ورتا ازيانىڭ تاريحى مەن ارحەولوگياسىنان اكادەميك ۆ.ۆ.بارتولد, ءۇندى فولكلورى مەن ونەرىنەن اكادەميك س.ف.ولدەنبۋرگ, اراب فيلولوگياسىنان ي.يۋ.كراچكوۆسكي, پارسى پوەزياسىنان ە.ە.بەرتەلس, كونە تۇركى تىلىنەن س.ە.مالوۆ, ءتىل بىلىمىنەن اكادەميكتەر ن.يا.مارر, ي.ي.مەششانينوۆ, ل.ۆ.ششەربا, اتاقتى شىعىستانۋشىلار ۆ.ۆ.سترۋۆە, ب.م.ەيحەنباۋم, ا.يۋ.ياكۋبوۆسكي, بەلگىلى گەوگراف گ.ە.گرۋمم-گرجيمايلو بىزگە لەكتسيا وقىدى. وسىناۋ كوريفەيلەردەن ءتالىم العان بىزدەر 2 كۋرستان-اق ءوزىمىزدى شىن عالىم سانادىق». اكادەميك ءا.ح. مارعۇلاننىڭ كۇندەلىگىنەن. ءبىز كەشەگى ۇلى اعالارىمىزدىڭ الدىن كورگەن باقىتتى ۇرپاقپىز. م.اۋەزوۆ – بىزگە ءۇش جىل قاتارىنان «قازاق اۋىز ادەبيەتىنەن», «ابايتانۋ» جانە «ماناس» جىرىنان, «كسرو حالىقتارى ادەبيەتىنەن»; ز.قابدولوۆ – «ادەبيەتتانۋ», «ادەبيەت تەورياسى» پاندەرىنەن; ە.ىسمايىلوۆ – «قازاق اقىندارىنان», ب.كەنجەباەۆ – «حح عاسىردىڭ باسىنداعى قازاق ادەبيەتىنەن», م.قاراتاەۆ – «ادەبيەت سىنىنان», ت.نۇرتازين «قازاق سوۆەت ادەبيەتىنەن» ءدارىس وقىدى. ن.ساۋرانباەۆ, س.كەڭەسباەۆ قازاق تىلىنەن ساباق بەردى. ۇستازدارىمىزدىڭ ءجۇرىس-تۇرىسىنىڭ ءوزى لەگەندا بولاتىن. قىزىعا قاراپ, بەينەبىر ساحارانىڭ شولىنەن شولىركەپ كەلگەندەي ىنتىعىپ تىڭداۋشى ەدىك. اۆتوردىڭ كۇندەلىگىنەن.
* * *
الىپ تاۋلار الىستاپ بارادى
ونەگەسىن كورگەن, ءتالىم العان اعالارىمدى كوپ ساعىنامىن. ءوزىمدى كەرۋەنى قارا ءۇزىپ, ەلى كوشكەن جۇرتتا قالعانداي سەزىنەمىن. بازبىردە جان الەمىمدى ايتىپ بولماس مۇڭ كەۋلەيدى. ويلاسام-اق, ءىشىن ءورت شالعان ورمانداي بولامىن. اعىل-تەگىل ساعىنىش سازىنان سارعايامىن, جۇرەگىم تالادى. «قايداسىڭدار, اسىل اعالارىم!» دەپ شارق ۇرىپ ىزدەۋ سالعىم كەلەدى. كەشەگى قازاقتىڭ ماڭدايىنداعى جالعىز ۋنيۆەرسيتەتىندە وقىپ جۇرگەن كەزىمدە الدىن كورگەن, سودان كەيىنگى جىلدارى ارالاسقان الكەي مارعۇلان, ءابدىلدا تاجىباەۆ, بەيسەمباي كەنجەباەۆ, ەسماعامبەت ىسمايىلوۆ, مۇحامەتجان قاراتاەۆ, قالتاي مۇحامەدجانوۆ, شاحمەت قۇسايىنوۆ, زەيىن شاشكين, زەينوللا قابدولوۆ, ومىربەك جولداسبەكوۆ سەكىلدى اسىل اعالارىمدى ءجيى ەسكە الامىن. شالعاي اۋىلدا تۋىپ-ءوسىپ, ءبىلىم ىزدەپ الماتىعا كەلىپ, جاۋتاڭداپ – قورعانىش, تايانىش ىزدەپ جۇرگەن شاعىمدا جىلى جۇزبەن قۇشاعىنا العان اعالارىم ەدى. بەينە, شولدەن كەلگەن كىسىدەي ول كىسىلەردىڭ سوزدەرىن اۋزىمىزدى اشىپ, قايران قالىپ تىڭداۋشى ەدىك. تىڭداۋدان جالىقپادىق. ايتقان ونەگەلى سوزدەرىن جۇرەگىمىزگە ءسىڭىرىپ وستىك. سولارعا ۇقساۋعا تىرىستىق.
ءومىر جارمەڭكەسى ىزعۋىت, شىم-شىتىرىق دۇنيە عوي, وعان اركىم ارقالاي جولمەن جەتەدى. وقۋ, ىزدەنۋ, وتباسىن قۇرۋ, شىعارماشىلىقپەن اينالىسۋ, وڭ-سولىڭدى تانۋ سەكىلدى ۇلكەن ءومىر جولىندا الگى اعالارىمنان كوپ ۇيرەندىم. باسىمنان سيپاپ, اقىلىن ايتىپ, مەنى ادەبيەتتىڭ داڭعىل جولىنا سالدى. ۇلكەن ۇمىتپەن قارادى. بۇگىندە ەلىمدى تانىپ, ءوزىمدى ەلىمە تانىتا السام – سول اعالارىمنىڭ ارقاسى دەيمىن. مەن دە اعالارىمنىڭ ءۇمىتىن اقتادىم دەپ ويلايمىن. بىزدەر اۋەزوۆتىڭ الدىن كورگەن بۋىنبىز. سول كەزدەگى كومسومول, قازىرگى تولە بي-بايتۇرسىنوۆ كوشەلەرىنىڭ قيىلىسىنداعى ءۇش قاباتتى ۋنيۆەرسيتەت ءۇيىنىڭ كۇنشىعىس بەتىندەگى ۇلكەن اۋديتورياعا اي ماڭدايى جارقىراپ مۇحاڭ كىرىپ كەلگەندە, بەينە پايعامباردىڭ ءوزى بولماعانىمەن, قاسيەتتى قىزىر ءىلياس ەنگەندەي سەزىلەتىن. كەلبەتىنەن كوز الماي وتىرۋشى ەدىك. جالتىراعان قارا ءتۋفليى باسقان سايىن سىقىرلاپ, ولاي-بۇلاي كوسىلۋشى ەدى. ءبىرىنشى جىلى «اۋىز ادەبيەتىنەن», ەكىنشى جىلى «ابايتانۋ», «ماناس» ەپوسى» ارنايى كۋرسىنان, ءۇشىنشى جىلى «كسرو حالىقتارى ادەبيەتىنەن» ءدارىس وقىدى. وسى ءۇش جىلدىڭ ءوزى ءبىز ءۇشىن ۇلكەن ۋنيۆەرسيتەت بولدى. عۇلامانىڭ, ابىزدىڭ الدىن كوردىك, زەرتحاناسىنان وتتىك. عاجايىپ ءبىر ءبىلىم بۇلاعىنان سۋسىنداپ, كوكجيەگىمىز كەڭىپ, كوكىرەك كوزىمىز اشىلىپ, تاۋ باسىنا شىققانداي سەزىندىك. اۋەزوۆتىڭ سارى دالانىڭ جەلىندەي, جانىڭا سەبەلەپ نۇر قۇيعانداي سازدى, عاسىرلار تۇبىنەن جەتكەندەي اۋەزدى مايداقوڭىر, جىبەك ءۇنى قۇلاعىمىزدا قالدى. – ءبالى, «ماناسقا» جەتەتىن ەپوس جوق قوي دۇنيەدە. گومەردىڭ «يليادا», «وديسسەياسىن» الەمدەگى ەڭ ۇزاق جىر دەيتىندەر بار. ونىسى بەكەر. كولەمى جاعىنان «ماناسقا» جەتەتىن جىر جوق. مەن تالاي ماناسشىنى كورگەن, تىڭداعان اداممىن. اتاقتى كەلدىبەك ماناسشىنى, ساياقباي قارالاەۆتى قانشاما تىڭدادىم. «وسىنشا ۇزاق جىردى قالاي جاتتادىڭ؟» دەپ ماناسشىلاردان سۇراساڭىز, ءبارىنىڭ دە ايتاتىنى: «شىرت ۇيقىدا جاتقاندا ماناس كەلىپ: «نەعىپ جاتىرسىڭ؟ جىرلا مەنى» دەپ ايان بەردى. ويانا كەتسەم ءتۇسىم ەكەن, كوكىرەگىمدى جىر كەرنەپ جاتا المادىم. سودان بەرى جىرلاپ كەلەمىن» دەيدى. سەنەيىن دەسەڭ اڭىز سەكىلدى, سەنبەيىن دەسەڭ, ءبارىنىڭ دە ايتاتىنى وسى. بۇل-داعى حالىق جىرلارىنا, ەلدىك مۇرالارىنا قاتىستى تەرەڭىرەك ءۇڭىلىپ زەرتتەيتىن قۇبىلىستاردىڭ ءبىرى. مەن «ماناستى» لەنينگرادتا اسپيرانتۋرادا وقىپ جۇرگەندە جىل بويى وقىپ ازەر تاۋىستىم. راسىندا دا, كولەمى جاعىنان «ماناسقا» تەڭ كەلەتىن جىر جوق. اس, ناماز, دارەت ۋاقىتىن ەسەپتەمەگەندە, ەگەر ماناسشى قوي كۇيەك بايلاعاندا وتىرىپ جىرلاسا, سول قوي كەلەسى كوكتەمدە قوزداعانشا تاۋسىلمايدى. «ماناستان» ۇزاق, «ماناستان» كولەمدى ەپوستى ادام بالاسى تۋدىرعان جوق» – دەگەندە, اۋزىمىزدى اشىپ, بەينە ءبىر ەرتەگى تىڭداعانداي ۇيىپ وتىرۋشى ەدىك. ءدارىس سوڭىندا ىشىمىزگە سىيماي جۇرگەن, ابىزىمىزدىڭ ءوز اۋزىنان ەستىسەك دەپ, اسىل اعامىزعا نەشە ءتۇرلى سۇراقتار قويامىز. ول كىسىگە سۇراقتىڭ ۇلكەن-كىشىسى بولمايدى, بارىنە دە ايىزىمىزدى قاندىرىپ, كوسىلىپ جاۋاپ بەرەتىن. بىردە مەن: – اعا, ابايدى كوردىڭىز بە؟ – دەپ سۇرادىم. – ءيا, ابايدى كوردىم, – دەدى جارىقتىق. – سول كورگەنىڭىز ەسىڭىزدە قالدى ما؟ – دەيمىز جامىراعان قوزىداي. – ول كەزدە التى جاستا ەدىم. اجەمە ىلەسىپ باردىم. اۋىلدا ۇلكەن كىسىگە, ابايعا ارناپ سىباعا تارتۋ دەگەن سالت بولاتىن. اجەم ابايعا سىباعا تارتىپ باراتىن بولدى. ىلەسىپ مەن دە باردىم. ۇلكەن ءۇيدىڭ تورىندە دوڭكيگەن توبەدەي بولىپ قاراتورى كىسى وتىردى. اجەم ەكەۋى ۇزاق اڭگىمەلەستى. ابدەن زەرىگىپ كەتتىم. ۇيگە قايتايىق دەپ قىڭقىلداپ جىلاي بەردىم. ءبىر كەزدە الگى كىسى ماعان بۇرىلىپ قاراپ: «بالا, سەن تەنتەك ەكەنسىڭ عوي», – دەدى. سونىمەن اۋىلعا قايتىپ كەتتىك. ابايدى بار كورگەنىم وسى, – دەيتىن جارىقتىق. ۇزىلىسكە قوڭىراۋ سوعىلادى, مۇحاڭنىڭ ونىمەن ءىسى بولمايتىن. لەكتسياسىن وقي بەرەتىن. ءبىز دە ۇزىلىسكە شىقپاي-اق ول كىسىنى تىڭداي بەرگىمىز كەلەتىن. نەشە ءتۇرلى ادام بار عوي, ساباققا كەيدە كەلىپ, كەيدە كەلمەيتىن, كەلسە دە لەكتسيانى زەيىن قويىپ تىڭدامايتىن كەيبىر ستۋدەنتتەر ءبىزدىڭ دە ارامىزدا بولاتىن. سونداي پىسىقايلاردىڭ ءبىرى: – قوڭىراۋ سوعىلدى, اعا, ءۇزىلىس! – دەپ تىپىرشيتىن. سوندا مۇحاڭ: – ەندەشە, دەمالىڭدار, – دەيتىن جاقتىرماي. ءۇزىلىس كەزىندە ۇزىن دالىزگە شىعىپ اڭىز ادامىنداي ارلى-بەرلى جۇرەتىن. باسقان ءىزىن باسىپ جۇرگىمىز كەلەتىن. قاسىندا وتىرۋ, ءبىر-ەكى اۋىز ءسوزىن ەستۋ ءومىرىمىزدىڭ مۇراتى بولاتىن. ەندى عوي باسقان ىزىنە زار بولىپ قالدىق. شەت جاعاسىن بىلەمىن: اسقار الاتاۋداي, ەسىمى الەمدى تەربەتكەندەي سول اۋەزوۆتى دە كەزىندە كورە الماي, كۇستانالاۋشىلار بولعان. ۇستىنەن دومالاق ارىز دا جازعان. «اباي» رومانىن بايشىل, رۋشىل توپتىڭ وبرازدار گالەرەياسىن جاساعان دەپ تە سىناعان. اۋزى-باسى جىبىرلاعان, بار بولسا كورە الماعان, جوق بولسا ءبولىپ بەرە الماعان كۇنشىلدەر كولەڭكەدەي ىلەسىپ سوڭىنان قالماعان. امال نە, ولار دا ادامزاتپەن بىرگە ءومىر سۇرە بەرەدى. ويلاپ كەتسەڭ پۇشايمان بولاسىڭ. سويتسەك – ءومىردىڭ ءوزى قىم-قۋىت كۇرەس ەكەن عوي. جاقسى دا, جامان دا كىسىنىڭ پەيىلىنەن. قىسقالى-ۇزىندى عۇمىر دا – كىسىنىڭ پەيىلىنەن! تىلەۋى جاقسى, جۇرەگىنىڭ شامى جارىق كىسىنىڭ سوڭىنان جاقسى ءسوز ىلەسەدى. مەنىڭ باعىم با ەكەن, جۇرەگى جۇمساق كىسىلەردىڭ جاقسىلىعىن كوپ كوردىم. كازگۋ-ءدىڭ قازاق ادەبيەتى كافەدراسى پىكىرسايىستىڭ, كەمەڭگەرلىكتىڭ قايىعى سەكىلدى ەدى. كۇندەلىكتى ءومىر تولقىنىندا ۇنەمى شايقالىپ, ادەبيەتتىڭ قازانى قايناپ جاتاتىن. كافەدرا ءماجىلىسىنىڭ تورىندە مۇحاڭ وتىراتىن. كافەدرا مەڭگەرۋشىسى – ءماستۋرا (ماسكەن) سارمۋرزينا اپامىز. اللانىڭ سۇيكىمدى ق ۇلى سەكىلدى ۇيرەكتىڭ كوگىلدىرىندەي مولدىرەپ قارايتىن. جايدارى, جارقىن, مەيىربان ەدى, قازاق قىزدارىنىڭ ىشىندەگى اجارلىسى ەدى. قاراعان كوز تويمايتىن. مۇحاڭ جاپ-جاس ماسكەن اپايدى «كافەدرانىڭ اجەسى» دەپ ەركەلەتىپ وتىراتىن. مۇنىسى ابدەن جاراساتىن. مەن ماسكەن اپامنىڭ قامقورلىعىن كوپ كوردىم. شاپاعاتى كوپ ءتيدى. ۋنيۆەرسيتەت بىتىرەردە ديپلوم جۇمىسىن «شاحمەت قۇسايىنوۆتىڭ دراماتۋرگياسى» دەگەن تاقىرىپتان قورعادىم. جەتەكشىم ماسكەن اپاي ەدى. مەنى م.اۋەزوۆكە ماقتاپ, ۋنيۆەرسيتەتتە قالدىرۋ كەرەك دەپ جۇرگەن دە, ءماريا ەكەۋمىز باس قۇراعاندا جاقىن تارتىپ, جىلى شىراي بىلدىرگەن دە وسى كىسى. اناسى دۇنيەدەن وتكەندە ۇيىندە كوپ قىزمەت جاسادىق. ءماريا تىك تۇرىپ قازاندىقتان شىقپادى. ريزا بولعانى سونشا, اكەسى عايسا سارمۋرزين اعامىز ءماريانى ونىنشى قىزىم دەپ اتاپ كەتتى. عايسەكەڭ مۇحتار اۋەزوۆپەن جاقىن دوس ەدى. مۇحاڭدى سول ۇيدە بىرنەشە رەت كوردىم. ارعى-بەرگىنى اقتارىپ ەكەۋى ۇزاق اڭگىمەلەسىپ وتىراتىن. ماسكەن اپاي سونشاما كىشىپەيىل كىسى ەدى. سول كەزدە جاپ-جاسپىن, جاسىم الدەقايدا كىشى. سوندا دا ول كىسى مەنىڭ اتىمدى اتاعان ەمەس, مىرزەكە دەپ كەتتى. نە دەگەن ادەپتىلىك, نە دەگەن كىشىپەيىلدىلىك دەسەڭىزشى! كەيىننەن ماسكەن اپاي قازاقتىڭ قىزدار پەداگوگيكالىق ينستيتۋتىنا رەكتور بولىپ تاعايىندالعاندا ءماريانى وزىمەن قوسا قىزمەتكە الا كەتتى. كافەدرا ءماجىلىسى قىزىقتى ءوتۋشى ەدى. ءوزىمدى وقىتقان, ءتالىم-تاربيە بەرگەن اعالارىممەن بىرگە وتىرۋ, ءسوزىن تىڭداۋ, كەيدە سولاردىڭ الدىندا ءسوز سويلەۋ مەن ءۇشىن ۇلكەن ءومىر مەكتەبى بولدى. اي ماڭدايى جارقىراپ توردە م.اۋەزوۆ, ول كىسىدەن تومەنىرەك ە.ىسمايىلوۆ, م.قاراتاەۆ, ب.كەنجەباەۆ, م.عابدۋللين, ت.نۇرتازين, ب.شالاباەۆ, ح.سۇيىنىشاليەۆ, ز.قابدولوۆ اعالار وتىراتىن. بەرىرەكتە ت.كاكىشەۆ قوسىلدى. مەن ەسىك جاققا جايعاسامىن. ماسكەن اپاي ءماجىلىستى باستايتىن. ماجىلىسكە دەيىن دە, ماجىلىستەن كەيىن دە ادەمى ءازىل-قالجىڭ ۇزىلمەيتىن. ءبارى دە جاراساتىن. وسىلاردان باسقا جاقىنىم جوق سەكىلدى سەزىنەتىنمىن. تۋعان اعامنان, تۋعان اپامنان ارتىق كورەتىنمىن. ءالى ەسىمدە, ءبىر كۇنى بەلگىباي شالاباەۆ اعامىز اپپاق شاشىن قاپ-قارا قىپ بوياپ كەلىپتى. جۇرت ىشتەي تاڭعالىستى. تەرشەڭ كىسى ەدى, ءوزى دە ىڭعايسىزداندى ما, قوس ورامالىمەن جالتاق-جالتاق قاراپ سۇرتىنە بەردى. ءسال كەشىگىڭكىرەپ مۇحامەتجان قاراتاەۆ كەلدى. امانداسىپ جايعاسقان سوڭ: – بۇل قاي ونەرىڭ, مۇنى نە دەپ تۇسىنۋگە بولادى, بەلگىباي؟ – دەپ ءتۇسىن سۋىتتى. مۇحامەتجان اعانىڭ ءتۇسى سۋىقتاۋ بولاتىن. بەل-اعاڭ قيپاقتاپ, ىڭعايسىزدانىپ: – اقىلدى باستىڭ گۇلدەگەنى عوي, مۇحا, – دەدى. جۇرت دۋ كۇلدى. كەزەكتى ءبىر وتىرىسقا بەلگىباي اعا الگى شاشىن ۇستارامەن تاپ-تاقىر قىلىپ العىزىپ كەلىپتى. باسىنان شىبىن تايىپ جىعىلعانداي. بۇل جولى دا م.قاراتاەۆ كەشىگىڭكىرەپ كەلدى. – بەلگىباي, ەندى مىناۋىڭا جول بولسىن, – دەپ مىرس ەتتى. ول كىسى بەيساۋات كۇلە بەرمەيتىن. بەل-اعاڭ: – ومىردە نە بولمايدى. اقىلدى باسقا اقىماق شاشتىڭ كەرەگى جوق دەپ الدىردىم دا تاستادىم, مۇحا, – دەدى. ءبارى دۋ كۇلدى. كافەدرا ماجىلىسىندە قازاق ادەبيەتىنىڭ وتكەنى مەن بۇگىنى تۋرالى كەلەلى اڭگىمەلەر بولاتىن. ءازىل-قالجىڭ دا از ايتىلمايتىن. كافەدرانىڭ ماجىلىسىنەن مەن ۇنەمى تەاتردان قايتقانداي, ءومىر مەكتەبىنەن وتكەندەي بولىپ شىعاتىنمىن. وسىنداي ءازىل-شىنى ارالاس وقيعالار ءجيى-ءجيى بولىپ تۇراتىن. اللانىڭ بۇيرىعى شىعار, عۇلاما الكەي اعا مارعۇلانمەن ءجيى-ءجيى ۇشىراسىپ ءجۇردىم. ۇيىنە ءجيى بارۋشى ەم. جازبا ۇستەلىندە قاعازعا كومىلىپ وتىراتىن. قولىندا ۇلكەيتكىش اينەگى, كوزاينەگى دە لۋپا سەكىلدى. ۇكىدەي ءۇرپيىپ قاراعانى قىزىق. جالىقپايدى. ءۇنى قارلىعىپ شىعادى. «جاقىندا عانا عىلىمي ەكسپەديتسيادان كەلدىم… قازاق دالاسى التىن ساندىق… سول التىن ساندىقتىڭ ۇستىندە وتىرمىز…», – دەپ الىس ءبىر ەرتەگى الەمىنەن كەلگەندەي عاجايىپ اڭگىمەنىڭ ورمەگىن توقۋشى ەدى. بىلمەيتىنى جوق. قاي ماسەلە بولماسىن, وزگە ءبىر الەمنىڭ ءادىبىن سوگىپ, شىمىلدىعىن اشاتىن. كەيدە عۇلامانىڭ بايتاق اڭگىمەسىنە كوشەتىن. اراسىندا: «بۇل ماسەلە بارتولدتىڭ ەڭبەكتەرىندە ەگجەي-تەگجەي تالدانعان. زاينچكوۆسكي دە جاقسى جازعان. سەن ونى وقىدىڭ عوي؟» – دەگەندە جۇرەگىم زۋ ەتە قالاتىن. جارىقتىق الەكەڭ ءوزى بىلگەننىڭ ءبارىن وزگەلەر دە بىلەدى دەپ ويلايتىن. ول كىسىدەن شىعا سالىسىمەن-اق شارق ۇرىپ الگى عالىمداردى ىزدەي باستايتىنمىن. ءسويتىپ, ءا.مارعۇلانداي عۇلامامەن جۇزدەسۋ, سۇحباتتاسۋ, كەزدەسۋدىڭ ءوزى ماعان ءوز الدىنا ۋنيۆەرسيتەت بولدى. ءا.مارعۇلان شوقاننىڭ بەس تومدىعىن قۇراستىردى. العىسوزىن جازدى. شوقاننىڭ بەس تومدىعىنا جازىلعان العىسوزدى اعىپ تۇرعان پوەزيا, ءومىربايان جازۋدىڭ عاجايىپ ۇلگىسى دەر ەدىم. قازىر وقىساڭ دا ماگنيت ورىسىنە تۇسكەندەي وي-سەزىمىڭدى دۋالاپ الادى. نە دەگەن كورەگەندىك, نە دەگەن شوقانعا سۇيىسپەندىك, ۇلى ماحاببات دەسەڭشى! ۇلى قايراتكەرلەردىڭ ءومىرىن جازامىن دەگەن كىسىلەرگە الدىمەن ءا.مارعۇلاننىڭ شوقان جايىندا جازعانىن وقۋ كەرەك دەر ەدىم. ەسماعامبەت ىسمايىلوۆ – «قازاق اقىندارىنان», مۇحامەتجان قاراتاەۆ – «ادەبيەت سىنىنان», بەيسەمباي كەنجەباەۆ – «حح عاسىر باسىنداعى قازاق ادەبيەتىنەن», بەلگىباي شالاباەۆ – «مەتوديكا» پانىنەن, تەمىرعالي نۇرتازين «قازاق سوۆەت ادەبيەتىنەن», «رومانتيزم مەكتەبىنەن» ساباق بەردى. وسى كىسىلەردىڭ ءجۇرىس-تۇرىسىنىڭ ءوزى لەگەندا بولاتىن. قىزىق ءبىر دراما كورگەندەي مازدەنۋشى ەدىك. «شاحمەت قۇسايىنوۆتىڭ دراماتۋرگياسى» دەگەن تاقىرىپتا ديپلوم جۇمىسىن جازىپ جۇرگەن كەزىم. 1960 جىلدىڭ ءساۋىر ايىندا جازۋشىلار وداعىندا دراماتۋرگياعا ارنالعان پلەنۋم ءوتتى. 5 كۋرستىڭ ستۋدەنتى ەدىم. سول پلەنۋمدا ءسوز سويلەدىم. سوزىمدە كلاسسيكتەرىمىزدىڭ «ەڭلىك-كەبەك», «قاراگوز», «قوزى كورپەش-بايان سۇلۋ», «اقان سەرى-اقتوقتى», «ايمان-شولپان» پەسالارىن تىلگە تيەك ەتىپ كەلىپ... الەمدىك شەبەرلىك تۋرالى ايتىپ-ايتىپ, تاقاۋدا عانا مۇسىرەپوۆ پەن قازاقستانداعى «يزۆەستيا» گازەتىنىڭ ءتىلشىسى برەۋس ەسىمدى اۆتور ەكەۋى بىرىگىپ جازعان «سەن قايتەر ەدىڭ؟» دەگەن پەسانى سىنعا الدىم. ديالوگتاردىڭ السىزدىگى, سيتۋاتسيانىڭ جاساندىلىعى ءوز الدىنا, كەيىپكەرلەر ەشقانداي سومدالماعان, جاساندى, سەندىرمەيدى, تەبىرەنتپەيدى, پەسانىڭ ارقاۋى دراماتۋرگيانىڭ جۇگىن كوتەرمەيدى دەدىم. كلاسسيكالىق تراگەديالار جازعان, كەرەمەت حاراكتەرلەر جاساعان عابيت مۇسىرەپوۆ اعامىزدىڭ ەسىمىن مىناداي بولماشى, تۇككە تۇرمايتىن شىعارمادان قىزعانامىز دەگەندى دە ايتىپ قالدىم. ول كەزدەگى ءتارتىپ بويىنشا وداقتاس رەسپۋبليكادا نەندەي جيىن بولسا دا ماسكەۋدەن بىرەۋ كەلىپ قاتىسىپ وتىراتىن. بۇل پلەنۋمدا دراماتۋرگ افاناسي سالىنسكي كەلىپ وتىر ەكەن. كەڭەس وداعىنىڭ بارلىق تەاترلارىندا پەساسى قويىلىپ, داڭقى جەر جارىپ تۇرعان كەز بولاتىن. پرەزيديۋمدا جانىندا وتىرعان مۇحتار اۋەزوۆ ول كىسىگە مەنىڭ ءسوزىمدى اۋدارىپ وتىرعانىن بايقادىم. زالدا, الدىڭعى قاتاردا اتاعىنان ات ۇرىككەندەي ونەردىڭ, ادەبيەتتىڭ قايراتكەرلەرى وتىردى. مەن مىنبەدە سويلەپ تۇرمىن. زالدىڭ الدىڭعى قاتارىنان ايتىلعان كەيبىر سوزدەردى دە قۇلاعىم شالىپ قالىپ جاتتى. سەركە قوجامقۇلوۆ اعامىزدىڭ: ء«الى تابانىنا شوق باسپاعان بالا عوي» دەگەن ءسوزىن انىق ەستىدىم. مەن سويلەپ تۇرمىن. ءبىر كەزدە زالعا عابيت مۇسىرەپوۆ كىرىپ كەلە جاتتى. جايلاپ, شايقالا باسىپ, تورگە قاراي ءجۇرىپ كەلەدى. جۇرت سىلتىدەي تىندى. ىشىنەن دەمالادى. ەندى نە بولار ەكەن دەگەندەي, بىردە ماعان, بىردە عابەڭە قارايدى. عابەڭ توردەگى ورنىنا جايعاسىپ, بۇرىلىپ ماعان قاراپ وتىرىپ, ءسوزىمدى مۇقيات تىڭدادى. جۇرەكسىندىم. جۇرەكسىنسەم دە سويلەي بەردىم. ءسوزىمدى اياقتاعان كەزدە بارىپ جۇرت دۋ قول شاپالاقتادى. زال دۇرلىگىپ كەتتى. كوپشىلىكتىڭ بۇل ىقىلاسى قۋلىعى, سۇمدىعى جوق ستۋدەنتتىڭ اعىنان جارىلىپ بۇكپەسىز سويلەگەنىنە ريزاشىلىقتىڭ بەلگىسىندەي سەزىلدى ماعان. مەنىڭ سوزىمنەن كەيىن ءۇزىلىس جاريالاندى. فويەگە شىقسام, توپ-توپ, گۋ-گۋ اڭگىمە ەكەن. انادايدان احمەت جۇبانوۆ اعامىز: – مىرزاتاي شىراق, اعالارىڭا موينىڭدى بۇرا كەت, – دەدى. كەلىپ سالەم بەردىم. احاڭ باسەڭ داۋىسپەن: – مىرزاتاي شىراق, سەن اسكەردە بولماعانسىڭ عوي, ءسىرا, – دەپ قيعاشتاي سويلەدى. – اسكەردە اۆتومات دەگەن بولادى... مينومەت دەگەن بولادى... مينومەتشى كوزدەگەنىن كورمەيدى, قىردان اسىرىپ اتادى... ال اۆتوماتپەن بەتپە-بەت كەلگەن كىسىنى اتادى... اۆتوماتشى كورىنىپ قالادى... سەنىڭ الگى سىنىڭ اۆتوماتپەن اتقانداي بولدى, ءومىردى جاڭا باستاپ جاتسىڭ عوي, سىنعا دا اباي بولعانىڭ ءجون, – دەدى. بولار ءىس بولدى, ايتىلار ءسوز ايتىلدى عوي, نە دەيىن. – اعا, جاسپىن عوي. اعالىق اقىلىڭىزعا راحمەت, – دەدىم. ءبىر كەزدە بەك توعىسباەۆ كەلىپ: – سەنى اۋەزوۆ شاقىرىپ جاتىر, – دەدى ەنتىگىپ. جۇرەگىم دۇرسىلدەپ قويا بەردى. وداقتىڭ ءبىرىنشى حاتشىسى وتىراتىن ۇلكەن بولمەگە ەندىم. توردە اۋەزوۆ پەن افاناسي سالىنسكي ەكەۋى وتىر ەكەن. – ءبالى, مىرزاتاي شىراق, وتە جاقسى سويلەدىڭ, ءبىلىپ سويلەدىڭ. سىن وسىنداي شىن بولۋى كەرەك. راسىن ايتپاعان جالتاق سىننىڭ ادەبيەتكە پايداسى جوق. اسىرەسە وزدەرىڭ سەكىلدى ادەبيەتكە جاڭا كەلگەن ءبىزدىڭ جاستارىمىز ءادىل بولۋلارى كەرەك. ءسوزىڭ ۇنادى. ءبىلىمنىڭ پايداسى دەگەن وسى. ءوزىڭ ۋنيۆەرسيتەتتى بيىل بىتىرەسىڭ عوي؟ – دەپ ءىشتارتا سويلەدى. – قىزمەتكە قايدا بارماقشىسىڭ؟ – بيىل بىتىرەتىن جاستار ءبارىمىز تەمىرتاۋعا بارىپ, بۇكىلوداقتىق ەكپىندى قۇرىلىسقا قاتىسامىز دەپ ءجۇرمىز. مۇحاڭ تۇتىگىپ كەتتى. – ءبالى, تەمىرتاۋىڭ تەمىر بالقىتاتىن جەر ەمەس پە؟ باسقا باسقا, سەندەرگە نە بار وندا؟ العان ءبىلىمىڭ قۇمعا قۇيعان سۋ سەكىلدى بولماي ما؟ ول نەعىلعانىڭ؟ ماسكەن اپايىڭ, ەسماعامبەت تە سەنى كافەدرادا قالدىرساق دەپ ءجۇر عوي. وسىنى ايتىپ مۇحتار اۋەزوۆ حاتشى كەلىنشەككە: «مەنى ۋنيۆەرسيتەتتىڭ رەكتورىمەن قوسشى», – دەپ ءوتىنىش جاسادى. كوپ ۇزاماي تەلەفون شىلدىر ەتتى. مۇحاڭ تەلەفون قۇلاعىن كوتەرىپ, ۋنيۆەرسيتەتتىڭ رەكتورى تەمىر بايبوسىن ۇلى دارحانباەۆپەن سويلەسىپ جاتتى. ەستىپ وتىرمىن. – تەمىر بايبوسىن ۇلى, قازاق ادەبيەتى كافەدراسىنا ءبىر ورىن كەرەك, جولداسبەكوۆ دەگەن بەسىنشى كۋرستىڭ ستۋدەنتى بۇگىن جازۋشىلار وداعىنىڭ پلەنۋمىندا جاقسى سويلەدى. كەلەشەگى بار جاستاردى كافەدراعا الىپ قالعان ءجون بولار ەدى. كافەدرا دا وسى پىكىردە كورىنەدى, – دەپ قوڭىر ۇنىمەن رەكتوردى يلاندىرىپ جاتتى. جاس تا بولساق سەزەمىز, مۇحاڭنىڭ اتاق-ابىرويىنىڭ اسقاقتاپ تۇرعان كەزى, كىم قارسى كەلە قويۋشى ەدى. ءدال سول ساتتە مەنىڭ پانام دا, قامقورشىم دا, ەڭ جاقىنىم دا مۇحتار اۋەزوۆ بولىپ كورىندى. ەرتەڭىنە رەكتور دارحانباەۆقا باردىم. ول كىسى مەنى قازاق ادەبيەتى كافەدراسىنىڭ اسسيستەنتى ەتىپ جارتى ستاۆكاعا الدى. جالاقىسى 52 رۋبل 50 تيىن ەكەن. جارتى جىلداي وسى جالاقىمەن كۇن كوردىم. جارتى جىلدان سوڭ ماسكەن اپاي رەكتورعا كىرىپ مەنى تولىق ستاۆكاعا كوشىردى. ونىڭ جالاقىسى 105 رۋبل بولاتىن. وسى جالاقىمەن ءماريا ەكەۋمىز كۇنىمىزدى كوردىك. جاز شىعا جوعارىدا ايتقانداي, «شاحمەت قۇسايىنوۆتىڭ دراماتۋرگياسى» دەگەن تاقىرىپتا ديپلوم جۇمىسىن قورعادىم. رەسمي تورەشىم زەينوللا اعامىزدىڭ جۇمىسىمدى جوعارى باعالاپ سويلەگەنى, مارجانداي توگىپ پىكىر جازعانى ءالى كۇنگە ەسىمدە. كەيىنشە ويلاسام, ۇلكەن ۇستاز ءۇشىن ديپلوم جۇمىسى دەگەن انشەيىن-اق نارسە. سول كىشكەنتاي نارسەگە كوڭىلىن بولگەنىن ايتساڭشى! سالدارسىز سەبەپ تۋمايدى. دۋالى اۋىز اعالاردىڭ الدىن كەسىپ وتپەي, كىتاپحانادان شىقپاي, قاعازعا كومىلىپ جۇرگەسىن بە, وسى بالادان بىردەڭە شىعادى دەپ ويلاعان بولۋى كەرەك, بەسىنشى كۋرستىڭ اياعىندا الگى شاحمەت اعامىز تىلدەي قاعازعا حات جازىپ بەرىپ ەدى. اشىپ قاراسام – حاتتى پروفەسسور ەسماعامبەت ىسمايىلوۆقا جازىپتى: – ەسماعامبەت! سەن گۋماننىي ەدىڭ عوي. مىنا مىرزاتايدان ۇلكەن ادەبيەتشى شىعايىن دەپ تۇر. قامقورلىعىڭا ال. ۋنيۆەرسيتەتتە قالدىرۋعا كۇش سال. مۇحاڭمەن اقىلداس, – دەپ قولىن قويىپتى. ءتىلحاتتى سول كۇنى ەسماعامبەت اعانىڭ قولىنا تيگىزگەن بولاتىنمىن. كەيىن ءبىلدىم, ەسماعامبەت اعا مەن جايىندا رەكتورعا دا كىرگەن ەكەن, جوعارىدا ايتىلعانداي اياۋلى مۇحاڭا دا ءوتىنىش جاساعان ەكەن عوي. ءسويتىپ, اعالارىم, ماسكەن اپام تىلەكشى بولىپ, اقىرىندا تاعدىرىمدى قازاق حالقىنان تۋعان ەڭ ۇلىلاردىڭ ءبىرى اياۋلى مۇحتار ومارحان ۇلى شەشىپ ەدى. تۋعانى, تۋىسى ەمەسپىن, ءبىرىمىز ويدان, ءبىرىمىز قىردان بولساق تا, جان-جاقتان ماعان سونشاما قامقورلىق جاساعان, ءسويتىپ مەنىڭ تاعدىرىمدى شەشىپ, كەلەشەگىمدى ايقىنداپ بەرگەن اسىلدارىمدى قالاي ۇمىتامىن. ەشقاشان ۇمىتپايمىن. ۇنەمى ريزاشىلىقپەن ەسىمە الىپ, توڭىرەگىمدەگىلەرگە ايتىپ كەلەمىن. سول ۇلىلارىمنىڭ ماعان دەگەن ىقىلاسىنا كۇنىنە مىڭ شۇكىرشىلىك ەتىپ وتىرامىن. ول كەزدە الماتىدا پاتەر الۋ وتە قيىن. تۇيىنشەكتەرىمىزدى سۇيرەتىپ ۇيدەن-ۇيگە كوشىپ جۇرەمىز. سىعان سەكىلدى ءۇيسىز-كۇيسىز كوشىپ جۇرەتىن قازاق جاستارىنىڭ ءبىرىمىز. ەسماعامبەت ىسمايىلوۆ اعا ءسوۆميننىڭ ۇيىندە تۇرادى. ماسكەۋدەن اتاقتى عالىم ۆلاديمير ماكسيموۆيچ جيرمۋنسكي كەلىپتى, اعامىزدىڭ ۇيىندە بولىپتى دەگەندى ەستيمىن. كەيىنشە اتاعى دارداي عۇلامانىڭ قىرتىسى قالىڭ «پۋشكين ي بايرون», «تيۋركسكي گەرويچەسكي ەپوس» دەگەن كىتاپتارىن وقىعانىم بار. شارۋاسى بولدى ما, ەسماعامبەت اعا مەنى ىزدەپتى. سايدا سانى, قۇمدا ءىزى جوق, مەكەنى-تۇراعى جوق مەنى قايدان تابا قويسىن. شارق ۇرىپ ىزدەپتى. تاپتىرا قويماپپىن. ءبىر كۇنى ۋنيۆەرسيتەت دالىزىندە ۇشىراسا كەتىپ, قاباعىن سۋىتىپ: – وسى سەن قايدا جۇرەسىڭ؟ – دەدى. – كوشىپ جۇرەمىز عوي, اعا – دەپ جاۋاپ بەردىم. – نەمەنە, كۇندە كوشەسىڭ بە؟ – دەدى. – كۇنارا, اعا, – دەدىم. ۇلكەن باسىن شايقاپ ۇندەمەي تۇرىپ قالدى. تەرى وڭدەۋ كومبيناتى جانىنداعى قۇرقىلتايدىڭ ۇياسىنداي شاعىن پاتەردى جالداپ تۇرىپ جاتقانبىز. ءبىر كۇنى ەسماعامبەت ىسمايىلوۆ اعاي شاقىرادى دەگەن حابار جەتىپ, بالاعىمدى سۇيرەتىپ ول كىسىنىڭ قازىرگى جەلتوقسان كوشەسى مەن اباي داڭعىلى قيىلىسىنداعى ۇيىنە كەلدىم. ايەلى ءشايزادا اپايعا اس سالعىزىپتى. اعانىڭ جانىندا اققۇباشا كەلگەن كىسى وتىر. كەيىنشە ءبىلدىم, تۋعان جيەنى ءمۇتاللاپ نۇرتازين ەسىمدى كىسى ەكەن. داستارقانعا وتىردىق. اس جەپ بولعان سوڭ وڭاشا بولمەگە شىقتىق. ەسماعامبەت اعا ءسوز باستادى. – ءمۇتاللاپ, سەنىڭ ەڭ شاۋىپ شىققان جەرىڭ مەكتەپ ديرەكتورلىعى. ەلگە, كوكشەتاۋعا قايت. رەنجىمە. ءوزىڭ وتىرعان ءۇيدى مىنا مىرزاتايعا بەر, قاڭعىپ ءجۇر, بۇل جىگىتتەن ۇلكەن ءۇمىت كۇتىپ وتىرمىز, ادەبيەتشى عالىم بولادى, – دەدى سالماقتاپ. بايقايمىن, كۇتپەگەن بولۋى كەرەك, ءمۇتاللاپ ماڭدايىن تاسقا سوققان بەكىرە بالىعىنداي ءۇن-ءتۇنسىز, تىم-تىرىس وتىرىپ قالدى. ايتسە دە ناعاشى اعاسىنا قارسى ءسوز ايتا المادى. وتىرىپ-وتىرىپ, ءبىرازدان سوڭ: «ماقۇل» دەدى. بۇل ءسوزدى امالسىز ايتقانىن مەن دە سەزدىم. كوپ ۇزاماي پانفيلوۆ پاركىنىڭ كۇنباتىس جاعىنداعى قاعاز كارتوننان سالىنعان شاعىن باسپانانى بوساتىپ بەردى. ءماريا ەكەۋمىز جۇماقتىڭ تورىنە شىققانداي بولدىق. كارتوننان سالىنعان ۆرەميانكادا تۇرامىز. كورشىمىز ابىز ابايدىڭ اۋىلىنان شىققان قادىرلى كىسى – ءابىش جيرەنشين. مۇحتار اۋەزوۆتىڭ «اباي جولى» ەپوپەياسىنداعى جيرەنشەنىڭ نەمەرەسى. ول كىسىنىڭ زايىبى – سايدا اپامىز ەرتەلى-كەش كوكبازاردان سەبەتكە تولتىرىپ ازىق-ت ۇلىك تاسيدى. سەمىز ەت تاڭدايدى. كۇنارا قازان كوتەرىپ, ەت اسادى. ەتتىڭ ءيىسى بۇرقىراپ مۇرىن جارادى. قارا ناندى شايعا ءجىبىتىپ تالعاجاۋ جاساپ وتىرعان بىزدەر ءابىش اعانىڭ ۇيىنە مويىن سوزىپ قارايمىز. قوناقجاي كىسى ۇلكەن استان قالدىرمايدى. «ەت جەڭدەر!» دەپ داۋىستاپ شاقىرادى. قۋانا بارىپ, جوزى ۇستەلگە دوڭگەلەنە مالداس قۇرىپ, بىلەك سىبانىپ كىرىسىپ كەتەمىز. ءابىش اعا كوك بازاردان ىلعي سەمىز ەت الدىرىپ جەيتىن. تەكتى كىسى ەدى عوي. «جەمەسە دە ماي جاقسى, بەرمەسە دە باي جاقسى» دەپ وتىراتىن. ءابىش اعانىڭ سول كەزدەگى اتاسى جيرەنشە, ودان سوڭ اباي, ءبىرجان, ورازباي, تاكەجان تۋرالى ۇزاقتان قايىرىپ ايتقان كورىكتى اڭگىمەسى كوكەيىمىزگە جازىلعان حاتتاي ساقتالىپ قالدى. جيرەنشەنىڭ بەل كەلىنى, ءابىش اعانىڭ اناسى ۇمىتتىق اجە دە كەرەمەت كىسى ەدى. مەنىڭ انام قالدىكۇلمەن ەكەۋى كورشىلەس تۇرىپ جاقسى ارالاستى. تەكتىنىڭ تۇياعى, كورگەندى كىسى عوي, ۇمىتتىق اجە قۇدايدان تىلەۋىمىزدى تىلەپ, باتاسىن بەرىپ وتىراتىن. انام قايتقاندا سۇيەگىنە سالعان ىشىگىن كوز كورگەن ەدى دەپ وسى ۇمىتتىق شەشەمىزدىڭ يىعىنا جاپتىق. ارتىندا بار وڭالار دەگەندەي, شۇكىر, ءابىش اعانىڭ ارتى جامان بولعان جوق. بالاسى قازبەك ءىنىمىز ەلىنە بەلگىلى عالىم-قايراتكەر. عىلىمي جەتەكشىم بەيسەمباي كەنجەباەۆ مەنى اۋەلدەن ەجەلگى ادەبيەتكە بەيىمدەدى. ول كەزدە بەيسەكەڭ كافەدرا مەڭگەرۋشىسى بولاتىن, كانديداتتىق ديسسەرتاتسيامنىڭ تاقىرىبىن وعىز ءداۋىرىنىڭ ادەبي ەسكەرتكىشى “وعىزناماعا” بايلانىستى انىقتاپ بەردى. جۇمىسىمدى يگەرىپ, اياقتاي بەرگەندە, باسقا تاقىرىپقا كوشۋگە ءماجبۇر بولدىم. ەندىگى تۇستا ەجەلگى ادەبيەت ەسكەرتكىشتەرىن, كونە ءداۋىردى, ادەبيەت تاريحىنىڭ ءتۇپ-توركىنىن زەرتتەۋگە ويىستىم. تاقىرىپ وتە كۇردەلى ءارى قيىن, ءارى داۋ-دامايى كوپ. بەيسەكەڭ قازاق ادەبيەتىنىڭ تاريحىن سەگىزىنشى عاسىردان باستاۋ تۋرالى عىلىمي يدەيا كوتەرىپ جۇرگەن كەز. يدەيا جاڭا, باتىل, نەگىزدى, اۋەزوۆ ۇستانىمىمەن ۇندەس. بىراق ول كەزدە ونى بىرەۋ قولداسا, بىرەۋ قولدامايتىن. بەس ساۋساق بىردەي ەمەس. مەن بىلەتىن بەلگىلى دەگەن كىسىلەردىڭ بىرەۋلەرى باسقالاردى قولداي وتىرىپ, ولارمەن ىنتىماقتاسا بەرمەيتىن. ال بەيسەكەڭ ەلدىڭ بارىمەن دە ىنتىماقتاس سەكىلدى كورىنسە-داعى, ولاردىڭ ايتقان پىكىرلەرىنە ەرە بەرمەيتىن. كوپ سويلەمەيتىن, ماقتانبايتىن, كىسىنى ەڭبەگىنىڭ ماڭىزى مەن مانىنە قاراپ باعالايتىن, كوزگە ماقتامايتىن, ەشكىممەن بەت جىرتىسىپ ۇرسىسىپ تا جاتپايتىن. ءيى جۇمساق بولعانىمەن, ءداتى قاتتى ەدى. ءوز ۇستانىمىنان, ءوز باعىتىنان قايتپايتىن. ۇندەمەي ءجۇرىپ-اق ۇيدەي ءىس بىتىرەتىن. بەيسەكەڭنىڭ وسى قاسيەتىن مەن كەرەمەت جاقسى كوردىم, كىسىلىكتىڭ كەلىستى ءتۇرى دەپ ءبىلدىم. ءوزىم دە سول كىسىنىڭ باعىتتاۋىمەن زەرتتەۋ جۇمىستارىمدى ورىنداي ءجۇرىپ, ءتۇرلى عىلىمي كەڭەستەرگە, كونفەرەنتسيالارعا بىرگە قاتىسامىن, ەجەلگى ادەبيەت ەسكەرتكىشتەرى جانە ولاردىڭ قازاق ادەبيەتىنە قاتىسى تۋرالى ويلارىمدى ورتاعا سالامىن. بىراق ەشكىممەن قىزىلكەڭىردەك بولىپ ايتىسپادىم. ءسويتىپ ءجۇرىپ الكەي مارعۇلان اعامەن اقىلداستىم. مۇنداي جاقسىمەن سويلەسكەننىڭ, سۇحباتتاسقاننىڭ, ونىڭ ۇستىنە ودان ءتالىم العاننىڭ يگى اسەرى بولماي قالمايدى. الەكەڭ ەجەلگى ادەبيەت ەسكەرتكىشتەرىنىڭ قازاق ادەبيەتىنە قاتىسى تۋرالى ماسەلەنىڭ عىلىمي ماڭىزى وتە جوعارى ەكەنىن ايتىپ, مەنىڭ زەرتتەۋىمە دە, وزىمە دە ەرەكشە ىقىلاسپەن قارادى. اعامىزبەن وتە جاقىن بولدىم. مەنىڭ جۇمىسىما بەيسەكەڭنىڭ وزىندەي جاناشىر بولدى, ازدى-كوپتى جەتىستىكتەرىمە دە بەيسەكەڭشە ءسۇيىنىپ وتىردى.
مىرزاتاي جولداسبەكوۆ (جالعاسى بار).
