ساتيرا ساردارى

شىعىس قازاقستاننىڭ وسكە­مە­نىندە, وبلىستىق «كوممۋنيزم تۋى» گازەتىنىڭ رەداكتسياسىنداعى مادەنيەت ءبولىمىنىڭ مەڭگەرۋشىسى بولىپ جۇرگەن كەزىمدە بولمەمە قارا مۇرتتى ازامات كىرىپ كەلىپ: – كىرۋگە بولا ما؟ سالەمەتسىڭ بە؟ – دەدى. باستىق اتاۋلىنىڭ كوبى شام­كوس بولادى عوي, ونىڭ «...ءسىز بە؟» دە­مەي, «...ءسىڭ بە؟» دەگەنىنە قيتىعا قالىپ: – كىرىپ, سالەمدەسىپ, سودان كەيىن «كى­رۋگە بولا ما؟» دەگەنىڭىز قالاي؟ – دەدىم. تىعىرشىقتاي بەيتانىسىم تىمپ ەتىپ شىعىپ كەتتى دە, ەسىكتى ەكى-ءۇش رەت تىقىلداتىپ, ءسال اشىپ, مۇرنى مەن مۇرتى عانا كورىنىپ: – كىرۋگە بولا ما؟ – دەدى نىعىز داۋىسپەن. – بولمايدى! – دەدىم, قايتەر ەكەن دەگەن سىڭايمەن. ەسىك جابىلدى. 15-20 سەكونت ءوتتى. تىم-تىرىس. «ءوي, اناۋ قالجىڭدى قاقپايتىن بار بولعىر ەكەن عوي», دەپ ىشتەي ك ۇلىپ, تۇرىپ بارىپ ەسىكتى اشسام, ونىم «سىرتتاي» ك ۇلىپ تۇر: دوڭگەلەك كوزى ك ۇلىمدەپ, ەكى ەزۋى كەتەر جاقتارىنا كەتكەن. – نەگە تۇرسىز, كىرمەيسىز بە؟ – دەدىم, ەرىكسىز ەلىگە ك ۇلىڭكىرەپ. ول بەتىن قالىبىنا كەلتىرىپ: – سەنى كۇتىپ تۇرمىن, كىرەم عوي, – دەپ قولىن ۇسىندى. ەكەۋمىز قالايدا جادىراي قالىپ, قاتار كۇلدىك. «ءازىلىڭ جاراسسا, اتاڭمەن وينا». ەكەۋمىز ءازىلدىڭ «امىرىمەن» بەيتانىستان كادىمگى تانىسقا اينالىپ, اڭگىمەگە كىرىستىك. مەنىڭ بۇل ەستەلىگىمە «تارتقان» ءازىل دەرەكتەر كوزىقاراقتى قازاققا تانىمال قالامداس ءىنىم ەرماحاننىڭ (شايحى ۇلىنىڭ) ءىرى-شاعىن, ولەڭ-قاراسوز شىعارمالارىنان ءجيى ۇشى­راسادى. وقىپ وتىرىپ, نە ءوز باسىمنان كەشكەندەي, نە وزگەدەن ەستىگەندەي كوڭىلدەنەمىن. ءيا, اۋىرلاۋ ويعا ەرىك بەرۋىم سيرەك, سەبەبى, ەرماحان ازىلگە جومارت, سىقاققا ساراڭداۋ. جاسى 50-گە ەندى عانا تولعان ەرما­حاندى «جىگىت!» دەمەگەندە شە؟! ەندە­شە: «كۇلكى پىشەنىڭ مەن ەگىنىڭ ەسەلەنە مولايىپ, جانە ءبىر 50-ءدى ەمىن-ەركىن ەڭسەرەتىن بول!» دەپ قۇتتىقتاپ, الگى ءازىل دەرەكتەرىنە ورالايىن. مىسالى, كوپ كەيىپكەرلەرى اراسىنداعى ەكەۋى بىلاي دەسىپتى: – جۇمىستان نەگە كەشىكتىڭ؟ – ءبارى دە كەمپىر-شالدىڭ كەسىرى. – نەگە؟ – اۆتوبۋستا وتىرسام, ءبىر شال ءمىندى. ورنىمدى قيماي, كوزىمدى جۇما قويعان ەدىم, كوزىم ءىلىنىپ كەتسە كەرەك, ءتورت ايالداما ءوتىپ كەتىپپىن. – جاساندى ءازىل مە؟ جو-عا!.. – جاسى ۇلكەن ادامنىڭ الدىندا مادەنيەتتى بولعانىڭىز ءجون شىعار. – قىزمەتى ۇلكەن بولماعان سوڭ, ءبارىبىر ەمەس پە؟ اۆتورىنشا ءسال «مايىستىرىپ» ايتسام: بۇل – اقيقاتتىڭ مايىنان سۋىرىلعان قىلشىق ءازىل. ەرماحاننىڭ وسى ەكى مىسالى وي­ىپ الىنعان «ءبىرتۇرلى كىتاپ» جي­نا­­عى كوپقاباتتى ۇيگە ۇقسايدى. ونىڭ «ءپا­تەر­لەرىندەگى» تۇرعىنداردى تۇرىنە, تىلىنە, دىنىنە, شەنىنە... قاراپ ايقىن­داۋ, ءسىرا, «ايقىن» گازەتىنىڭ «جا­تى­­پ­اتار» بەتىندە جانتايىپ جات­قان ەر­­­ماحاننىڭ وزىنە دە, ءاي, وڭاي بول­ماعان شىعار! «ماعىناسى مايىس­قان ماقالدار», «حالتۋرالىق حابارلاندىرۋ», «كوممەرتسيالىق كەڭەس», «پاروديا», «جىني جۇلدىز جورامال», «تۇستەن تۋعان تۇيدەك-تۇيدەك تىركەستەر», «ويالوگيا, پىكىريزم, كوز­قاراسيس», «تىڭ تارجىمەلەر», «پە­رەكۋر», «شىمشىپ الار شىمشىمالار», «ساتيرالىق جاڭىلتپاشتار» دەپ توپتاۋىنان-اق قالامىنىڭ «قارا تەرگە مالىنعانى» بايقالىپ تۇر. اسىرەسە, «ساندالعان ساۋالدا». ماسەلەن, قوجاناسىر وبلىسىنىڭ ت.قوجەكەەۆ اۋدانىنداعى ك. ءامىر بەك اۋىلىنان (قالاي ەكەن؟!) ءازىلالى ساتيرين مىرزا سوناۋ ءبىر جىلدارى جولداعان: – ەكەۋمىزگە, تو ەست باۋىرجان ۇشەۋمىزگە ورتاق ناعاشى, جۇرتتىڭ جيەنى, ساتيرا ارلانى, «تاماشا» تارلانى قۇدايبەرگەن سۇلتانباەۆ اعامىز دەپۋتات بولعالى دا ءبىزدىڭ قىسىر سيىرىمىز ەكى تۋدى. ىلعي دا «حاباردان» ونىڭ دەپۋتاتتار اراسىندا ادام سياقتى وتىرعانىن كورىپ قالامىز. ەندى ونىڭ شىعارعان كۇلدىرگى زاڭدارىن قاشان وق-ە-ە-پ ك ۇلىپ وتىرامىز؟» دەگەن ساۋالىنا: – مىڭ بولعىر ازەكە! ءبىزدىڭ قۇدەكەڭسىز-اق «كۇلدىرگى» زاڭنىڭ ءبىرازى شىعىپ قويىپتى. بىراق, ول دا قايتپادى عوي. سوندا دا بولسا, ونى ازسىنىپ, قۇدەكەڭ قازىر «كۇلەتىن جەردە كۇلمەي, كۇلمەيتىن جەردە كۇلەتىندەر تۋرالى» زاڭنىڭ جوباسىن دايىنداپ جاتىر. تاياۋ ارادا بەكىتىلىپ قالادى. وسى زاڭنىڭ سوزىنە سازگەر-دەپۋتاتتار ءان شىعارادى. ونى كەلەسى سەسسيادا ءانشى-دەپۋتاتتاردىڭ ورىنداۋىندا تىڭداپ قالاسىز», دەپ جاۋاپ قايتارۋ «ەكى جەردە ەكى – ءتورت» بولا قويسىن با؟! نەمەسە: – الدىنا قوزى قارىن بايلاپ, قارا باسىن كۇيتتەگەن پاراقور, جەمقور باسشى كورسەم, ەڭىرەپ جى­لاعىم كەلەدى. و دۇنيەدە توزاق كۇتىپ تۇرعانىن قاپەرلەرىنە الار ما ەكەن, شىركىندەر؟! سونى ايتشى, كاراعىم! اسان قايعى. جەر پلانەتاسى, پودۆال اۋدانى, جەتى قات جەر بولىمشەسىنەن, دەلىنىپ كەلگەن تىم اۋىر سۇراققا: – جانىڭ ءجانناتتا بولعىر, اسان اتا! بۇل جالعاننان قايعى ارقالاپ كەتىپ ەدىڭىز. وبال-ساۋابى جوق قايعى­سىزدارعا و دۇنيەدە دە قاي­عىرىپ جاتىر ەكەنسىز-اۋ, جارىقتىق!.. ساۋالىڭىزعا ورالسام, الگى كرەسلودا تۋىلعان, ەشكىمگە قايىرىمى جوق باسشىلاردىڭ ىشكەن-جەگەن, جيعان-تەرگەن مال-مۇلكىندە حالىقتىڭ ناقاق كوز جاسى بار. سونىڭ اسەرى سىزگە ءتيىپ جۇرگەن عوي. ارام دۇنيە و دۇنيەدە قوڭىزعا اينالارى راس بولسا, تاۋبەگە سوندا كەلەر. دەرتكە داۋا اللادان بولسىن!» دەپ جۇباتۋ ايتۋ ءۇشىن كىم بولۋ كەرەك؟ ەرماحان بولۋ! وقىرماندارىنا كۇلكى كىلكىگەن ­بىر­نەشە كىتاپ بەرگەن ءارى اقىن, ءارى جازۋ­شى ەرماحاننىڭ «ەپيگرامما» («كاۋ­كەن كەنجەتاەۆقا», «ءاسانالى ءاشى­­موۆ­كە»...); سكەتچ; ەلىكتەۋ («اق­تام­­­بەر­­دى جىراۋشا», «جۇمەكەن ءناجى­مە­­­­دە­­نوۆ­­­­شە», «تۇمانباي مولدا­­عا­­­لي­ەۆ­­­­­­­شا», «مۇقا­عالي ماقاتاەۆ­شا»...) ەڭ­بەك­تەرى دە ەرەكشە تارتىمدى. ەپي­گ­رام­­­مالارىنان بىرەر ءۇزىندى وقىلىق: نۇرتىلەۋ يمانعالي ۇلىنا ...توك بولۋشى ەد ايتقان ءاربىر سوزىندە, وت بولۋشى ەد اشكي ءۇستى كوزىندە. «باقۋاتتى بولىڭىزدار!» دەپ ءجۇرىپ, باي-بيلىكتى بولىپ كەتتى ءوزى دە. قاينار ولجايعا ...كەندە ەمەس قۇرمەتتەن دە, قادىردەن, ادا ەمەس جۇرت كورسەتكەن جابىردەن. «شاراينانىڭ» ۇستاسا دا قۇلاعىن, بىراق ءوزى كورىنبەيدى كادردەن. كەندە ەمەس يماننان دا شىرايدان, حابارلارى جانعان بەينە شىراعدان. بويىندا بار قاسيەتى جاپوننىڭ, ءتۇر-الپەتى اۋماسا دا قىتايدان. ساعىمباي قوزىباەۆقا ...سويلەمەيدى ءتيىسىپ, كورگەن ەمەس كەيىسىپ. جىگىتپەن دە, قىزبەن دە امانداسار ءسۇيىسىپ. اشىق-جارقىن جۇرەدى, سوزگە قۇلاق تۇرەدى. اڭگىمە ايتىپ «وت دۋشي», اۋزىن باسىپ كۇلەدى. ءبىزدىڭ ءازىل-سىقاقشىلار اۋىلىندا جۋرنالشى تالانتىن دا تانىمدى ەتە ءتۇسىپ جۇرگەن قالامگەرلەرىمىزدىڭ ءبىرى – وسى ەرماحان. ونىڭ «اعىنان جارىلساق...» دەپ اتالعان سۇحباتتار جيناعى – ءوز الدىنا ءبىر الەم! كاۋكەن كەنجەتاەۆ, حاكىمجان ناۋرىزباەۆ, مۇزافار الىمباەۆ, سەرىك قيراباەۆ, قالمۇقان يساباەۆ, قادىر مىرزا ءالى, تۇمانباي مول­داعاليەۆ, قاليحان ىسقاق, ۇمبەتباي ۋايدا ۇلى, مارات توقاشباەۆ, نۇرلان ونەرباەۆ, روزا رىمباەۆا, تەمىرعالي كوپباەۆ, اسقار نايمانتاەۆ... زيا­لى قاۋىمنىڭ جيىنى 47 وكىلى ەرماحانمەن ەمىرەنە سىر شەرتىسكەن. كوپشىلىك قۇلاعىنا كەزىندە جەتپەگەن قۋانىش پەن رەنىش, ءسۇيىنىش پەن كۇيىنىش تۇنىپ تۇر. ءبىر عانا دەرەك كەلتىرسەم, اتاقتى ءمۇسىن­شىمىز, قازاقستاننىڭ حالىق سۋرەت­شىسى, مەملەكەتتىك سىيلىقتىڭ لاۋرەاتى بولعان پروفەسسور حاكىمجان ناۋرىز­باەۆ باسىنان كەشىرگەن جاعدايات­تار – وقىرماندى تولقىتار, تەبىرەن­ت­ەر رو­مانعا جۇك. سۇحباتتىڭ «اباي­دىڭ ەس­كەرت­كىشىن الىپ تاستاۋعا دەيىن باردى» دەگەن تاقىرىبى-اق ءبىر توتەن­شە, توسىن وقيعا بولعانىن بىردەن اڭعارتادى. حاكەڭنىڭ اسا ەلەۋلى, تاريحي ەڭبە­گىنىڭ ءبىرى – الماتىداعى ۇلى اباي ەس­كەرت­كىشى. ونىڭ جاسالۋى, بۇگىنگى ور­نى­نا قويىلۋى, ول ورنىنان كوشىرى­لە­ جاز­داۋى... ءجا, تاپتىشتەمەي-اق قوياي­ىن, تار­تىمدى حيكاياتقا بەرگىسىز جايت. وقى­­ڭىزدار, ەشقايسىڭىزدى وكىن­دىرمەيدى! ەرماحاننىڭ مىنا جيناعىندا قادىر مىرزا الىمەن سۇحباتى بار. تانىمپاز ءىنىسىنىڭ اقىن اباي حاقىن­داعى ساۋالىنا قادىر: «...اباي – ۇلت­تىڭ اقىنى. ال ۇلتتىڭ اقىنى سول ءوزى­نىڭ ۇلتىنا عانا ءتان بولادى دا, باسقا ۇلتقا قانشا تىقپالاساڭ دا سىڭبەيدى. دۇنيەجۇزىندە ۇلى اقىندار كوپ, ال ۇلت اقىندارى ساناۋلى عانا» دەگەن. اباي ارۋاعىن اسپەتتەۋدىڭ تىڭ ۇلگىسى! ءتۇيىن. وقىرمان قاۋىمدى ويلى, ورالىمدى ءازىل-سىقاققا كەنەل­تىپ ءجۇر­گەن ەرماحان ۇلكەن-كىشى زامانداس­تا­رى­نىڭ: ەل, حالىق, تاريح, قوعام, ادام­گەرشىلىك, كەلەشەك جايىنداعى عانيبەت وي-تولعامدارىن بەك ىنتالى كوڭىلمەن قاعاز بەتىنە ءتۇسىرىپ, بۇگىنگى-ەرتەڭگى جاس ۇرپاقتارىمىزعا رۋحاني سىي ەتىپ ۇسىنىپ, ازاماتتىق پارىزىن ابىرويمەن اتقارۋدا ەكەنىن انىق كورسەتىپتى. بارەكەلدى, قادىرلى قالامداس ءىنىم, ساتيرا ساردارى – ءومىرىڭنىڭ كۇنگەيى كوپ, جايلاۋى كەڭ بولا ءتۇسسىن! عابباس قابىش ۇلى, حالىقارالىق «الاش» ادەبي سىيلىعىنىڭ لاۋرەاتى. الماتى.