وتكەن جىل قازاقستان ءۇشىن مول ىرىزدىقتى ءھام يگىلىكتى جىل بولدى. ءىشىنارا ەمەس, بارلىق سالادا. سانى عانا ەمەس, ساپاسى دا سارابدال ەدى. رۋحاني ىلگەرىلەۋدىڭ ءىرى جەمىستەرى ءوز كەزەگىندە ەكونوميكا مەن ساياساتقا, مادەنيەت پەن ونەرگە وزگەشە شىراي ءبىتىردى. ايتپاعىمىز, ەلدەر مەن ەلدەردىڭ قاۋىشۋىنان قاناتتانىپ, قاناعاتقا كەنەلگەن كەلىستى دە كوركەم ىستەردىڭ كەمەل كوگەندەلۋى. مۇنىڭ ءبىر سورابى بىلتىرعى ءساۋىردىڭ شۋاعىمەن جان جىلىتقان قوس مەملەكەتتىڭ مەرەيىنىڭ ۇستەمەلەنە ءتۇسۋى دەر ەدىك. ەلباسى وڭتۇستىك كورەياعا ادەيىلەپ بارىپ, قازاقستان جىلىنىڭ تۇساۋىن كەستى. بەينە ءبىر جىل بويىنا قازاقى قالىپ كورەيلەرگە دە جۇعىستى بولىپ, ەكى ەل ەمەن-جارقىن ەمىرەنىسىپ, ءار قيمىلىنا ەلەڭدەسىپ, ەركىن دە ەلپىل كوڭىلمەن باۋىرلاسىپ كەتكەنى. جاپپاي جاقىنداسىپ, جاميعات جانى جىلىنىپ, جۇرەكتەر ءتۇسىنىسكەن, شوقتىقتانعان ەڭسەسى شىرايلى ىسپەن...
...سونىمەن, اشىلعان جىلدىڭ جابىلۋى دا زاڭدى ەكەن!
* * *
سەۋلدەگى ساۋلەلى سەزىم
ۇرگەدەك سەزىم بارا-بارا نىق سەنىمگە ۇلاسادى. ۇشاق تابانى جەر جالاعانشا, ءجۇز مىڭ شارشى شاقىرىمداي اۋماعىنىڭ 30 پايىزدايىن عانا قاتقىل جازىق قۇرايتىن بۇل مەملەكەتتىڭ ءۇش قاپتالىن سۋ تولقىنى كەمىرىپ جاتقانىن ويلاعاندا, ءاۋ باستا, قۇرلىققا ەمەس, توپان سۋعا توعىتىلىپ كەپ, شايلىعىپ تا شايىلىپ كەتەتىن سىڭايلى ەكەنسىز. توبەدەن ءشۇيلىككەندەگى سەزىم وسىلاي. بىراق جەرگە قونىپپىز... باتىسىنان سارى تەڭىز باستىرمالاتىپ, شىعىسىنان جاپون تەڭىزى شىلپ-شىلپ ۇرىپ, ال تۇستىگىنەن كورەي بۇعازى مەن شىعىس- قىتاي تەڭىزى شالقي بۋىندىرىپ تاستاعان – تەلەگەي سۋ پاتشالىعىنىڭ شۋدالانعان بۋىمەن, الدە ۇستىندە جەڭىل ءۇيىرىلگەن تۇمانىمەن بە, ايتەۋىر, ساڭىلاۋ تاۋىپ, جەرگە تابان تيگەنىنە شۇكىرلىك ەتەسىز. ءۇش مىڭ ارالدىڭ اراداي قۇجىناعان, قۇمىرىسقاداي يلەنگەن بۇعاۋىنا بۋىنباي-اق بودەنەدەي بۇقپانتايلاپ قالقىپ كەپ, بۇلتارىسسىز توپ ەتە ءتۇسكەنىڭ داتكە قۋات.
سەزىمنەن سەرگەك نە بار؟ سەزىمنىڭ سەلكەۋلىگىنەن ساقتاسىن. حالقىنىڭ سانى جاعىنان (50 ميلليوننان اسىپ جىعىلادى) الەمدە 25-ءشى ورىن الاتىن, اۋماعى بويىنشا 107-ءشى مەملەكەت بولىپ ەسەپتەلەتىن كورەيا رەسپۋبليكاسىنىڭ تىنىس-تىرشىلىگىمەن جاتا-جاستانا تانىسا باستاعانىمىزدا, سەزىم اتويلاپ, ونىڭ بولاشاعىنا دەگەن سەنىم ۇيالاپ, ەكى ەل اراسىنداعى جاريالانعان جىلمەن جۇرەك جىلىنعانداي.
كورەي حالقىنىڭ ادەت-عۇرپى مەن سالت-داستۇرىندەگى, تۇرمىسىنداعى كەيبىر ۇقساستىقتاردى بىلاي قويعاندا, اكىمشىلىك ءبولىنىسىندەگى, مىسالى: قالا (سي), ۋەزد (كۋن), وكرۋگ (كۋ), اۋدان (ىپ), پوسەلكە (مەن), شاعىن اۋدان, دەرەۆنيا (ري) ت.ب. اتاۋلار دا قيسىندىلىعىمەن قىزىقتىرا تۇسەدى.
باسقارۋ ءتاسىلى پرەزيدەنتتىك رەسپۋبليكا بولىپ ەسەپتەلەتىن وڭتۇستىك كورەيانىڭ تاريحى 1945 جىلعى جازدىڭ سوڭىنداعى كەڭەس-امەريكان كەلىسىمى بويىنشا وسى جارتىقۇرلىققا ىقپال ەتۋ ءبولىنىسىن بەلگىلەگەن ساتتەن باستاۋ الاتىنى بەلگىلى. بىراق باستاپقىدا ءبىلىم, ەكونوميكا جانە مادەنيەت سالاسىندا باۋىرىن ىلە كوتەرىپ كەتۋ وڭايعا سوققان جوق. 60-شى جىلدارى سول ايماقتاعى كەدەي ەلدەردىڭ ساناتىنان سانالدى. ەڭسەسى ءتۇسىڭكى بولدى. سەكسەنىنشى جىلدارداعى بارلىق سالاداعى بۋىرقانعان ءوسىم ونىڭ جىعىلعان جالىن كۇدىرەيتىپ جىبەردى. سەرپىلىس بۇل مەملەكەتتى سينگاپۋر, گونكونگ, تايۆان قاتارىنا كوتەرىپ, ازيا جولبارىسى اتاندىردى. ءوتكەن عاسىردىڭ سوڭعى ون جىلىندا كورەيدىڭ تانىمال مۋزىكاسى, تەلەۆيزيالىق سەريالدارى مەن كينەماتوگرافى الەمنىڭ وزگە, اسىرەسە ءوڭتۇستىك-شىعىس ازيا ەلدەرىندە «كورەي تولقىنى» دەلىنىپ ءدارىپتەلىپ, عاجاپتىعىمەن تامساندىرا باستادى.
ەل ەكونوميكاسىنداعى باسىمدىق تۋرالى ايتاتىن بولساق, ول ارينە, رىنوكتىڭ 45 پايىزىن ۇلەستەيتىن الەمدەگى ءىرى كەمە جاساۋ ءوندىرىسى الپاۋىتتارىنىڭ ءبىرى. قىتايداعى كورەي تاۋارىنىڭ, اسىرەسە جەڭىل كولىكتىڭ زور سۇرانىسقا يە بولۋى دا كوپ جايتتى اڭعارتسا كەرەك. ال سولعىن تۇسىن – حالىقارالىق قوزعالىستاعى كاپيتالدىڭ جوعارى دەڭگەيدەگى تۇساۋلانۋى مەن اسىرە اۋىتقۋشىلىعىنان, سونداي-اق 1997 جىلدان بەرگى كۇشەيە ءتۇسىپ وتىرعان جۇمىسشىلار تولقۋىنان, مەملەكەتتىك سەكتوردىڭ ەكونوميكاعا بارىنشا سالماق سالۋىنان ىزدەگەن ءجون. دەگەنمەن دە ەكونوميكالىق دامىعان مەملەكەتتەر اراسىندا 13-ورىن يەلەنەتىن ەلدىڭ بۇگىنگى قادامى تەك ءسۇيسىنىس تۋعىزاتىنى تاعى شىندىق.
قازاقستان مەن كورەيا رەسپۋبليكاسىنىڭ اراسىنداعى ديپلوماتيالىق قارىم-قاتىناس 1992 جىلى ورنىققاننان بەرگى ۋاقىتتا قوس ەلدىڭ ىسكەرلىك ىنتىماقتاستىعى نىعايعان ۇستىنە نىعايىپ كەلەدى. بۇل تۇرعىسىندا ەلباسى ن.ءا.نازارباەۆتىڭ بىلتىرعى ساۋىردەگى رەسمي ساپارىندا, قازاقستان جىلىنىڭ اشىلۋىندا سويلەگەن سوزىندە تەرەڭ مانىمەن ورنەكتەلگەن. قازىر ەلىمىزدە كورەي كاپيتالىنىڭ قاتىستىرىلۋىمەن 300-دەن استام بىرلەسكەن كاسىپورىن جۇمىس ىستەيدى. 140 ۇلتتىڭ ۇلىسى اتانعان جەرۇيىعىمىزدا كورەيلەر دە ءوزىندىك قولتاڭبامەن ماڭداي تەرىن توگۋدە. دياسپورا وكىلدەرى قازاقستان پارلامەنتىنە ۇسىنىلىپ, قازاقستان حالقى اسسامبلەياسىندا جەمىستى ەڭبەك ەتىپ ءجۇر. مۇنداي ىلكىمدىلىككە كورەيا رەسپۋبليكاسىنىڭ پرەزيدەنتى لي مەن باك تا قاناعاتتانعاندىق ءبىلدىرىپ, ستراتەگيالىق ءارىپتەستىكتى ودان ءارى نىعايتۋدىڭ ءتيىمدى جولدارىن بىرىگىپ ىزدەستىرۋگە ىنتالى ەكەندىگىن ءمالىم ەتكەنى بار. استانا مەن سەۋلدىڭ قوس ەلدىڭ الەۋەتىن ۇستەمەلەيتىن مۇمكىندىكتەردى ەلەپ-ەكشەۋگە قاتىستى قادامدارى دا مول ءۇمىتتەندىرەدى.
قازاقستان قاشاننان قاي دياسپورانى دا قامكوڭىل قالدىرماي كەلەدى عوي. كورەيگە قاتىستى ايتساق: انا ءتىلىن ۇزدىكسىز شىڭداپ كەلەدى, گازەتى شىعىپ جاتىر, سازدى-كومەديالىق تەاترى بار. كورەيادا دا قازاققا دەگەن ىستىق پەيىل بايقالادى. بەدەلدى ءبىر ۋنيۆەرسيتەتتە الەمدەگى تۇڭعىش قازاق ءتىلى كافەدراسى اشىلىپ, وندا 150 ستۋدەنت وزگە تىلگە دەگەن قۇرمەتىن ىڭكارلىكپەن دالەلدەپ ءجۇر ەكەن. «سىيعا – سىي, سىراعا – بال» دەگەننىڭ جارقىن سيپاتى وسى شىعار, بالكىم. سيىسپاساڭ, سىيلاستىق ۇكىلەنەر مە, تۇگە!
مۇنداعى ءدىننىڭ تىرەگى – ءداستۇرلى بۋدديزم مەن حريستياندىق. العاشقى اعىم – 23 پايىزدى قۇراسا, كەيىنگىسى حالىقتىڭ 30 پايىزدايىن قامتيدى.
سەۋلدى كەڭ وراپ اعىپ جاتقان حان وزەنىنىڭ ءار تۇسىنان بۋناقتانىپ وتىز ەكى كوپىر تارتىلعان ەكەن, سونىڭ كەيبىرىن تاماشالاپ جۇرگەنىمىزدە, ءبىر جارقاباقتا جايدارمان جايعاسقان مۇسىلمان مەشىتىنىڭ ءداپ ۇستىنەن تۇسەمىز دەپ ويلاپپىز با! سەزىم سەلت ەتتى! اينالدىق تۋ الىستاعى ەلدەن, قارامايتىن وزگە دىنگە نەمكەتتى! اللانىڭ ءۇيى 1976 جىلى سالىنىپتى. سول مەشىت تۇتقاسىنا جاناسقاننان-اق جۇرەگىمىزدى ىستىق جالىنىمەن شارپي جونەلدى جارىقتىق...
... كەزىندە جاپون وتارشىلارى سەۋلدە سالعان تۇرعىن ۇيلەر مەن نىسانداردى ءبۇگىندە كوزگە شىققان سۇيەلدەي ەتپەي, ۇلتتىق نامىسقا باسقان كورەيلەر, جەردەن تىپ-تيپىل جويىپ, سىدىرىپ تاستاپ جاتىر ەكەن. مارتتىك! سەزىمنىڭ ءوزىن ازاتتاندىرماق.
... سەزىم شىركىنگە بۇعالىق تۇسكەن بە! ساۋلەلى سەزىمنەن سانا جاڭعىرادى ەكەن!
قىزىق باسى – «قىز جىبەك»!
ارينە, كورەي حالقىن كينو, تەاتر تۋىندىلارىمەن تاڭعالدىرا المايسىز. بۇل رەتتە ونىڭ ماڭدايىنا الەمدىك باسەكەلەستىكتىڭ باق-تالايى دارىعانىن ەكىنىڭ ءبىرى سەزەدى. سەزەتىنى – كورىپ ۇيىپ, كورىپ تامسانىپ ءجۇر عوي. جىل اياسىنداعى قويىلىمداردان تىسقارى, سوڭعى بەس جىل ىشىندە قازاقستاندىقتارعا 12 كورەي فيلمى ۇسىنىلىپتى, ال ءبىزدىڭ تاراپىمىزدان ولارعا كورسەتىلگەنى – 13 ءتولتۋما فيلم ەكەن. كەزىندە بۇل ونەر تۋىندىلارىنا ەكىجاقتى پىكىر-لەبىزدەر بىلدىرىلگەنى ءمالىم. ءبارى دە حوش كوڭىلدىڭ سىنىنان سۇرىنبەي, مەرەيلى وتكەن سىڭايلى. ءبىرىنىڭ ولقىلىعىن ءبىرى تولتىرعانداي. ونەردە شەكارا جوقتىعىن ەسكەرسەك, رۋحاني ورتاق يگىلىكتەردىڭ يسىنتكەنى جاسىرىن ەمەس. ءبىر عانا مىسال مىناۋ. رەسپۋبليكالىق مەملەكەتتىك كورەي سازدى-كومەديالىق تەاترىنىڭ پۋسان قالاسىندا وتكەن فەستيۆالگە قاتىسۋى ايتارلىقتاي وقيعا بولدى.
ەندى, مىنە, جىل جابىلاردا قازاقستاندىق كينو كۇندەرىنىڭ اياسىندا ءۇش شىعارما جات جۇرتتىقتاردىڭ تالقىسىنا سالىندى. قىزىق باسىندا – قازاق كينوونەرىنىڭ التىن قازىعى «قىز جىبەك» كينوفيلمى تۇردى. ودان ارعى كەزەك – رەجيسسەر ق.احمەتوۆتىڭ «ءسىز كىمسىز, كا مىرزا؟» ءفيلمى مەن رەجيسسەر س. تاۋەكەلدىڭ «جەرۇيىق» (ستسەناري اۆتورى – لاۆرەنتي سون) فيلمىنە بەرىلدى. ءمۇيىزى قاراعايداي ءۇش كورسەتىلىم. اۋديتوريا دا وسالدىڭ ساناتىنان ەمەس. كينو كۇندەرى اشىلۋىنا بايلانىستى سويلەگەن ءسوزىندە قر مادەنيەت مينيسترلىگى مادەنيەت كوميتەتى توراعاسىنىڭ ورىنباسارى ءا.ابەلدينوۆا بۇل كينوفيلمدەردىڭ كورەي جۇرتشىلىعىنىڭ تالعامىنان ابدەن شىعاتىنىنا سەندىرگەن ەدى. سولاي بولدى دا...
ستۋدەنت دجو كەن ين قازاق تىلىندە ءسويلەۋگە ءتاپ-ءتاۋىر توسەلىپ قالىپتى. ارنايى وقۋ ادىستەمەسىنەن ءوتىپ, ىسىلعانى بەك سەزىلەدى. سىزىلتىپ, «قىز جىبەكتىڭ» ۇناعانىن ايتىپ شىقتى. قازاقتىڭ تۇرمىس-سالتىنداعى ەرەكشەلىكتەرگە ءمان بەرىپتى. اۋدارماشى ما سە بوم توتەسىنەن تارتتى. قىز جىبەكتىڭ تولەگەنگە ءسۇيىسپەنشىلىگىندەي تازا ماحابباتتىڭ يەسى بولسام دەگەن اسىل ارمانى ويانىپتى. ال پروفەسسور دجون سي ەن بولسا, «جەرۇيىق» كارتيناسىنداعى جەر اۋدارىلىپ كەلگەن ۇلتتاردىڭ, ىشىندە كورەيلەر دە بار, قازاقتاردان ومىرلىك پانا تاپقانىنا, ءسويتىپ ماڭگىلىك جۇرەك جىلۋىنا بولەنگەندەرىنە ريزالىعىن ءبىلدىردى. كيم گەن مي دەگەن جۇمىسشىنى «ءسىز كىمسىز, كا مىرزا؟» فيلمىندەگى بارلاۋشى ءومىرىنىڭ شىتىرمان وقيعاسى تولعاندىرىپتى.
قازاق كينوسىنا ءبىر كورگەننەن-اق قۇلاي جىعىلىپ, شەتىنەن تامسانىپ شىقتى دەپ اسىرا سىلتەۋدەن ادامىز, ءارينە. مازمۇن جاعىنا تەرەڭ بويلاۋعا قاۋقارى جەتە قويمايتىن كەيبىر كورەرمەندەردى, مىسالى, «قىز جىبەكتىڭ» پانورامالىق كورىنىستەرىندەگى تابيعات سۇلۋلىعىنىڭ كوزگە سولعىن, ءارسىز, ءتۇسسىز, جۇتاڭ كورىنۋى, لەنتانى قايتا كوشىرۋدەن كەتكەن سالاقتىق, الدە قالپىنا كەلتىرۋدەگى شاراسىزدىق دەسەك ءدوپ كەلە مە, ايتەۋىر, ەكران پەيزاجىنىڭ سولسىزدىگى ءوزىمىزدى دە قاپالاندىرىپ تاستادى. باياعى, العاشقى قويىلىمىنداعى قىزعالداقتان ءورتەنىپ تۇراتىن دالا كوركى جاي اشەيىن كۇزگى اجارسىزدىققا دۋشار بولعانداي, كوڭىل جۇدەتەدى ەكەن. مۇنى تۇزەۋدىڭ جولى قانداي؟ باسقا دا سۇلۋ تابيعاتتىڭ سۇرەڭسىز تارتۋىن كورەيلىكتەرگە قالاي ءتۇسىندىرىپ, اقتالامىز؟
«قىز جىبەك» كورسەتىلىمىنىڭ الدىندا قازاقستاننىڭ حالىق ءارتىسى قۇمان تاستانبەكوۆ شىعىپ سويلەپ, تولەگەن ءرولىن قالاي سومداعانىن, سول كەزدەگى 10- سىنىپ وقۋشىسى مەرۋەرت وتەكەشەۆانىڭ اكتەرلىك تالانتىنىڭ لەزدە جارقىراپ اشىلعانىن, جالپى بۇل ونەر جاۋھارىنىڭ قيىن سوقپاقتى جولىنان, كۇردەلى دە كۇرمەۋلى بەلەستەرىنەن كەۋىلدى اڭگىمە تارقاتتى. «سول قىز جىبەككە دەگەن سەزىمىم مەرۋەرتكە ۇيلەنۋىمە ۇلاسىپ تىندى عوي»,– دەگەندە زالدى دۋ كۇلكى كەرنەدى.
حالقىنا ونەرىمەن قادىرلى قۇمەكەڭمەن تىلدەسكەنىمىزدە, پىكىرىن اشىق ءبىلدىرىپ, كەيبىر اششى ويلارىن دا بۇركەمەلەمەدى. ونى تەلەارنالارداعى شەتەل سەريالدارىنىڭ تالعامسىز كوپتىگى قىنجىلتادى ەكەن. كەيدە قازاقتىڭ دا عاجاپ تۋىندىلارى شەتتەتىلىپ قالادى. ءتول تۋىندىلارىمىز ۇرپاق زەردەسىنە وسى تەلەارنالار ارقىلى جەتىپ جاتۋى ءتيىس. وسى جاعىنا ءمان بەرىلۋىن قالايدى تالانتتى اكتەر. ونىڭ بۇگىندەرى تىڭ ىزدەنىستەر ۇستىندە جۇرگەنى قۋانتادى.
ستسەناريىن لاۆرەنتي سون جازعان «جەرۇيىق» كينوفيلمى كورەي كورەرمەندەرىن بەي-جاي قالدىرماعانىن بايقادىق. جانارلاردان ۇزىلگەن جاس مونشاقتارىن كوردىك... وتكەن عاسىردىڭ وتىزىنشى جىلدارىندا قيىر شىعىستان توتاليتارلىق رەجيم قىسىمىمەن جەر اۋدارىلعان حالىقتاردىڭ (ىشىندە كورەيلەر دە بار) قازاق باۋىرمالدىعىنىڭ ارقاسىندا قاتارعا قوسىلىپ, تۇلەپ-تۇرلەنۋى, قازىر باقۋاتتى تۇرمىس قۇرىپ وتىرعانى سۋرەتتەلەتىن كارتينانىڭ تۇساۋكەسەرىندە ل.سون ءوزى دە سول قۋعىن-ءسۇرگىن كورگەن ۇرپاقتىڭ وكىلى ەكەندىگىن ايتا كەلىپ, بۇل تاقىرىپتىڭ شىنايىلىعىن ساقتاۋ ءۇشىن تەر توككەنىن جاسىرمادى. ول سونىمەن بىرگە رەجيسسەر-قويۋشى رەتىندە التى كوركەم ءفيلمنىڭ اۆتورى ەكەن. بيىل جەتپىستىڭ اسقارىنا انە-مىنە شىققالى وتىرعان ول ءۇشتوبەدە تۋىپتى. ءفيلمنىڭ ءبىراز كورىنىستەرى وسى جەردە تۇسىرىلگەن. ءسويتىپ, قازاقستاندىق كورەي ناعىز باۋىرلاستارىنىڭ كوڭىلىن بورداي ەزىپ, ەگىلتىپ قويعانىن شەت جەردە ءجۇرىپ جاڭا سەزىنگەندەي ەدى. دەمەك, تۋىندىسى ءجۇرەكتەردى تەگىن تۋلاتپاعانى عوي.
كورەرمەندەردەن سەزىمتال كىم بار دەسەيشى. جانە شەت كوزدىڭ ىنتىعى وزىنشە باسىم بولا ما ەكەن, ءوزى. سوندىقتان دا اڭعارىمپازدىعى ەرەن. ءبىر كورەي «قىز جىبەكتەگى» تاكاپپار دا سۇستى ءاسانالى ءاشىموۆتى جادىنا ءتۇيىپ السا كەرەك, ونىڭ ابدەن قاۋساعان, بىراق نامىس ءۇشىن شاربولاتتاي شيرىققانىن «ءسىز كىمسىز, كا مىرزا؟» فيلمىنەن بايقاپ قالىپ, بەيتانىس اكتەرگە ءتانتى بولعانىنا كۋا بولدىق. بۇل دا بولسا دارا تالانتتىڭ كوپ ىشىندە ەلەۋسىز قالمايتىنىنىڭ دالەلى ەكەندىگىنە سەندىرەدى. جارقىن ءرول جۇرەك تۇكپىرىندە قالادى ەكەن وسىلايشا.
... كينونىڭ دا جانى, تاعدىرى, تالايى, باقىتى بار ەكەن. تۋ قيىرداعى جات ەلدە ءۇش كورسەتىلىمنىڭ باسىنا ءۇيىرىلگەن باعىن وسىنداي ساراپقا سالىپ, باعامداعاندا, «عۇمىرلى بول, قازاق كينوسى» دەگىڭ كەلەدى اقتارىلىپ. ۇلت پەن ۇلتتىڭ اراسىنداعى ارا اعايىن سەكىلدى بولدى-اۋ, بۇل ءۇش ءورىم. كورەي اسپانىندا جارقىراعان وسىناۋ شوق جۇلدىزدار ءلايىم, قۇماردان شىعارا بەرسىنشى!
وپەرا لاعىلدارى
...«سۋكمەن» ارت-ورتالىعىنىڭ ساحناسى بازارداي قايناپ, گۇلدەي جايناپ كەتتى. ونەر اسەرى, كوڭىل شاتتىعى, جۇرەك تولقۋى قانداي قادامعا بارعىزبايدى. ساحنادا ءبارى ميداي ارالاسىپ كەتكەندەي: بالەت ارتىستەرى, كورەرمەندەر, شەنەۋنىكتەر, ءتاي-ءتاي باسقان بالعىندار... مارە-سارە, قۇشاق اشادى, ك ۇلىسەدى, ءتىل كەدەرگىسىن ىسىرىپ, تۇسىنىسەدى. جاۋعان گۇلدەن ادامدار ءجۇزى بال-بۇل جانادى. نەنىڭ قۇدىرەتى بۇل؟ ارينە, بالەت سىيلاعان شاتتىق! كونتسەرت جاڭا بىتكەن. اباي اتىنداعى مەملەكەتتىك اكادەميالىق وپەرا جانە بالەت تەاترىنىڭ بالەت ترۋپپاسى ونەرىنەن كەيىنگى كەرەمەت جەلپىنىس شاعى ەدى بۇل. شادىمان ءسات. شالقىما مەزەت. كورەيلەردىڭ كوزايىمى بولىپ, كوركەمدىك ءھام سۇلۋلىقپەن سۋارعان قازاق بالەتىنىڭ جۇلدىزدارى جانىمىزدا جارقىراپ كۇندە جۇرگەنىن ەندى سەزىپ وتىرعاندايمىز.
ساحنادا ءبارى بالا بوپ كەتكەندەي مە؟ وپەرا تەاترى باس ديرەكتورىنىڭ ءبىرىنشى ورىنباسارى ۆ.پاكتىڭ قۋانىشىندا شەك جوق. شاكىرتتەرىنىڭ شەبەرلىگىنە سۇيسىنەتىندەي. شىمىلدىق اشىلاردان بۇرىن ونىمەن تىلدەسىپ ۇلگەرگەنبىز. وتىز بەس ءارتىس اكەلىپتى. جۇتىنىپ تۇر ءبارى. جولسوقتى بولىپ, جۇزدەرى ءسال-ءپال كىرەۋكەلەنگەنىنەن قاۋىپ ويلاپ ەدىك, «ساحنادا قازىر, جانىپ تۇسەدى», دەپ جەتەكشى ءبىزدىڭ كۇدىگىمىزدى سەيىلتىپ تاستاعان. سولاي بولدى دا.
مىنە, قازاقستاندىق دەلەگاتسيانى باستاپ كەلگەن قر مادەنيەت ۆيتسە-ءمينيسترى اسقار بورىباەۆ تا كەرەمەت اسەر اۋانىنان ايىعا الماي تۇر. ءبىر جاعىنان كورەيلىك ءباسپاسوز وكىلدەرى دە شالعايىنا جابىسىپ, بوساتپاي ءجۇر. ەشكىمنىڭ دە مەسەلىن قايتارمايدى. اسقار ىسمايىل ۇلىنىڭ كونتسەرت الدىنداعى بەتاشار ءسوزى دە سالماقتى شىقتى. ارەگىدىك كورەيشە دە تەرمەلەپ كەتكەنى ءجون بولدى. ىقىلاسقا ءماز كورەرمەندەر. ۇققاندارى ۇعىنىقتى بولىپ جاتقانىن قول شاپالاقتاپ سەزدىرتىپ, سەرپىلىسىپ قويادى. ەلباسىنىڭ قازاقستان جىلىنىڭ اشىلۋىندا سويلەگەن: «... بۇل وقيعا حالقىنىڭ تەرەڭ تاريحي بايلانىسى بار ەكى ەلدىڭ ىنتىماقتاستىعى مەن سەرىكتەستىگىندە جاڭا كەزەڭ تۋىنداپ كەلە جاتقانىن بىلدىرەدى», دەگەن ءسوزى تاعى ءبىر قايتالانعاندا, قوشتاۋ رەسىمى ودان ءارى ۇدەگەندەي ەدى. راسىندا دا, بۇگىندە ەكى ەلدىڭ ساۋدا-ەكونوميكالىق, عىلىمي-تەحنيكالىق, مادەني-گۋمانيتارلىق ىنتىماقتاستىعى بەلسەندى دە بەرەكەلى اينالىمعا شىعىپ وتىرعانىن اڭعارۋ قيىن ەمەس قوي.
ۆيتسە-مينيستر قازىرگى زامانعى قازاقستان تەك قانا ەكونوميكاسى دامىعان جانە قۇندى تابيعي قازبا بايلىقتارى مول مەملەكەت رەتىندە عانا ەمەس, ونەردىڭ سان الۋان ءتۇرى ورىستەگەن, باي مادەنيەتتى ەل رەتىندە دە زور قىزىعۋشىلىق تانىتاتىنىن, ونەر قايراتكەرلەرىنىڭ بەدەلدى حالىقارالىق كونكۋرستارعا قاتىسىپ, الەمنىڭ كوپتەگەن ەلدەرىندە تاڭداي قاقتىرا بىلگەنىن جەتكىزگەندە اڭسارلى كوڭىل كورەرمەندەر سونىڭ كۋاسى بولۋعا ىنتىققان سىڭايلى ەدى. مىنە, ەندى بارشاسى كۇتكەندەگىدەن دە ارتىق قۋانىشقا مەيمىلدەپ, لاززاتقا كەنەلىپ وتىر.
كونتسەرتتىڭ كوڭىل اربارلىق قاسيەتىن قالاي تۇسىندىرمەك كەرەك؟ قينالاتىنى جوق. تۇشىمدى جاۋاپ ءازىر: سەۋلگە قازاق مادەنيەتىنىڭ كوپ عاسىرلىق التىن قورىنان ۇلتتىق مۋزىكاسى, ەۋروپالىق كلاسسيكالىق مۋزىكاسى جانە دە الەمدىك تالعامپاز سۇزگىدەن ءوتىپ ۇلگەرگەن وپەرا ونەرىنىڭ لاعىلدارى اكەلىنگەن ەدى. تۇتاستاي بولماعانىمەن, ءۇزىندىلەرى كادەگە تارتىلعان. ايتالىق, م.تولەباەۆتىڭ «ءبىرجان-ساراسى», پ.چايكوۆسكيدىڭ «ۇيقىداعى ارۋى», ج. بيزە- ر.ششەدريننىڭ «كارمەن-سيۋيتاسى», ا.اداننىڭ «كورسارى», ل.مينكۋستىڭ «دون كيحوتى», ت.ب. بالەتتەردەن ۇزىندىلەر مەن قازاق ءبيى «اساتاياق», قۇرمانعازىنىڭ «بالبىراۋىنىنا» ءۇندەستىرىلگەن قويىلىمدار قانداي سىندا دا ۇلت ونەرىنىڭ مەرەيىن ۇستەم ەتكەن تالانتتى تۋىندىلار-تۇعىن. بۇل جولى دا سول ءداستۇردەن اۋىتقىعان جوق.
ءبىزدىڭ بالەتتىڭ كوركەمدىك دەڭگەيى ۇنەمى ىلتيپاتپەن اۋىزعا الىنادى. بۇعان كورەيلەردىڭ دە كوزى جەتتى. اقش-تا ون جىلداي ونەر كورسەتىپ كەلگەن, قازاقستاننىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن قايراتكەرى ساۋلە راحمەدوۆا, وسىنداي ءمارتەبەلى اتاعى بار دميتري سۋشكوۆ پەن قۇرالاي سارقىتباەۆا, حالىقارالىق كونكۋرستاردىڭ لاۋرەاتتارى گۇلۆيرا قۇربانوۆا مەن نۇرلان قوناقباەۆ جانە باسقالار ۇلتتىق ءارى الەمدىك بالەتتىڭ بەدەلىنە وزىندىك قولتاڭبا قالىپتاستىرىپ ۇلگەرگەن شەبەرلەر. وسى جولعى قويىلىمداردا دا جامپوزدار قىننان سۋىرىلعان قىلىشتاي بوپ جارق-جۇرق ەتكەندە, قازاعىمنىڭ بالەتىنە ءتانتى بولماعان كورەيىم كەزدەسپەگەن شىعار, بالكىم.
ءبىر سوزىندە كورەيا رەسپۋبليكاسى ءمادەنيەت, سپورت جانە تۋريزم ءمينيسترىنىڭ ورىنباسارى مو چول مين ءوز ەلىندەگى بالەت ونەرىنىڭ كۇتكەندەگىدەي دارەجەگە ءالى كوتەرىلە الماي جۇرگەنىن جاسىرماي ايتىپ قالعان. اسىلى, مۇنداي شىنايى ءسوزدىڭ تەجەلمەي شىعۋى تەگىننەن-تەگىن دەيسىز بە؟ ونىڭ كوكەيىن تەسىپ تۇرعان قازاق بالەتىنىڭ قازىرگى سيقىرلى سيپات-ءبىتىمى شىعار-اۋ. ابزالى, سولاي. ايتپەسە قازاقتىڭ جاس پەرىسى, تالانتتى بالەت ءارتىسى تابىلدى دوسجاندى اتتاي قالاپ, ءوز تەاترىنا قابىلدار ما, ءسىرا؟
بالەت ونەرىنىڭ تىلسىمى كوپ قوي. ءبىرىن عانا ىلگەكتەيىك. رەسەيدە بالەت ءارتىستەرى 15 جىل وتىلمەن زەينەت دەمالىسىنا شىقسا, بىزدەگىلەر تيىسىنشە 58-63 جاستى كۇتىپ زارىعىپ جۇرەدى. بۇل جاستا كىمنىڭ تويىپ سەكىرەرى, كىمنىڭ توڭىپ سەكىرەرى بەلگىلى عوي. دەمەك, ويلاناتىن جايتتار جەتكىلىكتى ەكەن-اۋ. ءومىرىن ونەرگە ماتاپ بەرگەندەردى ايالاپ, ماپەلەگەنگە نە جەتسىن! ءبارى ۇلتتىق مۇددەنىڭ قامى ءۇشىن دە...
...ويپىرىم-اۋ, كورەرمەندەردىڭ ساحناعا شىعىپ كەتكەنىنىڭ وزىنەن-اق ءبىراز سىر تۇيۋگە بولاتىن سەكىلدى. قۇددى, ولار باعانا ساحنا شىمىلدىعىن اشقان «ءبىرجان-سارا» وپەراسىنان «مەرەكە ءبيىن» ورىنداۋشىلارمەن قويان-قولتىقتاسىپ, جىمداسقانداي اسەرگە بولەيدى. پرەمەراسى 1946 جىلى قازاق وپەرا جانە بالەت تەاترىندا وتكەن بۇل جاۋھار تۋىندى ءالى كۇنگە دەيىن قاي دەڭگەيدەگى كورەرمەندەرىن دە ءسۇيسىنتىپ كەلەدى. بۇل وپەرانىڭ ۇلتتىق بوياۋى قانىق, اسەرلى ليريكالىق كورىنىستەر مەن ايشىقتى مەلودياعا تولى. وندا ۇلتتىق مۋزىكالىق فورمالار (ادەت-عۇرىپتىق فولكلور «جار-جار», سىڭسۋ, جوقتاۋ, اسىرەسە, اقىندار ايتىسى, ت.ب.) وتە ادەمى ءارى شىنايى قولدانىلعان. 1949 جىلى كسرو مەملەكەتتىك سىيلىعىن يەلەنگەن بۇل وپەرا 1958 جىلى ءماسكەۋدە وتكەن قازاق ونەرى مەن ادەبيەتىنىڭ ونكۇندىگىندە كورسەتىلگەن. تالاي قان قىزدىرار باسەكە-بايگەنىڭ الدىن بەرمەي جۇرگەن ۇلتتىق تۋىندىمىزدىڭ كورەيادا دا شاشباۋىمىزدى كوتەرىپ تاستاۋى ۇندەسكەن بابالار ۇنىندەي, جۇرەك ەلجىرەتەدى.
بار بول, جاينا, جارقىرا, ءتىلى بوتەننىڭ ءوزىن تۇلەت, تابىندىر, قازاقتىڭ وپەراسى مەن بالەتى! لاعىلدارىڭمەن قۇلپىرتشى, لايىم!
جۇرەكتەر جاقىنداسقان جىل
جۇرەك قىلى مىنا ءبىر سوزدەرگە ءىلىنىپ تۇرعانداي ەكەن. ءسال تەربەپ جىبەرسە, ءون بويدى دىز ەتكىزىپ, شارپي جونەلىپ, جانىڭنىڭ ىستىعىن وزگەگە دارىتاتىنداي ما؟ بۇل ۇلى سەزىم بىرەۋدەن بىرەۋگە, ۇلتتان ۇلتقا, ءارى ۇلاسىپ حالىقتار تاعدىرىنا التىن تىنىمەن جاراستىق پەن سىيلاستىق, باق پەن بەرەكە دارىتىپ, دارقان ءومىر كىلتىن قولىڭا ۇستاتا سالاتىنداي. ءيا, ول قانداي ءسوز تىركەستەرى ەدى. كورەيلەردىڭ ءوزىن ەلىكتىرىپ الا جونەلەتىن نە سيقىرى بار ەكەن؟ قانە, كوز جۇگىرتىڭىز! «OSCE», «KAZAKHCTAN, 2010». «ASTANA. SUMMIT». وڭتۇستىك كورەياداعى قازاقستان جىلىنىڭ جابىلۋ سالتاناتىنا بايلانىستى وتكىزىلگەن قانداي ءبىر ءىس-شارالاردىڭ ۇيىمداستىرۋشىلارى كورنەكى جەرگە ءىلىپ قويعان وسىنداي سوزدەر كوزدى ەرىكسىز ك ۇلىم قاقتىرادى. بۇدان سوڭ قازاقستاندى تانىستىرىپ جاتۋدىڭ ءوزى ارتىقتاۋ سەكىلدى بوپ كورىنەدى. مىنە, ءبىز قانداي ەلمەن دوستاسىپ جاتىرمىز دەيتىن ماقتانىش سەزىم جانە كۇمبىرلەتەدى جۇرەكتى. ءسويتىپ, قازاق پەن كورەيدىڭ مارقايىپ, ماساتتانىپ ءجۇرگەنىنىڭ كۋاسى بولدىق.
جىل اياسىندا وتكىزىلگەن ءتۇرلى ءىس-شارالارعا قاتىستى الۋان پىكىر ءوربىگەندە, الگى جالىندى تىركەستەردى اۋزىنا المايتىن پەندە جوق. سودان باستاپ سالالاپ ورەدى, تاتۋلىعى جاراسقان قوس ەل, بۇرىمىن. وسى جاعىنا ءمان بەرە كەلىپ, قازاقستاننىڭ كورەيا رەسپۋبليكاسىنداعى توتەنشە جانە وكىلەتتى ەلشىسى دارحان بەرداليەۆ ەلباسى ارنايى كەلىپ اشىپ كەتكەن جىلدىڭ قالاي وتكەنىن باقايشاعىنا دەيىن شاعىپ, تۇستەپ-تۇرلەگەنى بار. قوس حالىقتىڭ مادەني جانە رۋحاني ءوزارا قاتىناسىنا ەرەكشە سەرپىن بەرگەن بۇل جىلدىڭ جەمىستەرى ماۋەلى بوپ پىسكەن ەكەن. مول قازىنالى كوركەم قۇبىلىس رەتىندە باعالانىپ جاتىر. اركىمنىڭ وسى يگىلىكتى ناقتى سەزىنگەنىنە نە جەتۋشى ەدى!
ەلشىنىڭ مالىمدەۋىنشە, تەگۋ قالاسىندا وتكەن الماتى شاھارىنىڭ, باسقا دا وڭىرلەردى قامتىعان الماتى ءجانە ماڭعىستاۋ وبلىستارىنىڭ كۇندەرى وتە تابىستىلىعىمەن ەستە قالىپتى.
ساپىندا 40 ادام بار ماڭعىستاۋلىق دەلەگاتسيا كورەيلەرگە كوشپەلىلەردىڭ تۇرمىس-سالتىن بەينەلەيتىن كورمە ۇيىمداستىرىپ, مول ماعلۇمات بەرىپتى. «اسپان استىنداعى مۇراجايعا» كەلۋشىلەر ىنتىعا تاماشالاپ, رۋحاني بايلىققا كەنەلسە كەرەك. ال «اقجارما» فولكلورلىق ءانسامبلى مەن «جورعا» بيشىلەر توبىنىڭ ونەرىنە تامسانباعان جان جوقتاي. تاڭداي قاققان سەۋلدىك حەرەن جۋن: «دومبىرانىڭ ءۇنى تۇلا بويىمدى شىمىرلاتىپ, كوزىمە جاس ءۇيىردى. بيشىلەردىڭ نازىك قيمىلى مەن كيگەن كيىمدەرىن ايتساڭشى. قازاقستان تۋرالى كوپ ەستىگەنىممەن, بارماپپىن عوي. سىزدەردىڭ باي مۇرالى مادەنيەتىڭىزبەن ات ءىزىن سالىپ تانىسسام دەگەن وي تۇتاندى, مىنە», دەپ نازىك جانى ۇلبىرەپ تۇر.
كەنگي-دو پروۆينتسياسى وڭتۇستىك كورەياداعى حالىق وتە تىعىز قونىستانعان ءوڭىر. مۇندا ون ميلليوننان استام ادام تۇرادى. الەمگە كەڭ تانىمال «سامسۋنگ», «LG», «دەۋ», «كيا» كومپانيالارى دا وسى ايماققا ورنالاسقان. وڭتۇستىك كورەيانىڭ بۇكىل ەكسپورتىنىڭ 25 پايىزى وسى ءوڭىر ۇلەسىنە تيەسىلى. ءمادەنيەت كۇندەرى الماتى وبلىسىنىڭ اكىمى سەرىك ءۇمبەتوۆ پەن وسى پروۆينتسيا گۋبەرناتورى كيم مۋن سۋ اراسىنداعى ەكىجاقتى كەزدەسۋمەن باستالىپتى. بۇرىن دوستىق پەن ىنتىماقتاستىق ءجونىندەگى مەموراندۋمعا قول قويىلعان ەكەن. سونىڭ ءىس ءجۇزىندەگى مىسالدارى جەتكىلىكتى. قازىر بالقاش جەس-ءى كورەيالىق كومپانيانىڭ قاتىسۋىمەن سالىنۋدا. ونداعان قازاقستاندىق جاستار وسىنداعى جوعارى وقۋ ورىندارىندا ءبىلىم الۋدا. ءتىپتى سەۋل ۋنيۆەرسيتەتىندە قازاق ءبولىمى اشىلىپتى. الماتى وبلىسىندا عانا 16 مىڭنان استام كورەي تۇرادى. مۇندا بىرنەشە كورەي ۇلتتىق-مادەني ورتالىقتارى مەن ءتۇرلى بىرلەستىكتەر جۇمىس ىستەيدى. وسى سوڭعى كەزدەسۋ بارىسىندا وبلىستا ەنەرگەتيكا سالاسىنداعى بىرقاتار جوبانى جۇزەگە اسىرۋ تۇرعىسىنان حاتتامالارعا قول قويىلىپتى. ال بۇل – 3 ميلليارد تەڭگەدەن استام ينۆەستيتسيا تارتۋ دەگەن ءسوز.
ءبىر سۇيسىنەرلىگى سول, ەكىجاق ۇيعارىمىمەن قۇرىلعان «جىبەك جولى» قورىنىڭ قازاقستان جىلىن وتكىزۋگە جاساعان قامقورلىعى ايرىقشا قوماقتى بولىپتى.
جىلدىڭ ءوتۋ بارىسىندا ەكى مەملەكەتتىڭ قاي سالاداعى دا جاڭالىق, وقيعالارىنا ورتاق مۇددە تۇرعىسىنان كوزقاراس قالىپتاستىرۋى داستۇرگە اينالىپتى. سەۋل وليمپياداسىن ءساتتى تياناقتاعان كورەيلەر استانا مەن الماتىدا بيىل وتەتىن قىسقى ازيا ويىندارىنىڭ تابىستى قورىتىندىلانۋىنا اقىل-كەڭەسىن اياماي وتىر. سوندا كوتەرىلەتىن تۋدى ادەيى الدىرتىپ, وعان سالا ءمينيسترى يۋ ين-ءچوننىڭ ءوز قولتاڭباسىن قالدىرۋى – تىلەكتەستىكتىڭ ءبىر بەلگىسىندەي ەمەس پە؟
...قازاقستان جىلىنىڭ جابىلۋى ويداعىداي ءوتتى. ونى وتە ساپالى ۇيىمداستىرعان «قازاق اۋەندەرى» اكتسيونەرلىك قوعامىنا مادەنيەت ۆيتسە-ءمينيسترى ا.بورىباەۆ ريزاشىلىعىن ءبىلدىردى. راسىندا دا, وسى قوعامنىڭ اتقارۋشى ديرەكتورى باقىت انيسوۆانىڭ ىسكەرلىگى ناتيجەلى جۇمىسىنان ايقىن ءبىلىنىپ تۇردى. ءبىر بۇل ەمەس, ۇجىمنىڭ بىرەگەي قيمىلى وزگە مەملەكەتتەردە اتالىپ ءجۇرگەن قازاقستان جىلدارىنىڭ شىرايىن شىعارىپ بەرۋىمەن ەستە قالاتىن شىعار.
...قيمايتىن نارسە قينايدى ەكەن ءومىردە. جۇلدىزدارى شوق تاستادى كوڭىلگە. قازاق بولمىسىن قاپىسىز سەزگەن كورەيا, بيىل باستاماق ءوزىنىڭ جىلىن قازاقستان تورىندە!
...قوش, كورەي ەلى!
...«تورلەت!» دەيتىن كۇنىمىز جاقىن بولسىن!
قايسار ءالىم.
استانا – سەۋل – استانا.
_____________________
سۋرەتتەردە: سەۋلدەگى مەشىت; بالەتتەن كورىنىس; «قىز جىبەكتەگى» تولەگەن – قازاقستاننىڭ حالىق ءارتىسى ق.تاستانبەكوۆ.
سۋرەتتەردى تۇسىرگەن اناتولي ۋستينەنكو.
