان اكادەميكتى الەم وقىمىستىلارى ءار كەز جوعارى باعالايتىن.
ونى مارتەبەلى جيىنداردىڭ تورىنە تورەدەي ەتىپ وتىرعىزىپ قانا قويماي, عىلىمداعى تىڭ يدەيالارىن تىڭدايتىن. مىسالى, حالىقارالىق ينجەنەرلىك اكادەميا مۇشەلەرى ونى ءبىرىنشى ۆيتسە-پرەزيدەنتى ەتىپ سايلاپ, ابىرويعا كەنەلتكەنىنە كۋامىز. يسلام ەلدەرى ينجەنەرلىك اكادەميالار فەدەراتسياسى دا ۆيتسە-پرەزيدەنتى دارەجەسىنە كوتەردى. ال ءوزىنىڭ ءتول تۋىندىسى سانالاتىن قازاق ەلىنىڭ ۇلتتىق ينجەنەرلىك اكادەمياسىنىڭ تۇڭعىش پرەزيدەنتى ەكەنىن دە ەسكە سالا كەتسەك دەيمىز.
ول قولدانبالى مەحانيكا, مەحانيزمدەر مەن ماشينالار سالاسىنداعى جەتكەن جەتىستىكتەرى ءوز ەلىمىزدە عانا ەمەس, شەتەلدەردە دە جوعارى باعالاندى. سونىڭ ءبىر مىسالى, ۆ.گ.شۋحوۆ پەن ءال-حورەزمي (يران) اتىنداعى حالىقارالىق التىن مەدالدىڭ يەگەرى بولۋى دەر ەدىك. ومىربەك جولداسبەكوۆتەي ارداقتى جاننىڭ ومىردەن وزعانىنا دا 20 جىل تاياپ قالدى. «جاقسىنىڭ اتى, عالىمنىڭ حاتى ولمەيدى», دەگەندەي, قازاق جۇرتى, قازاق ەلى امان تۇرعاندا ارداقتى عالىم, تۇلپار تەكتى ازاماتتىڭ اتى مەن ابىرويى, عىلىمداعى مول مۇراسى, ومىردەگى ونەگەسى ۇلتىمەن بىرگە جاساي بەرەتىن بولادى.
باقىتجان جۇماعۇلوۆ, قازاقستان ۇلتتىق ينجەنەرلىك اكادەمياسىنىڭ پرەزيدەنتى, مەملەكەتتىك سىيلىقتىڭ لاۋرەاتى. الماتى.
