قايتا ورالعان ءان

نەگە جىلاماسىن؟! ءبارىسى دە جىلاعان... جىلاي ءجۇرىپ, جىلاي ءجۇرىپ شىداعان... (م. ماقاتاەۆ) يليا جاقانوۆتىڭ قالام­گەر­لىك ءىزىن ايان ەتكەن «قايتا ورال­عان ءان» پوۆەسى... ول شىعار­ما­نىڭ جا­زى­لۋىنا قانداي وقيعا اسەر ەتتى؟!. * * * 1962 جىل. بىلتىر ۇيلەنگەن جاس جۇبايلار يليا مەن تيىش­كۇل ىستىقكولگە دەمالۋعا بار­دى. رىباچە قالاسىندا تيىش­كۇل جەڭگەمىزدىڭ ۇلكەن اعاسى قالالىق پروكۋرور بولىپ ىستەيدى. يليانىڭ ويى سول كىسىگە ب­ا­رىپ سالەمدەسۋ جانە قىرعىز­دارمەن جاقىنىراق تانىسۋ. وسى نيەتپەن رىباچەگە سوققان سوڭ ءبىر-ەكى كۇننەن كەيىن ىستىق­كولگە دە جەتتى. كوكجيەكپەن كومكەرىلگەن ىس­تىقكول نەتكەن شالقار, نەتكەن كوركەم! قاراي بەرگىڭ كەلەدى كوز الماي! قات-قابات ويلاردان ارى­لىپ, جان دۇنيەڭىز تىنىس الادى! ىلەكەڭ مەن تيىشكۇل كولدىڭ سال­قىن سۋىنا شومىلعان سوڭ قۇمعا قىزدىرىنىپ جاعاجايدا جاتادى. كۇندە سولاي... ءبىر كۇنى يليا كەتىپ بارا جاتىپ, جاعاجايداعى دەمالۋشىلاردىڭ اراسىنان ەكى قىرعىز كەلىنشەكتى كوزى شالدى. ەكەۋىنىڭ باس جاعىندا كىشكەنتاي ترانزيستور. وگينسكيدىڭ «پولونەزى» وينالىپ جاتىر. جان ءجۇ­يەڭدى بوساتاتىن مۇڭدى اۋەندى تىڭ­داپ تۇرىپ قالدى. الگى ايەل­دەردىڭ بىرەۋىنىڭ جانارى جاسقا تولىپ, مولدىرەپ: – وشول... وشول... وشول شى­عارما... ماعان ءبۇت ماحابباتىم­نىڭ قۋاتى بولعان, ءبۇت ماحاب­با­تىمنىڭ مەحناتى بولعان, ءبۇت ماحابباتىمنىڭ ازابى بولعان... اقىرى اياعىندا ءبۇت ماحاببا­تىم­نىڭ قىزىعى بولدى, – دەدى. ىلەكەڭ ىلگەرى ءجۇرىپ كەتتى. تا­عى دا ءبىر كۇنى الگى كەلىنشەكتەر وتىر ەكەن. تانىس اڭگىمەنى جال­عاس­تىرىپ جاتىر. يليا ولاردان وڭاشالاۋ جاقىن ماڭداعى جىڭ­عىلدىڭ تۇبىنە بارىپ جاي­عاستى. اڭگىمە ايتىلۋدا. كومپوزيتور ەس­تىپ وتىر. ايەل اڭگىمەسىن اي­تىپ-ايتىپ كەلدى دە: «...اقى­رىن­دا بولبودى... مەن ءوزىمنىڭ را­حا­تىم­نان, ءوزىمنىڭ ءلاززاتىم­نان, ءوزىم­نىڭ جاقشىناقاي ءومى­رىم­­نەن...» – دەدى دە كوزى ءمولدىر­لەپ وتىرىپ قالدى. ءبىتتى, بولدى. وسى وقيعا, وسى دەتال. بۇرىننان دا ءوزى باي­قا­عان تاعدىرلاردان ۇقساس جاعداي­لار دا قوسىلدى. جازۋشىدا قيال قاناتى, ويدان قوسۋ دەگەندەر بار. ومىردەگى وقيعانى شىپ-شىر­­عا­سىن شىعارماي قاعازعا تۇسىرۋگە دە بولادى. بىراق ول دەرەكتى ءدۇ­نيە دارەجەسىندە قالادى. ال كور­كەم شىعارمانىڭ تۋى ءبو­لەك! جالعىز دەتال, جالقى وقيعا اسەر ەتەدى جازۋشىعا... ءجۇ­رەكتەن شىق­سا, جۇرەكتەرگە جەتەدى... * * * ... مەدبيكە قىز ايناگۇل جۇمىس بابىمەن ءوز ۋچاسكەسىندەگى سىرقات ادامدى ىزدەپ كەلەدى. قولىندا ءادىرىسى بولسا دا ازار تابادى. كەلسە... ۇياداي-ۇياداي ەكى بولمە. توماشاداي ۇيدە جالعىز كەرەۋەت. قارا پيانينو مەن كىتاپتار تولى ەتاجەركا... ەكى قا­بىرعاعا ىلىنگەن ەكى كارتينا... وزگە جاساۋ-جابدىق جوق... ءيا, ايت­قانداي, ەتا­جەركانىڭ ءۇس­تىن­دە شىنىسى جوق, قوڭىراۋلى سا­عات پەن تەلەفون... بوزارعان اشاڭ ءجۇز­دى, بۇيرا شاش­تى, سىپ­تىعىر كەلگەن, بويشاڭ, قارا كو­زىلدىرىكتى جىگىت بەيشەننىڭ ناۋ­قاسى وڭاي ەمەس. ءوت جولى بىتەلىپ قالعان. دەنەسىنىڭ كۇزگى جا­پىراقتاي سار­عايىپ بارا جات­قانى دا سودان. باۋىرى ىسىك. ول... ول... و, توبا! باۋىردىڭ ىستەن شىعۋى دەگەن ءسوز. قانداي قاسىرەت! شىركىن-اي, ەڭ بولماسا, ءوت جۇرەتىن تۇتىك­تەردىڭ بىرەۋىن عانا ەمدەپ, ىسكە قوسۋعا دارمەنى جەتسە!.. ايناگۇل بەيشەنگە كەلگەن سايىن ونىڭ ىزگىلىكپەن نۇرلان­عان شىرايى مەن ەرەكشە ىقىلا­سى كۇن ساناپ ايقىن سەزىلە بەردى. مە­يىرىمگە تولى كۇلكىسىنىڭ شۋا­عىندا ءسال بولسا دا وتىرا تۇر­عى­سى كەلەدى. وعان ءار نارسەنى ايتىپ, كوڭىلىن جالقى ساتكە بولسا دا اۋلاعىسى بار. بىراق ۋاقىت تاپ­شى... ءبىر جا­عى سوڭعى كۋرس, ءبىر جاعى جۇمىس. بارىنە ءۇل­گەرۋى كەرەك. ءار ءمينوتى قىم­بات, قار­با­لاس... ءبىر عاجابى, بەيشەن قاي ۋا­قىتتا كەلسە دە قارا كوزىلدىرىگىن شەشپەيدى... قارا كو­زىل­دىرىك بۇكىل قاس-قاباعىن جاۋىپ تۇر. قارا كوزىلدىرىك بەيشەندى ايناگۇلگە ءدايىم سونشا ىزبارلى ەتىپ كور­سەتەتىن. وسى كوزىلدىرىك ونى تاس مۇسىندەي مەل­شيتىپ تاس­تاي­تىن... «كوزى دە اۋى­را­تىن شى­عار», دەپ ويلادى اينا­گۇل. بىراق كوزى ساپ-ساۋ, ءمول­دىرەپ-اق تۇر. وعان ىشتەي قۋاندى. ءتىپتى بەي­شەن­نىڭ بويىنا ەشنارسە جۇق­تىر­عىسى كەلمەيدى... بىردە بەيشەن الدەنەنى ەسىنە ءتۇسىر­گەندەي تەرەزە جاققا قاراپ, پيانينو ويناي ءجو­نەلدى. سالالى ساۋساقتارى كلا­ۆيش­تەر­دىڭ ۇستىندە زىر قاعادى! ءبىر ساتتە سىلدىر ەتىپ كۇمىس تەڭگە توگىلگەندەي, ەندى بىردە تاۋدىڭ ەركە بۇلاعىنداي... ەندى بىردە ارمانشىل ارۋدىڭ ماقپال تۇندە وزىمەن-ءوزى وتىرىپ ىڭىلداپ سالعان ءتاتتى اۋە­نىندەي... يا بولماسا جا­نىڭ­دى جەلپىگەن جۇپار سامالداي... قىز­دىڭ كوڭى­لىندە جايساڭ ءبىر جاز ورنادى; ماۋ­جىرادى, بۇرىن-سوڭدى باسىنان ءوت­كە­ر­مەگەن بەيمالىم قۇ­بى­لىس ەركىنەن تىس قيال جەتەگىنە ىلەستىرىپ بارا جاتتى. تۇلابويى بىرەسە ىسىعانداي, ەندى بىردە تىتىركەنگەندەي. بەيشەن­نىڭ ويناپ وتىر­عان پيانينوسىنان شىققان اسەم ءۇن جۇيكە-جۇيكەسىنە تاراپ... ەسىن ال­دى... ول ومىرىندە مۋزىكاعا ءدال سول ساتتەگىدەي ەلىتىپ, بالقى­عان­ ەمەس-ءتى... ۇيات-اي! جانىن باۋراعان مۋزىكانىڭ اتىن بىلمەيتىن بولىپ شىقتى ايناگۇل! ول مۋزىكا – وگينسكيدىڭ «پولونەزى» ەكەن... سودان جۇمىستا جۇرسە دە, لەكتسيادا وتىرسا دا «پولونەزدىڭ» مۇڭلى اۋەنى ويىنان شىقپادى. باسىن اسقاق كوتەرىپ قالىڭ ويعا شومعان بەيشەننىڭ ءجۇ­دەۋ قالپى دا كوز ال­دىنا ەلەستەي بەردى. قارا كوزىلدىرىك تە زارەسىن الادى. ونىڭ ارجاعىندا نەندەي قۇ­پيا بار؟!. ايناگۇل جان بالا­سىمەن سىرلاسقان جوق. كىمگە اق­تارادى جان سىرىن؟ تۇسىنسە جاق­سى, تۇسىنبەسە شە؟ ومىرىندە العاش رەت جانىنا جاقىن بىرەۋدى ىزدەگەندەي كۇيگە تاپ بولدى. ءتىلىنىڭ ۇشىن­دا نەبىر ءتاتتى سوزدەر تۇرعانداي. قيا­لى­نىڭ سان تاراپقا سامعاۋىن قارا­شى! مازانى العان, جۇرەگىن اس­تاڭ-كەستەڭ ەتكەن نەندەي الەك بۇل؟! كەيىننەن... ءيا, كەيىننەن ءبارى ءما­لىم بولدى... مۋزىكانت بەيشەندى ەم­دەي ءجۇرىپ, ونىڭ ىزگىلىكتەن ج­ا­رال­عان جۇرەگىنە, ادامگەرشىلىگىنە, ءدايىم مۇڭعا... سىرعا جەتەلەگەن... وي­لاندىرعان... تولقىتقان... اسەرگە ءبو­لە­گەن اندەرىنە عاشىق ەكەن اينا­گۇل... بىراق... بەيشەن... كوك اسپان­داعى بار عالامعا جارىق-ساۋلە بەرگەن كۇندى, قاراڭعى تۇندە نۇر توك­كەن اي مەن جىمىڭ قاققان سان­سىز جۇلدىزداردى... و شەتى مەن بۇ شەتىنە كوز جەتپەيتىن ىستىق­كولدى... مى­ناۋ دالاداعى بۇلا كوك­تەمنىڭ جۇم­ساق لەبى مەن جۇپار ءيىسىن سەزگەنىمەن, سونىڭ ءبىرىن دە كورمەيدى ەكەن. «... كوزىمنەن اققان ىستىق جاس ومىراۋىمدى جۋىپ, بەيشەننىڭ كەزەرگەن ەرنىن الاقانىممەن باس­قان كۇيى ەزىلىپ, ەڭىرەپ, سىلەم قا­تىپ قانشا ۋاقىت جاتقانىم دا بەل­گىسىز. الدەن سوڭ كوزىمدى اش­تىم. كەۋدەمدى سولقىلداتقان وكسىك ءالى باسىل­ماپتى. ماڭدايىمدى بەي­شەن­­نىڭ ەتى قاشقان ارىق توسىنە سۇيەپ جا­تىر ەكەم. ءتۇننىڭ قاي مەزگىلى! شام ءالى جانىپ تۇر. ماڭگىرىپ قالعان با­سىمدى ەپتەپ كوتەرىپ جان-جا­عىما قارادىم. ءۇي ءىشى ۇرەيلى. دەنەم ءدىر ەتە ءتۇستى. مىناۋ كىم؟ قۇشاقتاپ جاتقانىم بەيشەن بە؟ جو-جوق... ءيا... ءيا... سول! ول بەينەبىر تاس ءمۇسىن, كىرپىگى سىرەسىپ قاتىپ قالعان. كوزى قوزعالمايدى. نۇرى جوق, وتى جوق سۋىق جانار... و, قانداي قور­قىنىشتى... تۇنجى­راپ, كوزىن جاۋىپ تۇراتىن قارا كوزىلدىرىك قايدا؟ جوق, الدە ءتۇس كورىپ جاتىرمىن با؟ – تانىماي قالدىڭ-اۋ, اينا­گۇل! – نەگە؟ قالايشا؟ نەگە؟ سەنبەيمىن! جو-جوق! بەيشەن...» مۋزىكانت جانى قيىن. مىنەزى دە اۋمالى-توكپەلى. كەيدە ول جاۋار بۇلت­تاي تۇنەرەدى, كەيدە ونىڭ دار­قان كوڭىلى كەرىمسال كوكتەم­دەي. بىردە ول كىنامشىل. نازىك, وسال... جاس بالاداي وكپەلەگىش... كەيدە قاتال, سوندا ءجىبىتىپ كور ونى. ال جادىراپ, تاسىپ كەتسە ونىڭ كول-كوسىر قۋانى­شى ارنالى داريا... جۇرت نە دەسە, و دەسىن, ايناگۇل بەيشەندى ءسۇيدى. ونىڭ ءانى مەن جانىن ءسۇيدى. قاشان دا وزىنە كۇش-قۋات بەرەتىن پولونەزدى ءسۇيدى. ونىڭ تىرشىلىك دەپ سوققان ىزگىلىكتەن جارالعان جۇرەگىن ءسۇيدى. بەيشەن دە ايناگۇلدى مۇلدە ەسسىز قۇشىپ-ءسۇيدى... بەيشەننىڭ مىنا ءبىر ءانى اي­نا­گۇلگە ارنالعانداي. وعان عانا سىر شەرتكەندەي. ايناگۇل سول انگە قۇ­مار, ىنتىق! بەيشەن­نىڭ ارمانى بۇل! ءبارىن سەزەدى قىز, سەزەدى دە سوعان ءماز-مەيرام! ول ءاندى ەستىگەندە ەلتىپ, ەرىپ وتىرادى. ءبىرى-بىرىنە ءسۇ­يەنىپ, ءبىر اعاشتىڭ ەگىز بۇتاعىنداي ءومىر ارناسىن بىرگە كەشسە, ودان ارتىق باقىت, ودان ارتىق تىلەك بار ما؟!. بەيشەننىڭ ءانى سونى كوكسەپ تۇرعان جوق پا؟!. * * * اق پەن قارانىڭ, ز ۇلىمدىق پەن مەيىرىمنىڭ قاتارلاسا جۇرە­تىنى نەسى ەكەن؟! سونداي جاعدايعا تاپ بول­دى... وڭاشادا زورلاماق بولعان ءومىر­قۇلعا كۇكىرت قىشقى­لىن شا­شىپ... ءبىر كوزىن سوقىر ەتىپ... ءۇش جىل­عا باس ەركىنەن اي­رىل­دى اينا­گۇل... بەيشەن قالدى ەش نارسەگە تۇسىنبەي دال بولىپ... ارادا ءۇش جىل ءوتتى. ءتۇر­مەدەن شى­­عاردا بەيشەنگە جولداعان حا­تى سيامەن ەمەس, كوز جاسىمەن جازىلدى. بۇل ازاپ پەن قاسىرەتكە تولى حات بولدى. بەيشەن بايعۇس قانشا حات جازدى دەسەڭىزشى! ءبارىن دە جاۋاپسىز قال­دىرعان... ويلاپ-ويلاپ بەيشەنگە بار­مايتىن بول­دى. وسى الىستا­عانىم – الىس­تا­عان دەپ شەشتى... ءسوي­­تىپ ەندىگى ومىرىنە قاياۋ تۇسىرمەي دۇرىس­تاپ تىرلىك جا­سايىن دەگەن اق نيەتى «قا­دام­جاي» اۋىلىنان ءبىر-اق شى­عار­دى... ەم­حاناعا دارىگەر بولىپ ورنا­لاستى. وسىندا اسقار سىندى اسىل اعا­سىمەن تانىستى. بار ەكەن-اۋ جاق­سى جاندار! قايىرىمدىلىق قاشان دا ىزگىلىككە جانى قۇمار ادامنىڭ قولىنان كەلەتىنىنە كوزى انىق جەتتى. ايناگۇل ولاردىڭ ايالى جان جۇرەگىنىڭ الدىندا باسىن ءيدى!.. دۇنيە نەتكەن كەڭ ەدى! دۇنيە نەتكەن جارىق ەدى!.. ءيا, بەيشەننەن قانشا قاشىقتاسا دا, ارادا بىرنەشە جىل وتسە دە ۇمىتا الما­دى. قانشا قاتالدىق ەتىپ, قيىپ جىبەرسە دە, بەيشەننەن الىس­تاۋ مۇمكىن ەمەستەي. راديودان بەي­شەن­نىڭ اندەرى بەرىلگەن كەزدە بار سابىردان ايرىلادى. مەڭ-زەڭ بو­لىپ وتىرىپ قالادى. ال اسقار ادام­گەرشىلىك تانىتۋدا. وندا ءدا­رى­­گەردىڭ تەرەڭ سەزىمدى جانى بار. ايناگۇل بەيشەن مەن اسقاردى سالىستىرادى. ەكەۋىنىڭ تەك ەسىمدەرى وزگە دەگەنى بولماسا, ەكەۋىنىڭ دە جانى دا, ىزگىلىگى دە ءبىر. بەيشەن ۋىتتىلاۋ, اسقار با­رىنشا تۇيىق تا سابىرلى. سوڭى­نان ءبىلدى. دارىگەر اسقاردىڭ ايەلى قايتىس بولىپتى. بالاسى بار. ول ءالى كىشكەنتاي. ال اسقار ۇلىنا انا­سىنىڭ قازاسى تۋرالى ايت­پاپ­تى. «كەلەدى», دەپ الدايدى ەكەن: پەرىشتە ءسابي سوعان سەنەدى! كۇندە كۇتەدى اناسىن! تەرەزەدەن تىسقا ساعاتتاپ قاراپ تۇرادى. ءبىر كۇنى اسقار وشقا جۇرمەكشى بولىپ, اۋرۋحانادا جاتقان كىشكەنتاي ما­رات­قا ايناگۇلدىڭ مۇمكىندىگى بولسا, بارىپ تۇرۋىن ءوتىندى. اسقار مەن ايناگۇل پالاتاعا ەنگەندە ت ۇلىمى جەلكىلدەگەن قارا دومالاق بالا تەرەزەگە جارماسىپ سىرتقا قاراپ تۇر ەكەن. بۇلاردىڭ اياق تىقىرلارىن ەستىپ, جالت بۇ­رىلدى. باسىندا كوزى باقىرايىپ ايناگۇلگە قاراپ تۇردى-تۇردى دا: «ماما! ما-ما-ما-ا!» دەپ ايقاي­لاپ, الاقايلاپ جۇگىردى. «...ءبۇلدىرشىننىڭ شىرقىراعان اششى دا وتكىر داۋىسىنان ەكى قۇلاعىم تۇنىپ, ءبىتتى دە قالدى. ءاپ-ساتتە نە پالە بولىپ كەتكەنىن, ءوزىمنىڭ نە كۇيگە تۇسكەنىمدى بىلمەي ەسىم شىقتى. كىشكەنتاي قۇ­شا­عىن جايا بالاپانشا جەلكىلدەپ تۇرا ۇمتىلعان بالا سول بەتىمەن جۇگىرىپ كەلگەن بويدا باۋىرىما كىردى دە كەتتى. بەتىمنەن, القى­مىم­نان, تاماعىمنان شوپىلدەتە ءسۇيىپ, بۋلىعا جىلاپ, ماڭدايىن توسىمە باسىپ مەنى تىرپ ەتكىزبەدى: وي, جالعان-اي, بۇل نە تاعى, نە ايداپ اكەلىپ ەدى؟ مىنا ءبىر بوتەن بالا نەگە ماما دەپ ايمالايدى؟ بىلمەيمىن. جۇرەگىم الدە جا­رىل­دى, الدە ورتەندى, الدە ءتىلىنىپ كەتتى. تۇلا بويىمدى الاۋلاتا جاندىرىپ جاتقان ىستىق قان دا تاسىدى. و, توبا, جانىم ەلجىرەپ باۋىرىما تىعىلعان بالدىرعاندى مەيىرلەنە قۇشا تۇسكەنىمدى ءوزىم دە بايقاماي قالدىم. بۇل نە قۇدىرەت؟ بۇل نە سيقىر! الدە جاقسىلىق؟ الدە قىرسىق؟ – ماما! كەتپە! پاپا!.. – دەپ مارات ىستىق جاس جۋعان البى­را­عان الما بەتىن بەتىمە قۇشىرلانا باسقاندا مەن دەگبىر دەگەنىڭىزدەن ايىرىلدىم. بالانىڭ دەگەنىنە كونە بەردىم. ول مەنى جەڭە بەردى. «ماما» دەگەن ءسوزى-اق ەسىمدى تاندىردى...» اقىرى مارات «مامالاپ» ءجۇ­رىپ ايناگۇل مەن اسقاردى قوستى... ءيا, ءومىر قانداي قيىن, كۇردەلى. اسقاردىڭ ۇيىنە كەلگەنىمەن, ءوزىن باقىتتى ساناپ جۇرسە دە بار نيەتى بەيشەندە. ۇمىتايىن دەپ سەرت ەت­­كەنىمەن, ۇمىتا الار ەمەس. كوزى­نىڭ قاراشىعىنداي قاستەرلە­گەن اق ماحابباتىن تالاق ەتىپ بەزىنگەنى, بەكەر مە قالاي؟! ارمان ءجىبى ءۇزى­ل­مە­گەندەي, ءۇمىتى دە تاۋسىل­ماعان­داي... اقىرى بار سىرىن ايتتى. اسقار ايناگۇل باسىنداعى وكى­نىشتى حيكايانى تولىق ءبىلدى. نە دەسىن؟ تىڭداعانمەن ەشتەڭە دەمەدى. سىر ساقتاۋعا بەرىك كىسى عوي. ءىشى ورتەنىپ جاتسا دا ۇندەگەن جوق... ايناگۇل ءبىر كۇنى كىشكەنتاي ۇلدى جەتەكتەپ كەلە جاتىپ بەيشەنمەن ۇشىراسىپ قالدى. ەكسكا­ۆاتور قازعان ورعا تاقاپ, قۇلاۋعا شاق قالعان بەيشەندى جۇگىرىپ بارىپ قولتىعىنان دەمەپ ۇستاي الدى. مارات ەكەۋى ونى ۇيىنە دەيىن شىعارىپ سالدى. وسى كەزدەسۋ ايناگۇلدىڭ جان دۇنيەسىن استاڭ-كەستەڭ ەتتى! ول بەيشەندى ايادى... ساعىندى... جىلادى... « ... رىباچەگە وسى كۇزدىڭ با­سىندا اۋىسىپ كەلگەنبىز. اسقار قا­لالىق ەمحانادا ەكىنشى ءبولىم­شەنىڭ مەڭگەرۋشىسى, مەن دە وسىندا ءدارى­گەرمىن. ءبىرىنشى تەراپيا ءبو­لىم­شەسىندەمىن. ماراتتى كەلگەن بويدا باقشاعا ورنالاستىردىق. وسىن­دا كەلگەلى ءبىراز ۋاقىت بولسا دا فرۋنزەدە بەيشەنمەن كەزدەسكەن كۇننەن بەرگى جۇدەۋ كوڭىلىم قۇلا­زىعان وسىناۋ قوڭىر كۇزدەي. بەيشەنمەن ۇشىراسپاعانىم جاقسى-اق ەدى. ەندى-ەندى اۋزى ءبىتىپ كەلە جاتقان جان جاراسىن قوزدىردى دا جىبەردى. ايىعا قويماعان وسى كوڭىل­سىزدىك از بولعانداي ءبىر كۇن تۇسكى تاماق ۇستىندە قولىمنان كەسەمدى ءتۇسىرىپ الدىم. اسقار وعان كوڭىل دە بولگەن جوق. تۇك كورمەگەندەي وتى­را بەردى. «پولونەز!» راديودا «پو­ل­ونەزدىڭ» ءارى سىرلى, ءارى مۇڭ­لى, ءارى وتتى اۋەنى توگىلىپ بارادى. دالادا ۇيتقىپ جەل كوتەرىلدى. داۋىل باس­تالدى. مايدا قيىر­شىق تاستار تەرەزەگە شارت-شۇرت ءتيىپ جاتىر. ءومىرىمنىڭ سوڭعى ساتىنە دەيىن جاسىمدى اعىزىپ, مەنىڭ ەڭ ءتاتتى كۇندەرىمدى ءار كەز كوز الدىما جارق ەتكىزەتىن سۇيىك­تىم­نىڭ جانى ىنتى­زار وسى پولونەزى جۇرەگىمدى سۋىرىپ قولقاما ءبىر-اق اكەلدى. ءالى دە وسال ما ەدىم؟ توزە الماعانىم قالاي؟ اسقار ماڭگىرىپ, ءمىز باقپادى. شاي دە ىشىلمەدى. شىلىمدى سيرەك تارتاتىن ادام ەندى كوك ءتۇتىننىڭ استىندا كورىنبەي قالدى. «پولونەز» شورت ءۇزىلدى. اسقار تىس­قا شىعا جونەلدى. ءۇيدىڭ توبە­سى سولقىلداپ, تاسىرلاپ كەتتى. ءال­دە پەشتىڭ مۇرجاسى قۇلادى. و, عا­جاپ, «پولونەز» قايتا شالقىدى... «پولونەز!» بەيشەن! ەكەۋىنىڭ دە ىستىعى-اي! دۇنيەنىڭ الەگىن اسپانعا شى­عارا شايقاپ-شايقاپ وتكەن داۋىل ءىشىن تارتىپ, لىپ باسىلا قويدى. «پولونەز» دە ءبىتتى. وزىمنەن ءوزىم سەلك ەتە ءتۇستىم. تاعى لاعىپ, قۇلا­زىپ كەتىپپىن. «ماراتتىڭ كيىمدەرىن جەل ۇشىرىپ اكەتتى-اۋ... قاپ...» دالاعا شىقتىم... و, سۇمدىق! مىناۋ اسقار ما؟ ول ءۇيدىڭ توبەسىندە نەعىپ وتىر؟ مۇنىسى نەسى؟ اسقاردىڭ شاشى قوبىراپ بەتىن جاپقان. شىققىر كوزىم ەندى كوردى. جانىم مۇرنىمنىڭ ۇشىنا ءبىر-اق كەلدى. دەنەم اياز سورعانداي سۋىپ ءجۇ­رە بەردى. ۇزىلگەن سىمنىڭ ەكى ۇشىن كۇشپەن ءتۇيىستىرىپ, تىستەنە سىرەسىپ وتىر. اسقار سىم­دى سولاي كەرە تارتقان كۇيى تاپجىلار ەمەس. كەۋدەسىندە جان بار ما, جوق پا؟ توك سوعىپ, وسىلاي قاتىپ قال­عان­نان ساۋ ما ءوزى؟ وي, جاساعان-اي... راديوسى قۇرعىر قاقساپ تۇر... – اسقار! – دەپ ايقاي سالدىم. ماعان جالت قاراعان اسقار ۇشىپ تۇرەگەلىپ سىمنىڭ ەكى ۇشىن ەكى جاققا بار پارمەنىمەن سىلكە لاقتىرىپ جىبەردى. ءۇيدىڭ توبەسىن اياعىمەن ويا جازداپ دول­دانىپ كەلىپ قابىرعاعا سۇيەۋلى تۇرعان ساتىعا دا قاراماي سەكىرىپ ءتۇستى. ماعان قايىرىلىپ, نازار سالعان دا جوق. سول كۇيىنگەن بەتىمەن قاقپانىڭ ەسىگىن يتەرە اشىپ كەتتى دە قالدى. ۋھ... بولاتتاي ادام توزە المادى. مورت وپىرىلدى. اسقار سول كۇنى جۇمىستان ورال­­مادى. كەلەسى كۇنى دە قايت­پادى. ءۇشىنشى ءتۇندى دە مارات ەكەۋمىز ەلەگىزىپ وتكىزدىك. اپتا بويى ەكىنشى تەراپيا بولىمشەسىنىڭ تۇنگى كەزەكشىلىگىن اسقاردىڭ جالعىز ءوزى اتقاردى. بۇل نە دەگەن ازاپ دەسەڭىزشى. مەن وعان ەشنارسە دەي ال­ما­دىم. ارتىنان ىزدەۋ دە سالعام جوق. تەلەفون دا سوقپادىم. ول دا تىم-تىرىس. ءبارىن ءتۇسىنىپ ءجۇر­دى. وسى حالدە ونىڭ مەنى كورمەي-اق قوي­عانى ابزال. مۇن­داي جاعدايدا جەكە-جەكە بولعا­نى­مىز جاقسى. ونىڭ ۇيگە قاي­رىل­ماي جۇرگەنى دە سولاي. دۇلەي اشۋدى بۇرقا­تىپ, توپانداتىپ جىبەرمەي سولاي تەجەيىن دەگەنى. سونىڭ ءوزى وعان را­حات تىنىش­تىق. سونىڭ ءوزى ونىڭ ازامات­تىعى. تەك نيەتىمىز سۋى­ماسا ەكەن دەپ تىلەيمىن. اسقار وسى ءبىر كۇندەرى دەرتپەن قوسا ءوزىنىڭ عازيز باسىن تاۋ­عا دا, تاسقا دا ەرىكسىز سوعاتىن ز ۇلىم­دىق­تىڭ قىز­عانىش دەگەن كەسەپات­تى پالەسى­مەن ارپالى­سىپ باقتى...» اقىرى ايناگۇل بەيشەنگە كەتتى... * * * ىلەكەڭ تولعانا ءجۇرىپ حي­كايات­تى قاعازعا ءتۇسىردى. جازىپ بولعان سوڭ بەيمازا سەزىم مازا­لادى. جۇرتشىلىق ونى كومپوزيتور دەپ تانيدى. گازەتتە, قا­زاق راديو­سىندا ىستەپ جۇرگەنىن بىلەدى. ادامنىڭ جىگەرىن قۇم قىلاتىن, جىنىنا تيەتىن ءبىر پسيحولوگيا: «وي, يليا كومپوزيتور عوي», دەيدى. جازۋشى دەپ قابىلدا­ماي­دى, ماڭايلاتقى­لارى كەلمەيدى. ول كەزدە كومپوزيتورمەن قا­تار جۇرگەن جىگىتتەردىڭ كوپ­شى­لىگى «جازۋشى» باسپاسىنا ورنا­لا­سىپ, بۇرقىراتىپ كىتاپ جا­زىپ, جىل ارالاتىپ جيناقتارىن شى­عا­رىپ جاتىر. كۇنى كەشە ادە­بيەتتەن حابارى بولماعان, وسى­نىڭ قولىنان بىردەڭە كەلە مە, كەلمەي مە دەگەن ءبىراز جىگىتتەر قالىڭ-قالىڭ كىتاپتار جازۋدا. سو­لاردى ويلايدى... ويلاپ-وي­لاپ, قوي بۇلار مەنى كومپوزيتور دەپ ادەبيەتتىڭ ورىسىنە قا­راي, ادەبيەتتىڭ كەڭىستىگىنە قا­راي جو­لات­قىسى كەلمەسە, بۇل كى­تاپتىڭ تاعدىرىن قىرعىز اعا­يىن­داردان بارىپ شەشەيىن دەگەن ويعا توق­تادى. ءسويتىپ, قىر­عىزدارعا بار­دى. رەسپۋبليكالىق «الاتوو» جۋر­نالىندا اتاقتى جازۋشى ءتو­لە­گەن قاسىمبەكوۆ باس رەداكتور. ءدال سول كەزدەردە يليا شى­عارعان «دانياردىڭ ءانىن» قىر­عىز­دار شىرقاپ ءجۇر­گەن. ولار قازاق ءتىلىن جاقسى تۇسىنەدى. ءتو­لەگەن قاسىم­بەكوۆ قولجازبانى ەكى-ءۇش كۇندە وقىپ شىقتى دا, سول جەردە گۇل­سايرا مومىنوۆا­نىڭ كۇ­يەۋى, سىن ءبولى­­مىندە ىستەيتىن قى­لىشبەككە بەردى. ول ءجى­گىتتىڭ تال­عامى بيىك, قولجاز­باعا قا­تاڭ قا­رايدى. وقى­عانى مول, ناقتى ءسوي­لەيتىن جىگىت. سول تۇستا قازاق وقىرمان­دارى شىڭعىس ايت­ماتوۆتىڭ «ءجا­مي­لا», «شى­نا­رىم مەنىڭ, شىراي­لىم مەنىڭ» پو­ۆەستەرىن وقىپ, ريزا بولىپ جۇرگەن. – شىڭعىستىڭ شىعارما­لارى­نا قازاق وقىرماندارى ءسۇيىنىپ جاتسا, قىرعىزداردىڭ دا قۋانا قاۋىشاتىن تۋىندىسى ەكەن-اۋ, مىنا پوۆەست – دەدى قىلىشبەك تولەگەنگە. – ەندىگى ءسوز وزىڭىزدە. مەنىڭ تاراپىمنان پىكىر بىلگىڭىز كەلسە, بۇل كەرەمەت دۇنيە! – ەندى «الاتوو» جۋرنالى­نىڭ جاۋاپتى حاتشىسى جالەل سادىقوۆ وقىسىن, – دەدى تولە­گەن قاسىمبەكوۆ. (اقىن جالەل سادىقوۆ كلاسسيكالىق ۇلگىمەن «ماناستى» تريلوگيا-دراما ەتىپ جازعان). سول سادىقوۆ يليانىڭ پوۆەسىن وقىپ شىقتى دا: – عاجاپ شىعارما! – دەدى ريزا كەيىپتە. – قىرعىزشاعا اۋدارۋ كەرەك... كىم اينالىسادى؟ وسى تۇستا قىلىشبەك: – گۇلسايرانى پايدالانساڭ­دار­شى, – دەدى. – ءوزى ليريك ءارى يليانىڭ مىنا شىعارماسى تۇ­نىپ تۇرعان ليريكا... سونىمەن «قايتا ورالعان ءان» پوۆەسى جىلدام اۋدارىلدى. «الاتوو» جۋرنالىنا تۇگەلىمەن باسىلدى. اۋدارماشىسى – گۇلسايرا مومىنوۆا. قىرعىزداردىڭ اراسىندا نەشە ءتۇرلى جازۋشىلار بار, «الاتوو» جۋرنالىنا سىرتتان اۋدارمالار كوپ باسىلادى دەگەن اڭگى­مە شىعىپ جاتقان. سول قاڭقۋ ءسوز­دەن جاسقاندى دا, «الاتوو» جۋر­نا­لى قىرعىزدىڭ ءوز ءتول شىعار­ماسىن­داي اۆتورى يليا جاكانوۆ, «كا­يىرا تانشىعان وبان» دەپ باستى. سودان پوۆەست جۋرنالدا جا­رىق كوردى. كەيىننەن «جازۋشى» باسپاسىندا باسىلدى. ... مىنە, «قايتا ورالعان ءان» پوۆەسىنىڭ تاريحى وسىنداي. تولىمبەك ابدىرايىم, جازۋشى. استانا.