نەمەسە ۇلى قاعان ۇلاعاتى
سوڭعى 10-15 جىل ىشىندە عالىمدارىمىز بەن جازۋشىلارىمىزدىڭ الەم ءامىرشىسى اتانعان شىڭعىس حان تۋرالى, ونىڭ زامانى مەن تۇلعاسى جايىنداعى, الەمدىك جانە قازاق تاريحىنداعى الار ورنى حاقىنداعى وي-پايىمدارى مەن تولعانىس زەرتتەۋلەرى جۇرتشىلىق نازارىن اۋدارىپ وتىر. بۇل ورايدا زەرتتەۋشى عالىم تىلەۋبەردى ابەناي ۇلىنىڭ كىتاپتارىنداعى وي-تۇجىرىمدار ۇلى قاعان تۋرالى بۇعان دەيىن بەيمالىم بولىپ كەلگەن كوپتەگەن دەرەكتەردى العا تارتادى. سونداي-اق, بەلگىلى قالامگەرلەر مارال ىسقاقباي ۇلى مەن بەكسۇلتان نۇرجەكە ۇلىنىڭ ۇلى تۇلعا شىڭعىس حان جايىنداعى ءار جىلدارى باسپاسوزدە جاريالانىپ كەلە جاتقان تانىمدىق سيپاتقا تولى زەرتتەۋ ماقالالارى دا وقىرمان كوڭىلىنەن شىعىپ وتىر. جاقىندا عانا «ەگەمەن قازاقستان» گازەتىندە جاريالانعان عالىم ءزارىپباي ورازبايدىڭ «مىڭجىلدىق قۇپياسىنىڭ شەشىمى» اتالعان كولەمدى ماقالاسىنان دا شىڭعىس حان تۋراسىنان كوپ جايعا قانىعىپ, نەبىر سونى ماعلۇماتتارعا كوز جەتكىزگەندەي بولدىق. بۇل تاقىرىپتاعى ىرگەلى ەڭبەك كورنەكتى قالامگەر مۇحتار ماعاۋيننىڭ ءتورت كىتاپتان تۇراتىن «شىڭعىس حان» اتتى تولىمدى, دەرەكتى حيكاياسى دەپ بىلەمىز. حيكايانىڭ العاشقى كىتاپتارى وقىرمان قولىنا ءتيدى. باسىلىم جايىنداعى بايىپتى اڭگىمە الداعى كۇندەردىڭ ەنشىسىندە.
زەردەلەپ قاراساق, مۇنىڭ ءبارى الەمگە ايگىلى تۇلعانىڭ كىم ەكەنىن, قايدان شىققانىن, شىنىمەن جولىنداعىنى جايپاپ, قىرىپ-جويعان جويقىن جورىق يەسى مە, الدە... دەگەن ساۋالدارعا جاۋاپ تابۋعا دەگەن قۇلشىنىس ەدى.
بۇگىنگى اڭگىمەمىزدىڭ ارقاۋى بەلگىلى جازۋشى راحىمجان وتارباەۆتىڭ «شىڭعىس حاننىڭ كوز جاسى» حيكاياتى تۋرالى بولماق. جوعارىدا ايتىپ وتكەنىمىزدەي, بۇل شىعارما دا ۇلى قاعاندى تانۋعا دەگەن يگى ماقساتتان تۋسا كەرەك.
اۋەلدە حيكاياتتىڭ اتالۋىنا قاراپ ويلانىپ قالدىق: «شىڭعىس حاننىڭ كوز جاسى». نە دەيدى؟! كوز جاسى نەسى؟ جارتى الەمدى جاۋلاعان ۇلى قاعان جىلاۋشى ما ەدى؟ جىلاسا, ول دا كادىمگىدەي ەت پەن سۇيەكتەن جاراتىلعان ادام بولدى عوي. نەدەن جانارىنا جاس تولدى ەكەن؟ ىشكى شەرى اعىتىلىپ كەتكەن-اۋ!.. ءجا. نە بولدى ەكەن؟ نەدەن مۇنداي كۇيگە ءتۇستى ەكەن؟..
وسىنداي ويعا باستاعان شىعارما وقۋعا جەتەلەي بەردى. حيكايات شىڭعىس حاننىڭ ءبىرتالاي جاسقا كەلىپ, كوپ نارسەگە كوڭىلى قارايىپ شاۋ تارتقان شاعىن سۋرەتتەۋدەن باستالادى. قايران زامان-اي, دەسەڭشى! جاس كەزىندەگى اشۋلى قايراتى بۇگىندە ساپ-ساپ سابىرعا ۇلاسقان. زامانىندا تابالدىرىقتا تۇرىپ تەپسىنگەن جاۋىنىڭ باسىن دوپشا دومالاتقان تەمۋچين... ءيا, اشۋلى قايرات – الماس قىلىش ەكەن. شاپسا – تۋرايدى. ەندى قاراسا قانشاما جىلدار سۋسىپ وتە شىعىپتى. ودان بەرى دە ۇلى قاعان الەمنىڭ ءار تۇكپىرىندە ات تۇياعىن ويناتقان. استامسىعان نەبىر جاۋىنىڭ مىسىن باسقان, قيامەتتىڭ قىل كوپىرىنەن وتكىزگەن.
اينالاسىنا التىن شۋاق ءۇيىرىلىپ جۇرەتىن مەيىرىمنىڭ دە ودان كەم تۇسپەسىن كەش اڭدادى. تاعدىرىنا تاۋپىق ايتىپ, تاۋبەگە كەلگەنى سوسىن دا شىعار.
اق ورداسىنان ادىم وزدىرماعالى كوپ ۋاقىت بولىپتى. ەسىگىنەن سىعالاپ ءيىلىپ-بۇگىلگەن ەلشىلەر مەن دارگەيىنە باس ۇرعان جۇرتتان قاجىپ ءبىتتى. از قولمەن شىعىپ اڭ قاعۋعا ىنتاسى اۋعان. قۇس سالىپ, قۇماي تازى جۇگىرتىپ سەرگىپ قايتپاق-تى. قۇلاعىنا ات ءدۇبىرى, قىران شاڭقىلى كەلەدى...
بىراق سەرگىمەك كوڭىلدى سەل شايعانداي بولدى-اۋ! قۋ تۇلكى ايلاسىن اسىرىپ باققان. قىران قوس قاناتىن قۋسىرىپ شۇيىلگەنىمەن, جەمتىگىنە ءدوپ تۇسە المادى. توپشىسىن سىندىردى. بۇل نە؟! قايدا جۇرسە دە جەڭىستى ساپاردىڭ جەلبىرەگەن جالاۋىنداي بوپ توبەسىنەن قالمايتىن اقشا بۇلتتى كوك ءتاڭىرىنىڭ وزىنە كورسەتكەن قۋاتى, دەمەۋ-دارمەنى سەزىنەتىن. ودان دا قايران بولماعانى ما؟! بۇگىنگى كورىنىس توسىن. شىڭعىس حان سەكەم الدى, تاڭ-تاماشا قالىپ, اسپاننان كوز ايىرار ەمەس. العاش التى كەز نايزا ۇستاپ اتقا قونعاننان جەلەپ-جەبەگەن كوك ءتاڭىرىنىڭ سىيىنا ءبىر ناۋبەتتىڭ تونگەنىن ۇلى قاعان انىق سەزدى. ءدال توبەسىندە اق بۇلت پەن قارا بۇلتتىڭ ايقاسى. سۇمدىق-اي! بۇل نە عاجاپ؟! قارا بۇلت وكتەمدىك الىپتى. اۋدارىلىپ-توڭكەرىلگەن اقشا بۇلت ەسىن جيناي الماي پىشىراي قاشقان. كۇتىر-كۇتىر اسپان جارىلىپ, شاتىر-شۇتىر نايزاعاي وينادى. جاسىننىڭ ءبىر ۇشقىنى ۇلى قاعاندى تۋ سىرتتان كەپ ۇرعان. شىر اينالعان اقبوز تۇلپاردان اۋىپ تۇسكەنى. تۇلا بويىن جالىن شارپىپ, كۇيىپ-جانىپ بارادى. ەندى, مىنە... «نايزاعاي بوپ ۇرعان دەرت ەس جيعىزار ەمەس. تىلدەن دارمەن جوق. تىلەگى ۇزىك-ۇزىك. ءتىنى ۇزىلمەگەن سوڭ عانا ءتىرى جاتىر. تەك سانا تۇكپىرىندە جانىپ-ءوشىپ ەلەس قاشادى. وتكەن كۇندەر ەلەسى. ءومىرى تۇسكىردىڭ الق ۇلىم شاقتا وكىنىشى كوبەيىپ كەتە مە, نەمەنە؟..
كوڭىلدىڭ كوك دونەنىن شاپتىرىپ وتكەن كۇننىڭ سالاۋاتى مەن كەلەر كۇندەردىڭ قاناعاتىن تارازى باسىنا تاستاسا...».
اۆتور قيىن جاعدايعا دۋشار بولعان ۇلى قاعاننىڭ ەلەس شىرماعان ساتتەرىنە بارلاۋ جاساپ, ونىڭ باسىنان وتكەن ارقيلى ارەكەتتەرگە توقتالىپ, سول ارقىلى ونىڭ جان-دۇنيەسىنە ءۇڭىلىپ, ىشكى سىرىن اشۋعا ۇمتىلادى. شىڭعىس حاننىڭ كوز الدىنان ءوتىپ جاتاتىن ەلەس-وقيعالاردى اڭگىمەلەردە جازۋشى: «قۇيرىق-جالى سۇزىلگەن مىڭ سايگ ۇلىك مىڭ تاراپقا باس بەرمەي اعىزىپ بارا جاتىر ەكەن دەيدى...» دەگەن كىرىسپە تىركەستى قايتالاي كەلتىرىپ وتىرادى. مۇنىڭ ءوزى دە ءساتتى تابىلعان ءادىس رەتىندە وقىرماندى ماقۇلداتادى. ويتكەنى, ءومىر بويى اتتان تۇسپەي الەمدى شارلاعان ادامنىڭ مىناداي جاعدايدا ەسىنە دۇنيەنى دۇبىرلەتكەن مىڭ سايگ ۇلىكتىڭ ءتۇسۋى, ارينە, تابيعي. شىندىعىندا, سولاي. تۇمەندەرى دۇنيەنىڭ ءتورت تارابىن ۇڭگىپ بارادى. جەڭىس بۋىنا قارالاي پىسكەن نوياندارىنىڭ الىس ولكەدەن ات شاپتىرىپ سۇراعان كەڭەسىنىڭ ءوزى مىگىر تاپتىرماعان. اقىل مەن ايلانى قات-قابات جولدايدى دا جاتادى. ءبىرىنسىز ءبىرى جەتىم. قانجاردىڭ جۇزىندەي قىلپىلداتىپ ەكەۋىن تەڭ ۇستار بولار.
ساپىرىلىسقان ەلەستەن باس اينالارداي. كەيدە كوز الدى بۇلدىراپ كەتەدى. داريعا داۋرەن ەسكەن جەلدەي بولىپ مۇنىڭ عازيز باسىنان ءوتىپ بارا ما؟!.
«مەن, ۇلى قاعان, جەر بەتىندە تۇتاس مەملەكەت قۇرسام دەدىم. وسى ماقساتتا قانشاما قايراتىمدى سارىقتىم. ءتوزىمىمدى تاۋىستىم. ءدىندى سىيلادىم. ەش پەندەنىڭ سەنىمىنە قيانات قىلمادىم. باعىنعاننىڭ باسىن قادىرلەدىم. شاھارىن قيراتپادىم. مال ءوسىرسىن, باقشا سالسىن, اڭ اۋلاسىن دەدىم. مەنىڭ اسكەرىمنىڭ ات تۇياعى تيگەن جەردە قاتىگەزدىك قالدى ما؟ الدە ىزگىلىكتىڭ ءدانىن سەپتىم بە؟».
شىڭعىس حان وسىلاي تولعانادى.
...جۇرت نە دەپ جاتىر ەكەن؟! اڭعا شىعىپ... مەرتىگىپ... قۇداي ساقتاسىن!
ۇلى جورىق جولىندا وسى جۇگىرگەن اڭ, ۇشقان قۇستى تالاي ازىق ەتكەن. قالىڭ تۇمەن اش وزەگىن جالعاعان. كەزىككەنىن قىناداي قىرۋعا رۇقسات جوق. شىڭعىس حاننىڭ پارمەنى سونداي. جىلت ەتكەن كوكتەمنەن قارا كۇزگە دەيىن قارۋ كوتەرتپەيدى. اڭ ءتولىن, قۇس بالاپانىن ورگىزەر شاق. تۇقىمى ۇزىلمەسىن, الاڭسىز اياقتانسىن, ءتۇبىتىن ءتۇسىرسىن دەگەن تىلەك.
نەمەنە, سوندا ۇلى قاعان اڭ تەرىسىنە ءزارۋ مە ەدى؟ جو-جوق, ايتا كورمەڭىز. تەرى-تەرسەك تۇرماق, باسى ارتىق التىن, كۇمىس, اقىعىڭدى دا اق ورداسىنا جولاتپاي قويعان. مۇنىڭ سوڭىندا اقتارىلعان التىن, كۇمىس ەمەس, اسپاندى جارعان اتاعى قالار. ەندى, مىنە, جولبارىس جىعار ايباتىن الپىس ايلالى تۇلكىگە قور ەتتى. قۇمايىن قاڭعىرتتى. قىرانىن تاسقا ءتۇسىرىپ تالقانداپ كەتتى.
شىڭعىس حان وسىنداي ءبىر قينالعان ساتتەردە ىلعي دا اكەسى ەسۋكەي ونەگەسىن ەسكە الادى. ول دا جاس كەزىندە وسىلاي اڭعا شىققان ەكەن. الدىنان تۋرا كوكجالدىڭ ءوزى شىعادى. كوكجال كوپ بۇلتاققا سالماي اپانعا كىرىپ كەتەدى. تاياق جۇگىرتىپ كورسە, تەرەڭ ەمەس سياقتى. تۇبىندە بىلقىلداپ بىردەڭە جاتىر. كوكجالىم, ولگەن جەرىڭ وسى دەپ ءىندى قازۋعا كىرىسەدى. نە كەرەك, كەش باتقانشا قازادى عوي. ءتۇبى جەتكىزەر ەمەس. سودان شارشاپ, ءسال تىنىس الىپ وتىرسا, انانداي جەردە ءبورى قاشىپ بارادى. ونىمەن قاتارلاسا تۇلكى جانە ءبىر قارساق زىتا جونەلەدى. اڭ-تاڭ قالادى. سويتسە, ۇشەۋى دە الگى اپان-ءىننىڭ قوسالقى ءۇش تارام اۋزىنان شىعىپ كەتكەن ەكەن.
– ءسىز قاي اڭنىڭ سوڭىنان ءتۇستىڭىز؟ – دەگەن بۇل.
– بالام, مەنىڭ داۋرەنىم ءوتىپ بارادى. سەن قايسىسىن ۇستار ەدىڭ؟ – دەپ ەسۋكەي تەمۋچينگە سىناي قاراعان.
– قولىمنان كەلسە بىرىنە ءبىرىن ۇستاتار ەم!
سوندا ەسۋكەي ءوزىنىڭ ۇزىك-ۇزىك ءۇمىتىن وسى ۇلى جالعارداي كوڭىلىنە توقتىق ءبىتىپ, شۇكىرلىك قايىرعان.
ودان ءبارى دە نەبىر سويقاننىڭ ورتاسىنان ءوتتى عوي. ەندى, مىنە...
جازۋشى وسىلاي ۇلى تۇلعانىڭ كۇردەلى وقيعالارعا تولى وتكەن ءومىر بەلەستەرىنە وي جىبەرىپ, ول باستان كەشكەن قىم-قۋىت ارەكەتتەردى سارالاپ, ونىڭ ادام رەتىندەگى تولعانىس-تەبىرەنىستەرىن شىنايى جەتكىزىپ, جان الەمىن اشا تۇسەدى.
سوناۋ جەتىم وسكەن بالالىق شاعى دا, جەسىر قالعان اناسىنىڭ ءۇش بالاسىن قايتىپ اسىرايمىن دەپ جوقتىقتىڭ قامىتىن كيگەن كەزى دە كوز الدىنان كەتپەيدى. «ۇرپاعىم, الدىمەن بايلىقتىڭ ەمەس, جوقتىقتىڭ قادىرىنە جەت» دەپ كۇبىرلەدى.
بۇل ويىن شىڭعىس حان جورىق جولىنداعى ساربازدارىنا ىلعي دا ەسكەرتىپ وتىراتىن: «بايلىققا ءۇيىر بولماڭدار. ودان اشكوزدىك بالالايدى. قىزعانىشتىڭ قىزىل شوعىن كوسەيدى. باسىڭا تونەر قاۋىپ-قاتەر سودان.
سۇبەدەي ءباھادۇر مەن مۇقىلاي جات جۇرتتىڭ كوز ارباعان قىزىل-جاسىلىنا قىزىققاننان نە پايدا تاپتى؟ اتا داستۇردەن الشاقتاپ بارادى. انالارىڭنان جالاڭاش تۋعان جوق پا ەدىڭدەر؟ و دۇنيەگە نە الىپ كەتەيىن دەپ جۇرسىڭدەر؟ ماعان قارامايسىڭدار ما؟ ارتىق داۋلەت جينادىم با؟ يىعىما جاتتىڭ كيىمىن ءىلدىم بە؟ قولىما سولار سوققان قارۋ ۇستادىم با؟ وپاسىز دۇنيەنىڭ ق ۇلى بولدىم با؟ جوق! كوزدەرىڭ كوردى عوي».
اكە ونەگەسى دەگەندە بۇل دا تۇڭعىشى جوشىدان كوپ ءۇمىت كۇتىپ, قاسىنان تاستاماي ەرتىپ ءجۇرىپ ۇلىتاۋعا اپارعان. جاسانعان جاۋعا, جابىسقان داۋعا قيمايتىن, قۇتى قاشپايتىن ولكەنى تانىعان. كەرىلىپ جاتقان كەربەز جونعا الشايتا تىگىپ اق وردانى قوندىرسا جاراسار.
– ۇلىم جوشى, – دەگەن سوندا بۇل كۇمىس ەردەن قۇيرىق كوتەرىپ. – ەرتەڭدى-كەش ەنشى الار جەرىڭ – وسى ولكە. ورداڭدى وڭتايلى جەرگە تىك.
– وردام قونار تۇستى ءوزىڭىز بەلگىلەڭىز, اكە.
جەبەنىڭ التىن ۇشى كۇن ساۋلەسىنە جارق ەتىپ شاعىلىپ, اسپانعا اۋەلەي كوتەرىلدى دە, اۋانى جارىپ ىسقىرا جونەلدى...
– انە, سول جەر! ۇلىسىڭدى ۇستا. ماڭدايىڭدى قاراقورىمنان ايىرما!..
ەرتە تولعان ايداي تولىقسىپ تۇرعان تولاعاي ۇلى جوشىسى, ارقاسۇيەر ارىسى قاپيادا مەرت بولدى-اۋ! «جوقتى – بار قىلدىم, باردى – نار قىلدىم. جانىمداعى نوكەردىڭ ءبارى اقسۇيەك اتاندى. ەسىكتەگى باسى تورگە جەتتى... ساتقىندىقتى كوپ كوردىم. جاتتان دا, جاقىننان دا. ءيتتىڭ دوس بولعانى جاقسى, بىراق دوستىڭ يت بولعانى جامان».
جوشى مىنە, وسى ساتقىندىقتىڭ قۇربانى بولدى. مۇنىڭ تەپكىسىنەن قورقىپ, جانىنا ۇركەردەي قوسىنىن الىپ قارپات تاۋىنا قاشىپ ەلىن دە, جەرىن دە, ءدىنىن دە ساتىپ كەتكەن اقساق قۇلان باتىر بۇقپانتايلاپ كەلىپ, اڭ قىزىعىنا تۇسكەن جوشىنى تۋ سىرتىنان وققا بايلاعان.
جورىق جولىندا شىڭعىس حاننىڭ اشۋى مەن مەيىرىمى قاتار جۇرەتىن. اسقاقتاعاننىڭ اپتىعىن باسار, جاقسى كورىنگەننىڭ كوڭىلىن كوتەرىپ, تورىنە شىعارىپ مەيىرىمىنە بولەر. وتىرار... قوقان... وسى تاراپقا اتتانعان التى ءجۇز تۇيەگە ارتقان كەرۋەنى تونالدى. بەيبىت ساپار ەدى. ءاي, شىركىندەر-اي! بۇعان كورسەتكەن ەرلىگى مە, ەرسىلىگى مە؟!. ۇلى قاعان ءوز تورىندەي جايلاعان جەردىڭ كۇللىسىنە ورناتقان ءوز پارمەنى بار. سونىڭ ءبىر پاراسى – ەل مەن ەلدى جالعاپ ساۋدا جاساعان, جۇرتقا ءزارۋ قازىنا ارتقان كەرۋەننىڭ جولىن توسپاۋ, دۇشپاندىق تانىتپاۋ. بۇل تىرشىلىك ءنارى داريانى بوگەگەنمەن بىردەي. كىمدە-كىم بۇل قۇزىردى قاساقانا بۇزسا – جازاسى ءولىم! ەندى وزىنەن كورسىن...
التى اي بەرىلمەگەن قالانىڭ قاقپاسىن قايىر حاننىڭ باس ءۋازىرى اشىپ بەرەدى... سوندا شىڭعىس حان قايىر حاننىڭ قايسارلىعىنا «جارايسىڭ, ەر ەكەنسىڭ؟» دەپ سۇيسىنسە, باس ءۋازىردىڭ ساتقىندىعىنا قانى قايناعان. «– ءاي, قايىر حان! – دەگەن بۇل سوندا ساڭقىل قاعىپ, – قاسىڭا ءومىر بويى وپاسىزدى ۇستاپسىڭ. ول بۇگىن سەنى ساتتى. ەرتەڭ مەنى ساتادى. دۇنيەدە ساتىلمايتىن نارسەلەردىڭ بار ەكەنىن بۇل نەمە ۇقپاس. ارماندا كەتتىم دەمە. ءما, ساداق. قورامساقتاعى قىرعي قاۋىرسىن وقتىڭ ءبىرىن ءوزىڭ تاڭدا. جىبەر جانىن جاھاننامعا ءوز قولىڭمەن. مۇنىڭ ارام قانى اق وردامدى بىلعاماسىن!».
كەلەسى وق قايىر حانعا باعىتتالعان. اتتەڭ!.. ءتاتتى وتىرىك پەن اششى شىندىقتىڭ اراسىندا بوسقا كەتكەن ەكەن ەسىل ەر!
وتىراردىڭ ويرانى شىقتى. جاي حالقىنا كەڭشىلىك بەرگەن. ءدان ىزدەگەن قۇمىرسقاعا تيمەڭدەر دەيتىن. وتىراردىڭ كىتاپحاناسى... قيساپسىز كىتاپتى ورتەتپەي الىپ قالىپ, الەم اقىل-ويىنىڭ جيناقتالعان قازىناسى دەپ, توقسان اربامەن توعىز كۇن تاسىپ, سايرامعا شىعار جولداعى بيىك توبەنىڭ باسىنان قويما جاساتىپ, سۋ شايماس, جەل تيمەس ەتىپ كومدىردى.
ال بۇحاراعا... ءداتىن ۇستادى. اتتاپ باسقان سايىن ءبىر مەشىت. دىنمەن دەمالىپ تۇرعان شاھاردىڭ شاڭىن كوتەرمەدى. ات تۇياعىن ابايلاپ باستى. سويتە تۇرا, شاھاردىڭ باس ءمۇفتيى ناجىمەدەن كۇبىرانىڭ باسىن العانىنا قاتتى وكىنەدى. «قانىن بەكەر جۇكتەپتى. قاسيەتتى جان ەكەن. شەكسىز بيلىكتىڭ شەكتىرەر بەينەتى دە از ەمەس-اۋ. اتتەڭ!..». سول كۇبىرا: «– ءاي, شىڭعىس حان, اجالىڭ وتتان نە سۋدان كەلەر. كور دە تۇر!» دەپ ەدى. شىنىمەن دە, سولاي بولدى ما؟!.
ادامنىڭ وتىرىك مايموڭكە مىنەزىن, كەشىرىمسىز كىساپىرلىكتەرىن جاقتىرمايدى شىڭعىس حان. سارايشىقتا نە بولىپ ەدى؟! كۇندىك جەردەن كورىسىپ, تۇستىك جەردەن ءتاۋ ەتىپ جاقسىسى مەن جايساڭى الدىنان شىقتى. شاھارىن شاپپادى. مەيىرىم كورسەتتى. شاڭىراقتان تۇسكەن جىلانعا دا اق قۇيىپ شىعارعان اكەسى ەسۋكەي.
اقىرى نە بوپ شىقتى! جاندى ەرىتىپ, جايناڭ قاققانداردىڭ جانالعىش ەكەنىن كوردى. مۇنىڭ جازىق قاباعىن, جايدارى كوڭىلىن كىشىكتىك دەپ ۇعىپتى. ارامزالىقتارىن جۇزەگە اسىرماق ەكەن. داستارقان جايىپ وتىرىپ, ۋ ۇسىندى.
تاعى دا ءوز وبالدارى وزدەرىنەن. «شىڭعىس حان – اللانىڭ قىلىشى!» دەگىزدى.
ەكى ۇلكەن ەلدى شاباسىز دەگەن ساۋەگەي. مۇنىڭ دا ويىندا بار-دى. كوزدەگەنى ۇلى قورعاننىڭ ىعىندا جاتقان قىتاي ەدى. قىتاي جاۋدىڭ وتىنە قولپاشتاپ تاڭعۇتتاردى قويىپتى دەيدى. تاڭعۇت ەلى ەجەلدەن كەكتەنگەن جاۋ ەمەس پە! حاندارى قىتايعا سۇيەنىپ مەيماناسى تاسىپتى. وزىنشە التىن تاقتان تۇسپەيتىن حانىنىڭ سوڭعى توقالى مەركىت سۇلۋى ەكەن. شىنىنا كەلگەندە اۋەلدەن قان ۇرتتاسقان اتا جاۋى وسى مەركىت قوي.
اكەسى ەسۋكەي باھادۇرمەن عۇمىر بويى ارپالىستى. اينالانى الاتايداي ءبۇلدىرىپ, تەك شابىسۋمەن ءوتتى. تابىسۋ جوق. بۇل بورتەنى ۇكىلەپ العان تۇستا. ءتۇن جامىلىپ, شاپقىن ساپ... جەتىمنىڭ قىزىعىن كوپسىنىپ, قالىڭدىعىن تارتىپ اكەتىسكەن. كەيىن قول كوتەرىپ بارىپ اراشالاپ العان. بۇل دا بولعان ءىستىڭ بۇراۋ باسىن شالمادى. تۇڭعىشى جوشى تۋعاندا دا كوڭىلىنە كۇدىك ۇستامادى.
دۇنيە كەزەك. ءبىر كەزدە بورتە قولدى بولسا... ەندى, مىنە, تانا كوزى جارقىراعان مەركىت قىزى – تاڭعۇت حانىنىڭ تاڭعاجايىپ توقالى مۇنىڭ الدىنا اكەلىندى. پەرى ءناسىلى ارالاسپاسا, پەندە شىركىنگە بىتپەگەن سۇلۋلىق. بىراق سۇلۋدىڭ زىمياندىعىنا قايران قالدى. ەكى سانىنىڭ اراسىنداعى اشامايىنا الماس جاسىرىپتى. دۇشپاندىق ويلاپتى... جىمىسقىدان جاقسىلىق شىعا ما؟ سولتۇستىك تسزينگە قاشاردا بايى تاڭعۇت حانى بەرگەن پارمەن دە. حالقىن ساتىپ كەتكەن كىساپىردەن كەلەلى ءىس كۇتە مە؟ ايەل جۇمساپ ۇلى قاعاننىڭ ابىرويىن توكپەك. ءبىر قاۋىپتى ەرتەرەك سەزگەن بورتەگە راحمەت.
كوز الدىنا بورتە ەلەستەي بەرەدى. قاراتورى ءوڭى ك ۇلىم قاعادى. اكەسى ەسۋكەي ءباھادۇردىڭ كوزى تىرىسىندە ايتتىرعان قالىڭدىعى. ودان بەرى قانشا زامان ءوتتى. بۇل دا قارتايعان. بورتەنى قارا. باياعى قالپى سياقتى. ە, قولىنا ۇستاعانى قارا بۇلعىننىڭ تەرىسىنەن تىككەن تون ەكەن عوي. بولاشاق كۇيەۋىمە دەپ ءوز قولىممەن ءپىشىپ, تىكتىم دەگەن. بۇل – بوزبالا ءۇشىن سول كەزدە يەن بايلىق, ءتاڭىردىڭ تارتۋىنداي كورىنگەن. كەيىن ايبارىنان اسپانداعى اي ىعىستى, الەمنىڭ ءامىرشىسى اتاندى. اياعىنىڭ استىنا التىن, كۇمىس, كوز جاۋىن الار نەبىر گاۋھار تاس شاشىلعان. بىراق سونىڭ ءبارى شەشەسى ەكەۋى كۇنەلتكەن قارا لاشىقتا جاۋراعاندا جانىن جىلىتقان قارا بۇلعىن تونداي كورىندى مە؟ جوق. بارلىق باپتاعان شاقتاعى بەيقام بايلىق جوقتىق تاپتاپ جاتقاندا كورگەن تىرناقتاي جاقسىلىققا تاتىمايدى ەكەن.
زاماندار ءوتتى عوي تالاي. ءبورى باستى تۋىن جەلبىرەتىپ, جەڭىس كۇيىن تارتتىرىپ ەلگە قايتۋشى ەدى...
تاڭعۇت تالقاندالدى. بىراق وسىمەن جەلدى كۇندەي ىرگەدەن ۇيىتقىعان جاۋ تاۋسىلىپ پا؟! سونىڭ ءبىرى – كۇشىك حان. تايان حاننىڭ ءناسىلى. مەركىت كوسەمى توقتا بەكتى وزىنە جاقتاس ەتىپ الىپ دوڭايباتتان جازار ەمەس. اسكەر قۇراپ, قىتايدان قايتا-قايتا وتتى قارۋ الىپ قۇتىرىپ بارادى. مەركىت – ەل بولماس ەجەلگى قارسىلاس. قاپىسىن تاۋىپ قوساقتاپ ۇرۋدىڭ ءساتى ءتۇستى. جاۋ جەرىنە سۇبەدەي مەن جەبەنىڭ تۇمەندەرىن اتتاندىرعان. قوس تۇمەن ەتەكتەن تۇرە كىرگەن. بەت قاراتپادى. بەزدىرە قۋدى. توقتا بەكتىڭ باسى الىندى. كۇشىك حان قۇيرىعىن ءتۇيىپ قاشىپ قىتايعا ءوتىپتى.
ۇلى قاعاننىڭ ويلاعانى دا وسى ەمەس پە؟! دەرەۋ سولتۇستىك تسزينگە جاۋشى اتتاندىرعان. قول-اياعىن بۋىپ كۇشىك حاندى قولىما بەر دەگەن. بەرمەسەڭ... ولار شالقاقتاپ تىڭداعىسى جوق. جىبەرگەن جاۋشىلارى ساۋدىراپ بوس قايتتى.
وندا ءوز وبالى وزىنە. ەجەلدەن وزگەنىڭ قولىمەن وت كوسەيتىن ادەتىنە باسپاق قوي. سوندايدىڭ كەسىرىنەن دە اكەسى ەسۋكەيدىڭ مەرت بولعانى. ءتورت ۇلىنا تەگىس ات شاپتىرعان. ءبورى باستى تۋدى تولەگە كوتەرتىپ: «اتا-بابانىڭ كوز جاسى ءالى كەپكەن جوق. ارۋاق القالادى. كوك ءتاڭىرى قولدادى. العا!» دەگەن. جان-جاقتان اعىلعان قالىڭ تۇمەن اسپان استىن شاڭعا بوكتىرگەن. سال جالداپ سارى وزەننەن وتكەن اسكەر الەكەدەي جالانىپ جاۋ سۇراعان. قاندى قىرعىن باستالدى. قىتاي قولى ءبورى تيگەندەي بورلىككەن. تابان تىرەگەن قوس شاھارىنا قيامەت كۇنىن تۋعىزعان. چجۋندۋعا باسشى عىپ جالايىردىڭ جولبارىسى مۇقىلايدى وتىرعىزدى. لياوياندى جەبەنىڭ يەلىگىنە بەردى. سۇبەدەي نويان سول ەكپىنمەن كورەي تۇبەگىنە اتتانعان.
ومىردە اڭعالدىق پەن ساتقىندىق تالايعا سور بولىپ جابىستى. قانجاردى قاتتى ۇستاماساڭ قولىڭدى كەسەدى. مۇندايعا شىڭعىس حاننىڭ كوزى ابدەن جەتكەن. قالاي بولىپ ەدى؟..
...كۇيەۋ بالاسى تۋچاگار پارسىنىڭ باي شاھارىن شاۋىپتى. ونەر ۇستاعان ادامدارىن قىرىپتى. و, كاززاپ! ۇلى قاعاننىڭ جارلىعىن بۇزۋعا كىمنىڭ باتىلى جەتەدى؟! بۇل ارۋاق كوتەرىپ العاش قول باستاعاندا, قاي ەلدىڭ قاي شاھارىن الساڭدار دا ونەرلى ادامدارىنا, شايىر مەن پالساپاشىعا, جىلناماشى مەن ساۋلەتشىگە, عالىم مەن قارۋ سوعۋشىعا قول كوتەرمەڭدەر دەگەن. ەرەكشە قامقورلىققا الىپ, قاناتتارىڭنىڭ استىنان ورىن بەرىڭدەر. ولار – ىزگى نيەتتى, ىزەتتى پەندەلەر. كىمدە-كىم وسى جارلىقتان جازا باسسا جانىن جاھاننامعا جىبەرەم دەگەن.
پارسى ەلى تۇتاسىمەن مۇنىڭ بيلىگىنە وتكەن. باعىنعان ەلدى باسىنىپ قايتادان شابۋ – قىلمىس. مۇنىڭ استارىندا اشكوز الاماندىق, توڭمويىن تويماستىق جاتىر. ال ونەرلى پەندەلەرگە كورسەتكەن قياناتى شە؟ ونەر – بولاشاققا تۇسەر جارىق ساۋلە. ونى وشىرۋگە جامان-جاۋتىك كۇيەۋ بالا تۇرماق, ۇلى قاعان مەنىڭ دە قۇدىرەتىم جەتپەس! باقىرتىپ ءجۇرىپ باسىن الىڭدار دەگەن.
وسىندايلاردان كەلىپ شىڭعىس حان كەيىنگىگە وسيەت ايتادى: «ۇرپاعىم, مەن كەدەيدى باي قىلدىم, قورقاققا قىلىش ۇستاتتىم, ساراڭدى ساحي ەتتىم, ولمەشىگە ءومىر بەردىم. بىراق ءتۋابىتتى توپاس بوپ جاراتىلعان ادامعا اقىل كىرگىزە المادىم. توپاس جاننان جانە ساقتانىڭدار!».
كوشكەن بۇلتتاي ساپىرىلىسقان ەلەس اراسىنان اناسى كورىنەدى. اق جامىلىپ العان با؟ قول بۇلعايدى. ونون وزەنىنىڭ ارعى بەتى عوي. وندا قايدان ءجۇر؟ «و دۇنيە مەن بۇ دۇنيەنىڭ اراسى – ءبىر-اق اتتام جەر» دەگەن راس بولدى ما؟! اناسى مەيىر توگە قارايدى. «قازىر وزەندى كەشىپ ءوتىپ سىزگە جەتەمىن» دەپ العا ۇمسىنعان. «اسىقپا, ۇلىم. سوڭىڭدى سايلاپ كەل!» دەي مە؟
جەر جاھاننىڭ تاعدىرىنا قيالمەن قايىرا ءبىر «كوز تاستاسا...». ءتورت ۇلى (جوشى, شاعاتاي, ۇگەدەي, تولە) دۇنيەنىڭ ءتورت بۇرىشىن ەنشىلەدى. جەبە نويان مەن سۇبەدەي نويان دا قۇرالاقان قالعان جوق.
...ەندى جاپون ارالدارى, تاعالى اتتى تايعاناتپاي سولتۇستىك مۇزدى مۇحيتتى كورۋ, تىنىق مۇحيتىنا ەنتىكپەي جەتۋ – بولاشاقتىڭ ەنشىسى... ارتىمدا دويىر قامشى قالىپ بارادى. بەكەمدىگى بەت قاراتپاس سول دويىردى سوڭىنا سايلاعان جوق پا؟ ەندەشە, الاڭدايتىن نەسى بار؟ وتەيىن وزەننەن!..
اناسى ارعى بەتتە ءالى تۇر ما؟
باياعىدا تاڭ الدىندا تاڭعۇت شاپقاندا مۇنى شاپانىمەن بۇركەپ قاشىپ ەدى-اۋ. قالىڭ وسكەن تال-بۇتانى پانالاپ امان قالعان. جەسىردىڭ تونىن ەرتە كيىپ قالسا دا, بۇعان جاسىعانىن كورسەتپەپتى.
قايدان ەستىپ ەدى؟ جىلاندار تۋرالى ەرتەگى ەسىنە ءتۇستى.
...ەرتەدە اعايىندى ەكى جىلان ءومىر ءسۇرىپتى. ءبىرى – ءبىر باستى, كوپ قۇيرىقتى ەكەن. ال ەكىنشىسى كوپ باستى, ءبىر قۇيرىقتى بولىپتى. جاز بويى راحات, كۇنگە قىزدىرىنىپ جۇرە بەرەدى. ال ايازدى قىستا ىنگە كىرىپ, كوكتەمگە دەيىن ۇيىقتاۋ كەرەك. سوندا ءبىر باستى جىلان بىردەن ىنگە كىرىپ كەتەدى. ال كوپ باستى جىلاننىڭ ءار باسى وزىنشە بيلىك ايتىپ, تالاس-تارتىس تۋىپ, اقىرى ىنگە كىرە الماي, سىرتتا قالىپ, ءۇسىپ ءولىپتى... «مۇنى مەن نەگە ايتىپ وتىرمىن؟ ويلان, ۇرپاعىم! جانە عۇمىر بويى ۇمىتپا!».
تىنىسى تارىلىپ بارا ما؟! ءبىر تۇيىنشەك لىقسىپ كەپ جۇتقىنشاعىنا قادالدى.
...دۇنيەنى بولاشاقتا قارا كۇش ەمەس, اسىلى اقىل بيلەر.
شىعىس – دانالىق كىتابى. وقىپ الىڭدار. وتىراردىڭ كىتاپ قازىناسىن ورتەتپەي, كەيىنگىلەرگە تاستاپ كەتكەنىم سودان ەمەس پە! باتىستان ۇلگى الماڭدار. ولار ىشتەرىنەن ءىرىپ-ءشىرىپ بارادى. كوك تەمىردى يگەرگەنمەن, اۋىزبىرلىگى جوق. سول سەبەپتى, بىزدەن جەڭىلدى.
ۇرپاعىم! قاي قيىردا جۇرسەڭدەر دە ماڭدايلارىڭدى قاسيەتتى قاراقورىمنان اجىراتپاڭدار. بۇرحان-حالدۋن تاۋى قاڭىراپ قالماسىن. سەندەردى تابا الماي ونون وزەنى اڭىراپ جاتپاسىن. وندا سەنىڭ التىن بەسىگىڭ تەربەتۋلى تۇر.
ەلەستەر سونە باستاعانداي ما؟.. كۇن ساۋلەسى دە ءوشىپ بارا ما؟.. كوز الدى مۇنارلانىپ كەتكەندەي بولدى.
«اشىڭدار جولىمدى! جارىلىڭدار ەكىگە! مەن كەتىپ بارا جاتقان جوقپىن با؟!
مەن كەتكەن سوڭ...
مولاما التىن مەن كۇمىستى, گاۋھار مەن جاۋھاردى سالماڭدار. اسپان استىن داڭ قىلعان اتاعىم ونسىز دا الىسقا كەتەر. ەل سونىمەن اۋىزدانار. ءبىرى ماقتانىش تۇتار. ءبىرى قانىشەر قاتىگەز دەر. ءبارىبىر مەنىڭ رۋحىم مۇقالماس. ويتكەنى, مەن ماڭگىلىكتىڭ جالعىز اتتى جولاۋشىسىمىن عوي».
وسىلاي دەگەن ۇلى قاعان و دۇنيەگە اتتانىپ كەتە بارادى. «ونوننىڭ ارعى بەتىندەگى اناما جەتەيىن. زارىعىپ كوپ كۇتتى. اكەلىڭدەر التىن تابىتتى. توسىڭدار الدىما دەگىسى كەلدى. دامەگە دارمەن ەرمەدى. ساناداعى جارقىلداعان كوپ سۋرەت بىرتىندەپ سونە بەردى, سونە بەردى» دەپ اياقتايدى اۆتور دا شىعارماسىن.
«سونە بەردى» دەپ اياقتالا سالا, كەرىسىنشە, شىڭعىس حان تۇلعاسى جارقىراي كورىنىپ, زورايا تۇسكەندەي بولدى. اڭگىمەمىزدىڭ باسىندا اتاپ وتكەن زەرتتەۋ-زەردەلەۋ, سارالاۋ-ساراپتاۋ ەڭبەكتەردەن ءبىز ايگىلى تۇلعا تۋرالى ءبىراز بەيماعلۇم مالىمەتتەر مەن دەرەكتەرگە قانىق بولساق, ەندى, مىنە, اتالمىش حيكاياتتان ونىڭ ادام رەتىندەگى ءبىتىم-بولمىسى مەن جاراتىلىس تۇرعىسىن, وي-تولعانىسى مەن قينالىس-تەبىرەنىسىن, كۇيىنىش-ءسۇيىنىشى مەن ارمان-اڭسارىن, ياعني جان-دۇنيەسى مەن ىشكى الەمىن تاني تۇسكەندەيمىز. ۇلى قاعاننىڭ ۇرپاقتارىنا كورسەتكەن ونەگەسى مەن قالدىرعان ۇلاعات-وسيەتى دە ءبىزدى وزىنە باۋراي ءتۇسىپ, جاقىنداتا بەردى.
قالامگەر ماقساتى دا وسى بولسا كەرەك.
ءسوزىمىزدىڭ توبىقتاي ءتۇيىنىن ۇلكەن سۋرەتكەر مۇحتار ماعاۋيننىڭ: «شىڭعىس حان دەگەن – اناۋ ايتقانداي, جابايى ماق ۇلىق ەمەس ەكەن, اقىماق, توپاس, جاۋىز, قانىشەر ەمەس ەكەن, كولەڭكەلى, كەلەڭسىز سىپاتتارى بولسا, ول – زامانا تاڭباسى; شىن مانىسىندە پاراساتتى, دانا كىسى, ۇلى قولباسى, عاجايىپ ساياساتكەر, ادامزات تاريحىندا وزگەشە ورنى بار, ايتۋلى, بىرەگەي قايراتكەر...» دەگەن سوزىمەن اياقتاعاندى ءجون كوردىك.
وسى نەگىزدە زەردەلەسەك, راحىمجان وتارباەۆتىڭ «شىڭعىس حاننىڭ كوز جاسى» حيكاياتىن ۇلى دالانىڭ الەم ءامىرشىسى اتانعان ۇلى پەرزەنتىن تانۋعا قوسىلعان ۇلەس دەپ بىلەمىز.
تۇرلىبەك مامەسەيىت,
جازۋشى, قازاقستاننىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن قايراتكەرى.
سوڭعى 10-15 جىل ىشىندە عالىمدارىمىز بەن جازۋشىلارىمىزدىڭ الەم ءامىرشىسى اتانعان شىڭعىس حان تۋرالى, ونىڭ زامانى مەن تۇلعاسى جايىنداعى, الەمدىك جانە قازاق تاريحىنداعى الار ورنى حاقىنداعى وي-پايىمدارى مەن تولعانىس زەرتتەۋلەرى جۇرتشىلىق نازارىن اۋدارىپ وتىر. بۇل ورايدا زەرتتەۋشى عالىم تىلەۋبەردى ابەناي ۇلىنىڭ كىتاپتارىنداعى وي-تۇجىرىمدار ۇلى قاعان تۋرالى بۇعان دەيىن بەيمالىم بولىپ كەلگەن كوپتەگەن دەرەكتەردى العا تارتادى. سونداي-اق, بەلگىلى قالامگەرلەر مارال ىسقاقباي ۇلى مەن بەكسۇلتان نۇرجەكە ۇلىنىڭ ۇلى تۇلعا شىڭعىس حان جايىنداعى ءار جىلدارى باسپاسوزدە جاريالانىپ كەلە جاتقان تانىمدىق سيپاتقا تولى زەرتتەۋ ماقالالارى دا وقىرمان كوڭىلىنەن شىعىپ وتىر. جاقىندا عانا «ەگەمەن قازاقستان» گازەتىندە جاريالانعان عالىم ءزارىپباي ورازبايدىڭ «مىڭجىلدىق قۇپياسىنىڭ شەشىمى» اتالعان كولەمدى ماقالاسىنان دا شىڭعىس حان تۋراسىنان كوپ جايعا قانىعىپ, نەبىر سونى ماعلۇماتتارعا كوز جەتكىزگەندەي بولدىق. بۇل تاقىرىپتاعى ىرگەلى ەڭبەك كورنەكتى قالامگەر مۇحتار ماعاۋيننىڭ ءتورت كىتاپتان تۇراتىن «شىڭعىس حان» اتتى تولىمدى, دەرەكتى حيكاياسى دەپ بىلەمىز. حيكايانىڭ العاشقى كىتاپتارى وقىرمان قولىنا ءتيدى. باسىلىم جايىنداعى بايىپتى اڭگىمە الداعى كۇندەردىڭ ەنشىسىندە.
زەردەلەپ قاراساق, مۇنىڭ ءبارى الەمگە ايگىلى تۇلعانىڭ كىم ەكەنىن, قايدان شىققانىن, شىنىمەن جولىنداعىنى جايپاپ, قىرىپ-جويعان جويقىن جورىق يەسى مە, الدە... دەگەن ساۋالدارعا جاۋاپ تابۋعا دەگەن قۇلشىنىس ەدى.
بۇگىنگى اڭگىمەمىزدىڭ ارقاۋى بەلگىلى جازۋشى راحىمجان وتارباەۆتىڭ «شىڭعىس حاننىڭ كوز جاسى» حيكاياتى تۋرالى بولماق. جوعارىدا ايتىپ وتكەنىمىزدەي, بۇل شىعارما دا ۇلى قاعاندى تانۋعا دەگەن يگى ماقساتتان تۋسا كەرەك.
اۋەلدە حيكاياتتىڭ اتالۋىنا قاراپ ويلانىپ قالدىق: «شىڭعىس حاننىڭ كوز جاسى». نە دەيدى؟! كوز جاسى نەسى؟ جارتى الەمدى جاۋلاعان ۇلى قاعان جىلاۋشى ما ەدى؟ جىلاسا, ول دا كادىمگىدەي ەت پەن سۇيەكتەن جاراتىلعان ادام بولدى عوي. نەدەن جانارىنا جاس تولدى ەكەن؟ ىشكى شەرى اعىتىلىپ كەتكەن-اۋ!.. ءجا. نە بولدى ەكەن؟ نەدەن مۇنداي كۇيگە ءتۇستى ەكەن؟..
وسىنداي ويعا باستاعان شىعارما وقۋعا جەتەلەي بەردى. حيكايات شىڭعىس حاننىڭ ءبىرتالاي جاسقا كەلىپ, كوپ نارسەگە كوڭىلى قارايىپ شاۋ تارتقان شاعىن سۋرەتتەۋدەن باستالادى. قايران زامان-اي, دەسەڭشى! جاس كەزىندەگى اشۋلى قايراتى بۇگىندە ساپ-ساپ سابىرعا ۇلاسقان. زامانىندا تابالدىرىقتا تۇرىپ تەپسىنگەن جاۋىنىڭ باسىن دوپشا دومالاتقان تەمۋچين... ءيا, اشۋلى قايرات – الماس قىلىش ەكەن. شاپسا – تۋرايدى. ەندى قاراسا قانشاما جىلدار سۋسىپ وتە شىعىپتى. ودان بەرى دە ۇلى قاعان الەمنىڭ ءار تۇكپىرىندە ات تۇياعىن ويناتقان. استامسىعان نەبىر جاۋىنىڭ مىسىن باسقان, قيامەتتىڭ قىل كوپىرىنەن وتكىزگەن.
اينالاسىنا التىن شۋاق ءۇيىرىلىپ جۇرەتىن مەيىرىمنىڭ دە ودان كەم تۇسپەسىن كەش اڭدادى. تاعدىرىنا تاۋپىق ايتىپ, تاۋبەگە كەلگەنى سوسىن دا شىعار.
اق ورداسىنان ادىم وزدىرماعالى كوپ ۋاقىت بولىپتى. ەسىگىنەن سىعالاپ ءيىلىپ-بۇگىلگەن ەلشىلەر مەن دارگەيىنە باس ۇرعان جۇرتتان قاجىپ ءبىتتى. از قولمەن شىعىپ اڭ قاعۋعا ىنتاسى اۋعان. قۇس سالىپ, قۇماي تازى جۇگىرتىپ سەرگىپ قايتپاق-تى. قۇلاعىنا ات ءدۇبىرى, قىران شاڭقىلى كەلەدى...
بىراق سەرگىمەك كوڭىلدى سەل شايعانداي بولدى-اۋ! قۋ تۇلكى ايلاسىن اسىرىپ باققان. قىران قوس قاناتىن قۋسىرىپ شۇيىلگەنىمەن, جەمتىگىنە ءدوپ تۇسە المادى. توپشىسىن سىندىردى. بۇل نە؟! قايدا جۇرسە دە جەڭىستى ساپاردىڭ جەلبىرەگەن جالاۋىنداي بوپ توبەسىنەن قالمايتىن اقشا بۇلتتى كوك ءتاڭىرىنىڭ وزىنە كورسەتكەن قۋاتى, دەمەۋ-دارمەنى سەزىنەتىن. ودان دا قايران بولماعانى ما؟! بۇگىنگى كورىنىس توسىن. شىڭعىس حان سەكەم الدى, تاڭ-تاماشا قالىپ, اسپاننان كوز ايىرار ەمەس. العاش التى كەز نايزا ۇستاپ اتقا قونعاننان جەلەپ-جەبەگەن كوك ءتاڭىرىنىڭ سىيىنا ءبىر ناۋبەتتىڭ تونگەنىن ۇلى قاعان انىق سەزدى. ءدال توبەسىندە اق بۇلت پەن قارا بۇلتتىڭ ايقاسى. سۇمدىق-اي! بۇل نە عاجاپ؟! قارا بۇلت وكتەمدىك الىپتى. اۋدارىلىپ-توڭكەرىلگەن اقشا بۇلت ەسىن جيناي الماي پىشىراي قاشقان. كۇتىر-كۇتىر اسپان جارىلىپ, شاتىر-شۇتىر نايزاعاي وينادى. جاسىننىڭ ءبىر ۇشقىنى ۇلى قاعاندى تۋ سىرتتان كەپ ۇرعان. شىر اينالعان اقبوز تۇلپاردان اۋىپ تۇسكەنى. تۇلا بويىن جالىن شارپىپ, كۇيىپ-جانىپ بارادى. ەندى, مىنە... «نايزاعاي بوپ ۇرعان دەرت ەس جيعىزار ەمەس. تىلدەن دارمەن جوق. تىلەگى ۇزىك-ۇزىك. ءتىنى ۇزىلمەگەن سوڭ عانا ءتىرى جاتىر. تەك سانا تۇكپىرىندە جانىپ-ءوشىپ ەلەس قاشادى. وتكەن كۇندەر ەلەسى. ءومىرى تۇسكىردىڭ الق ۇلىم شاقتا وكىنىشى كوبەيىپ كەتە مە, نەمەنە؟..
كوڭىلدىڭ كوك دونەنىن شاپتىرىپ وتكەن كۇننىڭ سالاۋاتى مەن كەلەر كۇندەردىڭ قاناعاتىن تارازى باسىنا تاستاسا...».
اۆتور قيىن جاعدايعا دۋشار بولعان ۇلى قاعاننىڭ ەلەس شىرماعان ساتتەرىنە بارلاۋ جاساپ, ونىڭ باسىنان وتكەن ارقيلى ارەكەتتەرگە توقتالىپ, سول ارقىلى ونىڭ جان-دۇنيەسىنە ءۇڭىلىپ, ىشكى سىرىن اشۋعا ۇمتىلادى. شىڭعىس حاننىڭ كوز الدىنان ءوتىپ جاتاتىن ەلەس-وقيعالاردى اڭگىمەلەردە جازۋشى: «قۇيرىق-جالى سۇزىلگەن مىڭ سايگ ۇلىك مىڭ تاراپقا باس بەرمەي اعىزىپ بارا جاتىر ەكەن دەيدى...» دەگەن كىرىسپە تىركەستى قايتالاي كەلتىرىپ وتىرادى. مۇنىڭ ءوزى دە ءساتتى تابىلعان ءادىس رەتىندە وقىرماندى ماقۇلداتادى. ويتكەنى, ءومىر بويى اتتان تۇسپەي الەمدى شارلاعان ادامنىڭ مىناداي جاعدايدا ەسىنە دۇنيەنى دۇبىرلەتكەن مىڭ سايگ ۇلىكتىڭ ءتۇسۋى, ارينە, تابيعي. شىندىعىندا, سولاي. تۇمەندەرى دۇنيەنىڭ ءتورت تارابىن ۇڭگىپ بارادى. جەڭىس بۋىنا قارالاي پىسكەن نوياندارىنىڭ الىس ولكەدەن ات شاپتىرىپ سۇراعان كەڭەسىنىڭ ءوزى مىگىر تاپتىرماعان. اقىل مەن ايلانى قات-قابات جولدايدى دا جاتادى. ءبىرىنسىز ءبىرى جەتىم. قانجاردىڭ جۇزىندەي قىلپىلداتىپ ەكەۋىن تەڭ ۇستار بولار.
ساپىرىلىسقان ەلەستەن باس اينالارداي. كەيدە كوز الدى بۇلدىراپ كەتەدى. داريعا داۋرەن ەسكەن جەلدەي بولىپ مۇنىڭ عازيز باسىنان ءوتىپ بارا ما؟!.
«مەن, ۇلى قاعان, جەر بەتىندە تۇتاس مەملەكەت قۇرسام دەدىم. وسى ماقساتتا قانشاما قايراتىمدى سارىقتىم. ءتوزىمىمدى تاۋىستىم. ءدىندى سىيلادىم. ەش پەندەنىڭ سەنىمىنە قيانات قىلمادىم. باعىنعاننىڭ باسىن قادىرلەدىم. شاھارىن قيراتپادىم. مال ءوسىرسىن, باقشا سالسىن, اڭ اۋلاسىن دەدىم. مەنىڭ اسكەرىمنىڭ ات تۇياعى تيگەن جەردە قاتىگەزدىك قالدى ما؟ الدە ىزگىلىكتىڭ ءدانىن سەپتىم بە؟».
شىڭعىس حان وسىلاي تولعانادى.
...جۇرت نە دەپ جاتىر ەكەن؟! اڭعا شىعىپ... مەرتىگىپ... قۇداي ساقتاسىن!
ۇلى جورىق جولىندا وسى جۇگىرگەن اڭ, ۇشقان قۇستى تالاي ازىق ەتكەن. قالىڭ تۇمەن اش وزەگىن جالعاعان. كەزىككەنىن قىناداي قىرۋعا رۇقسات جوق. شىڭعىس حاننىڭ پارمەنى سونداي. جىلت ەتكەن كوكتەمنەن قارا كۇزگە دەيىن قارۋ كوتەرتپەيدى. اڭ ءتولىن, قۇس بالاپانىن ورگىزەر شاق. تۇقىمى ۇزىلمەسىن, الاڭسىز اياقتانسىن, ءتۇبىتىن ءتۇسىرسىن دەگەن تىلەك.
نەمەنە, سوندا ۇلى قاعان اڭ تەرىسىنە ءزارۋ مە ەدى؟ جو-جوق, ايتا كورمەڭىز. تەرى-تەرسەك تۇرماق, باسى ارتىق التىن, كۇمىس, اقىعىڭدى دا اق ورداسىنا جولاتپاي قويعان. مۇنىڭ سوڭىندا اقتارىلعان التىن, كۇمىس ەمەس, اسپاندى جارعان اتاعى قالار. ەندى, مىنە, جولبارىس جىعار ايباتىن الپىس ايلالى تۇلكىگە قور ەتتى. قۇمايىن قاڭعىرتتى. قىرانىن تاسقا ءتۇسىرىپ تالقانداپ كەتتى.
شىڭعىس حان وسىنداي ءبىر قينالعان ساتتەردە ىلعي دا اكەسى ەسۋكەي ونەگەسىن ەسكە الادى. ول دا جاس كەزىندە وسىلاي اڭعا شىققان ەكەن. الدىنان تۋرا كوكجالدىڭ ءوزى شىعادى. كوكجال كوپ بۇلتاققا سالماي اپانعا كىرىپ كەتەدى. تاياق جۇگىرتىپ كورسە, تەرەڭ ەمەس سياقتى. تۇبىندە بىلقىلداپ بىردەڭە جاتىر. كوكجالىم, ولگەن جەرىڭ وسى دەپ ءىندى قازۋعا كىرىسەدى. نە كەرەك, كەش باتقانشا قازادى عوي. ءتۇبى جەتكىزەر ەمەس. سودان شارشاپ, ءسال تىنىس الىپ وتىرسا, انانداي جەردە ءبورى قاشىپ بارادى. ونىمەن قاتارلاسا تۇلكى جانە ءبىر قارساق زىتا جونەلەدى. اڭ-تاڭ قالادى. سويتسە, ۇشەۋى دە الگى اپان-ءىننىڭ قوسالقى ءۇش تارام اۋزىنان شىعىپ كەتكەن ەكەن.
– ءسىز قاي اڭنىڭ سوڭىنان ءتۇستىڭىز؟ – دەگەن بۇل.
– بالام, مەنىڭ داۋرەنىم ءوتىپ بارادى. سەن قايسىسىن ۇستار ەدىڭ؟ – دەپ ەسۋكەي تەمۋچينگە سىناي قاراعان.
– قولىمنان كەلسە بىرىنە ءبىرىن ۇستاتار ەم!
سوندا ەسۋكەي ءوزىنىڭ ۇزىك-ۇزىك ءۇمىتىن وسى ۇلى جالعارداي كوڭىلىنە توقتىق ءبىتىپ, شۇكىرلىك قايىرعان.
ودان ءبارى دە نەبىر سويقاننىڭ ورتاسىنان ءوتتى عوي. ەندى, مىنە...
جازۋشى وسىلاي ۇلى تۇلعانىڭ كۇردەلى وقيعالارعا تولى وتكەن ءومىر بەلەستەرىنە وي جىبەرىپ, ول باستان كەشكەن قىم-قۋىت ارەكەتتەردى سارالاپ, ونىڭ ادام رەتىندەگى تولعانىس-تەبىرەنىستەرىن شىنايى جەتكىزىپ, جان الەمىن اشا تۇسەدى.
سوناۋ جەتىم وسكەن بالالىق شاعى دا, جەسىر قالعان اناسىنىڭ ءۇش بالاسىن قايتىپ اسىرايمىن دەپ جوقتىقتىڭ قامىتىن كيگەن كەزى دە كوز الدىنان كەتپەيدى. «ۇرپاعىم, الدىمەن بايلىقتىڭ ەمەس, جوقتىقتىڭ قادىرىنە جەت» دەپ كۇبىرلەدى.
بۇل ويىن شىڭعىس حان جورىق جولىنداعى ساربازدارىنا ىلعي دا ەسكەرتىپ وتىراتىن: «بايلىققا ءۇيىر بولماڭدار. ودان اشكوزدىك بالالايدى. قىزعانىشتىڭ قىزىل شوعىن كوسەيدى. باسىڭا تونەر قاۋىپ-قاتەر سودان.
سۇبەدەي ءباھادۇر مەن مۇقىلاي جات جۇرتتىڭ كوز ارباعان قىزىل-جاسىلىنا قىزىققاننان نە پايدا تاپتى؟ اتا داستۇردەن الشاقتاپ بارادى. انالارىڭنان جالاڭاش تۋعان جوق پا ەدىڭدەر؟ و دۇنيەگە نە الىپ كەتەيىن دەپ جۇرسىڭدەر؟ ماعان قارامايسىڭدار ما؟ ارتىق داۋلەت جينادىم با؟ يىعىما جاتتىڭ كيىمىن ءىلدىم بە؟ قولىما سولار سوققان قارۋ ۇستادىم با؟ وپاسىز دۇنيەنىڭ ق ۇلى بولدىم با؟ جوق! كوزدەرىڭ كوردى عوي».
اكە ونەگەسى دەگەندە بۇل دا تۇڭعىشى جوشىدان كوپ ءۇمىت كۇتىپ, قاسىنان تاستاماي ەرتىپ ءجۇرىپ ۇلىتاۋعا اپارعان. جاسانعان جاۋعا, جابىسقان داۋعا قيمايتىن, قۇتى قاشپايتىن ولكەنى تانىعان. كەرىلىپ جاتقان كەربەز جونعا الشايتا تىگىپ اق وردانى قوندىرسا جاراسار.
– ۇلىم جوشى, – دەگەن سوندا بۇل كۇمىس ەردەن قۇيرىق كوتەرىپ. – ەرتەڭدى-كەش ەنشى الار جەرىڭ – وسى ولكە. ورداڭدى وڭتايلى جەرگە تىك.
– وردام قونار تۇستى ءوزىڭىز بەلگىلەڭىز, اكە.
جەبەنىڭ التىن ۇشى كۇن ساۋلەسىنە جارق ەتىپ شاعىلىپ, اسپانعا اۋەلەي كوتەرىلدى دە, اۋانى جارىپ ىسقىرا جونەلدى...
– انە, سول جەر! ۇلىسىڭدى ۇستا. ماڭدايىڭدى قاراقورىمنان ايىرما!..
ەرتە تولعان ايداي تولىقسىپ تۇرعان تولاعاي ۇلى جوشىسى, ارقاسۇيەر ارىسى قاپيادا مەرت بولدى-اۋ! «جوقتى – بار قىلدىم, باردى – نار قىلدىم. جانىمداعى نوكەردىڭ ءبارى اقسۇيەك اتاندى. ەسىكتەگى باسى تورگە جەتتى... ساتقىندىقتى كوپ كوردىم. جاتتان دا, جاقىننان دا. ءيتتىڭ دوس بولعانى جاقسى, بىراق دوستىڭ يت بولعانى جامان».
جوشى مىنە, وسى ساتقىندىقتىڭ قۇربانى بولدى. مۇنىڭ تەپكىسىنەن قورقىپ, جانىنا ۇركەردەي قوسىنىن الىپ قارپات تاۋىنا قاشىپ ەلىن دە, جەرىن دە, ءدىنىن دە ساتىپ كەتكەن اقساق قۇلان باتىر بۇقپانتايلاپ كەلىپ, اڭ قىزىعىنا تۇسكەن جوشىنى تۋ سىرتىنان وققا بايلاعان.
جورىق جولىندا شىڭعىس حاننىڭ اشۋى مەن مەيىرىمى قاتار جۇرەتىن. اسقاقتاعاننىڭ اپتىعىن باسار, جاقسى كورىنگەننىڭ كوڭىلىن كوتەرىپ, تورىنە شىعارىپ مەيىرىمىنە بولەر. وتىرار... قوقان... وسى تاراپقا اتتانعان التى ءجۇز تۇيەگە ارتقان كەرۋەنى تونالدى. بەيبىت ساپار ەدى. ءاي, شىركىندەر-اي! بۇعان كورسەتكەن ەرلىگى مە, ەرسىلىگى مە؟!. ۇلى قاعان ءوز تورىندەي جايلاعان جەردىڭ كۇللىسىنە ورناتقان ءوز پارمەنى بار. سونىڭ ءبىر پاراسى – ەل مەن ەلدى جالعاپ ساۋدا جاساعان, جۇرتقا ءزارۋ قازىنا ارتقان كەرۋەننىڭ جولىن توسپاۋ, دۇشپاندىق تانىتپاۋ. بۇل تىرشىلىك ءنارى داريانى بوگەگەنمەن بىردەي. كىمدە-كىم بۇل قۇزىردى قاساقانا بۇزسا – جازاسى ءولىم! ەندى وزىنەن كورسىن...
التى اي بەرىلمەگەن قالانىڭ قاقپاسىن قايىر حاننىڭ باس ءۋازىرى اشىپ بەرەدى... سوندا شىڭعىس حان قايىر حاننىڭ قايسارلىعىنا «جارايسىڭ, ەر ەكەنسىڭ؟» دەپ سۇيسىنسە, باس ءۋازىردىڭ ساتقىندىعىنا قانى قايناعان. «– ءاي, قايىر حان! – دەگەن بۇل سوندا ساڭقىل قاعىپ, – قاسىڭا ءومىر بويى وپاسىزدى ۇستاپسىڭ. ول بۇگىن سەنى ساتتى. ەرتەڭ مەنى ساتادى. دۇنيەدە ساتىلمايتىن نارسەلەردىڭ بار ەكەنىن بۇل نەمە ۇقپاس. ارماندا كەتتىم دەمە. ءما, ساداق. قورامساقتاعى قىرعي قاۋىرسىن وقتىڭ ءبىرىن ءوزىڭ تاڭدا. جىبەر جانىن جاھاننامعا ءوز قولىڭمەن. مۇنىڭ ارام قانى اق وردامدى بىلعاماسىن!».
كەلەسى وق قايىر حانعا باعىتتالعان. اتتەڭ!.. ءتاتتى وتىرىك پەن اششى شىندىقتىڭ اراسىندا بوسقا كەتكەن ەكەن ەسىل ەر!
وتىراردىڭ ويرانى شىقتى. جاي حالقىنا كەڭشىلىك بەرگەن. ءدان ىزدەگەن قۇمىرسقاعا تيمەڭدەر دەيتىن. وتىراردىڭ كىتاپحاناسى... قيساپسىز كىتاپتى ورتەتپەي الىپ قالىپ, الەم اقىل-ويىنىڭ جيناقتالعان قازىناسى دەپ, توقسان اربامەن توعىز كۇن تاسىپ, سايرامعا شىعار جولداعى بيىك توبەنىڭ باسىنان قويما جاساتىپ, سۋ شايماس, جەل تيمەس ەتىپ كومدىردى.
ال بۇحاراعا... ءداتىن ۇستادى. اتتاپ باسقان سايىن ءبىر مەشىت. دىنمەن دەمالىپ تۇرعان شاھاردىڭ شاڭىن كوتەرمەدى. ات تۇياعىن ابايلاپ باستى. سويتە تۇرا, شاھاردىڭ باس ءمۇفتيى ناجىمەدەن كۇبىرانىڭ باسىن العانىنا قاتتى وكىنەدى. «قانىن بەكەر جۇكتەپتى. قاسيەتتى جان ەكەن. شەكسىز بيلىكتىڭ شەكتىرەر بەينەتى دە از ەمەس-اۋ. اتتەڭ!..». سول كۇبىرا: «– ءاي, شىڭعىس حان, اجالىڭ وتتان نە سۋدان كەلەر. كور دە تۇر!» دەپ ەدى. شىنىمەن دە, سولاي بولدى ما؟!.
ادامنىڭ وتىرىك مايموڭكە مىنەزىن, كەشىرىمسىز كىساپىرلىكتەرىن جاقتىرمايدى شىڭعىس حان. سارايشىقتا نە بولىپ ەدى؟! كۇندىك جەردەن كورىسىپ, تۇستىك جەردەن ءتاۋ ەتىپ جاقسىسى مەن جايساڭى الدىنان شىقتى. شاھارىن شاپپادى. مەيىرىم كورسەتتى. شاڭىراقتان تۇسكەن جىلانعا دا اق قۇيىپ شىعارعان اكەسى ەسۋكەي.
اقىرى نە بوپ شىقتى! جاندى ەرىتىپ, جايناڭ قاققانداردىڭ جانالعىش ەكەنىن كوردى. مۇنىڭ جازىق قاباعىن, جايدارى كوڭىلىن كىشىكتىك دەپ ۇعىپتى. ارامزالىقتارىن جۇزەگە اسىرماق ەكەن. داستارقان جايىپ وتىرىپ, ۋ ۇسىندى.
تاعى دا ءوز وبالدارى وزدەرىنەن. «شىڭعىس حان – اللانىڭ قىلىشى!» دەگىزدى.
ەكى ۇلكەن ەلدى شاباسىز دەگەن ساۋەگەي. مۇنىڭ دا ويىندا بار-دى. كوزدەگەنى ۇلى قورعاننىڭ ىعىندا جاتقان قىتاي ەدى. قىتاي جاۋدىڭ وتىنە قولپاشتاپ تاڭعۇتتاردى قويىپتى دەيدى. تاڭعۇت ەلى ەجەلدەن كەكتەنگەن جاۋ ەمەس پە! حاندارى قىتايعا سۇيەنىپ مەيماناسى تاسىپتى. وزىنشە التىن تاقتان تۇسپەيتىن حانىنىڭ سوڭعى توقالى مەركىت سۇلۋى ەكەن. شىنىنا كەلگەندە اۋەلدەن قان ۇرتتاسقان اتا جاۋى وسى مەركىت قوي.
اكەسى ەسۋكەي باھادۇرمەن عۇمىر بويى ارپالىستى. اينالانى الاتايداي ءبۇلدىرىپ, تەك شابىسۋمەن ءوتتى. تابىسۋ جوق. بۇل بورتەنى ۇكىلەپ العان تۇستا. ءتۇن جامىلىپ, شاپقىن ساپ... جەتىمنىڭ قىزىعىن كوپسىنىپ, قالىڭدىعىن تارتىپ اكەتىسكەن. كەيىن قول كوتەرىپ بارىپ اراشالاپ العان. بۇل دا بولعان ءىستىڭ بۇراۋ باسىن شالمادى. تۇڭعىشى جوشى تۋعاندا دا كوڭىلىنە كۇدىك ۇستامادى.
دۇنيە كەزەك. ءبىر كەزدە بورتە قولدى بولسا... ەندى, مىنە, تانا كوزى جارقىراعان مەركىت قىزى – تاڭعۇت حانىنىڭ تاڭعاجايىپ توقالى مۇنىڭ الدىنا اكەلىندى. پەرى ءناسىلى ارالاسپاسا, پەندە شىركىنگە بىتپەگەن سۇلۋلىق. بىراق سۇلۋدىڭ زىمياندىعىنا قايران قالدى. ەكى سانىنىڭ اراسىنداعى اشامايىنا الماس جاسىرىپتى. دۇشپاندىق ويلاپتى... جىمىسقىدان جاقسىلىق شىعا ما؟ سولتۇستىك تسزينگە قاشاردا بايى تاڭعۇت حانى بەرگەن پارمەن دە. حالقىن ساتىپ كەتكەن كىساپىردەن كەلەلى ءىس كۇتە مە؟ ايەل جۇمساپ ۇلى قاعاننىڭ ابىرويىن توكپەك. ءبىر قاۋىپتى ەرتەرەك سەزگەن بورتەگە راحمەت.
كوز الدىنا بورتە ەلەستەي بەرەدى. قاراتورى ءوڭى ك ۇلىم قاعادى. اكەسى ەسۋكەي ءباھادۇردىڭ كوزى تىرىسىندە ايتتىرعان قالىڭدىعى. ودان بەرى قانشا زامان ءوتتى. بۇل دا قارتايعان. بورتەنى قارا. باياعى قالپى سياقتى. ە, قولىنا ۇستاعانى قارا بۇلعىننىڭ تەرىسىنەن تىككەن تون ەكەن عوي. بولاشاق كۇيەۋىمە دەپ ءوز قولىممەن ءپىشىپ, تىكتىم دەگەن. بۇل – بوزبالا ءۇشىن سول كەزدە يەن بايلىق, ءتاڭىردىڭ تارتۋىنداي كورىنگەن. كەيىن ايبارىنان اسپانداعى اي ىعىستى, الەمنىڭ ءامىرشىسى اتاندى. اياعىنىڭ استىنا التىن, كۇمىس, كوز جاۋىن الار نەبىر گاۋھار تاس شاشىلعان. بىراق سونىڭ ءبارى شەشەسى ەكەۋى كۇنەلتكەن قارا لاشىقتا جاۋراعاندا جانىن جىلىتقان قارا بۇلعىن تونداي كورىندى مە؟ جوق. بارلىق باپتاعان شاقتاعى بەيقام بايلىق جوقتىق تاپتاپ جاتقاندا كورگەن تىرناقتاي جاقسىلىققا تاتىمايدى ەكەن.
زاماندار ءوتتى عوي تالاي. ءبورى باستى تۋىن جەلبىرەتىپ, جەڭىس كۇيىن تارتتىرىپ ەلگە قايتۋشى ەدى...
تاڭعۇت تالقاندالدى. بىراق وسىمەن جەلدى كۇندەي ىرگەدەن ۇيىتقىعان جاۋ تاۋسىلىپ پا؟! سونىڭ ءبىرى – كۇشىك حان. تايان حاننىڭ ءناسىلى. مەركىت كوسەمى توقتا بەكتى وزىنە جاقتاس ەتىپ الىپ دوڭايباتتان جازار ەمەس. اسكەر قۇراپ, قىتايدان قايتا-قايتا وتتى قارۋ الىپ قۇتىرىپ بارادى. مەركىت – ەل بولماس ەجەلگى قارسىلاس. قاپىسىن تاۋىپ قوساقتاپ ۇرۋدىڭ ءساتى ءتۇستى. جاۋ جەرىنە سۇبەدەي مەن جەبەنىڭ تۇمەندەرىن اتتاندىرعان. قوس تۇمەن ەتەكتەن تۇرە كىرگەن. بەت قاراتپادى. بەزدىرە قۋدى. توقتا بەكتىڭ باسى الىندى. كۇشىك حان قۇيرىعىن ءتۇيىپ قاشىپ قىتايعا ءوتىپتى.
ۇلى قاعاننىڭ ويلاعانى دا وسى ەمەس پە؟! دەرەۋ سولتۇستىك تسزينگە جاۋشى اتتاندىرعان. قول-اياعىن بۋىپ كۇشىك حاندى قولىما بەر دەگەن. بەرمەسەڭ... ولار شالقاقتاپ تىڭداعىسى جوق. جىبەرگەن جاۋشىلارى ساۋدىراپ بوس قايتتى.
وندا ءوز وبالى وزىنە. ەجەلدەن وزگەنىڭ قولىمەن وت كوسەيتىن ادەتىنە باسپاق قوي. سوندايدىڭ كەسىرىنەن دە اكەسى ەسۋكەيدىڭ مەرت بولعانى. ءتورت ۇلىنا تەگىس ات شاپتىرعان. ءبورى باستى تۋدى تولەگە كوتەرتىپ: «اتا-بابانىڭ كوز جاسى ءالى كەپكەن جوق. ارۋاق القالادى. كوك ءتاڭىرى قولدادى. العا!» دەگەن. جان-جاقتان اعىلعان قالىڭ تۇمەن اسپان استىن شاڭعا بوكتىرگەن. سال جالداپ سارى وزەننەن وتكەن اسكەر الەكەدەي جالانىپ جاۋ سۇراعان. قاندى قىرعىن باستالدى. قىتاي قولى ءبورى تيگەندەي بورلىككەن. تابان تىرەگەن قوس شاھارىنا قيامەت كۇنىن تۋعىزعان. چجۋندۋعا باسشى عىپ جالايىردىڭ جولبارىسى مۇقىلايدى وتىرعىزدى. لياوياندى جەبەنىڭ يەلىگىنە بەردى. سۇبەدەي نويان سول ەكپىنمەن كورەي تۇبەگىنە اتتانعان.
ومىردە اڭعالدىق پەن ساتقىندىق تالايعا سور بولىپ جابىستى. قانجاردى قاتتى ۇستاماساڭ قولىڭدى كەسەدى. مۇندايعا شىڭعىس حاننىڭ كوزى ابدەن جەتكەن. قالاي بولىپ ەدى؟..
...كۇيەۋ بالاسى تۋچاگار پارسىنىڭ باي شاھارىن شاۋىپتى. ونەر ۇستاعان ادامدارىن قىرىپتى. و, كاززاپ! ۇلى قاعاننىڭ جارلىعىن بۇزۋعا كىمنىڭ باتىلى جەتەدى؟! بۇل ارۋاق كوتەرىپ العاش قول باستاعاندا, قاي ەلدىڭ قاي شاھارىن الساڭدار دا ونەرلى ادامدارىنا, شايىر مەن پالساپاشىعا, جىلناماشى مەن ساۋلەتشىگە, عالىم مەن قارۋ سوعۋشىعا قول كوتەرمەڭدەر دەگەن. ەرەكشە قامقورلىققا الىپ, قاناتتارىڭنىڭ استىنان ورىن بەرىڭدەر. ولار – ىزگى نيەتتى, ىزەتتى پەندەلەر. كىمدە-كىم وسى جارلىقتان جازا باسسا جانىن جاھاننامعا جىبەرەم دەگەن.
پارسى ەلى تۇتاسىمەن مۇنىڭ بيلىگىنە وتكەن. باعىنعان ەلدى باسىنىپ قايتادان شابۋ – قىلمىس. مۇنىڭ استارىندا اشكوز الاماندىق, توڭمويىن تويماستىق جاتىر. ال ونەرلى پەندەلەرگە كورسەتكەن قياناتى شە؟ ونەر – بولاشاققا تۇسەر جارىق ساۋلە. ونى وشىرۋگە جامان-جاۋتىك كۇيەۋ بالا تۇرماق, ۇلى قاعان مەنىڭ دە قۇدىرەتىم جەتپەس! باقىرتىپ ءجۇرىپ باسىن الىڭدار دەگەن.
وسىندايلاردان كەلىپ شىڭعىس حان كەيىنگىگە وسيەت ايتادى: «ۇرپاعىم, مەن كەدەيدى باي قىلدىم, قورقاققا قىلىش ۇستاتتىم, ساراڭدى ساحي ەتتىم, ولمەشىگە ءومىر بەردىم. بىراق ءتۋابىتتى توپاس بوپ جاراتىلعان ادامعا اقىل كىرگىزە المادىم. توپاس جاننان جانە ساقتانىڭدار!».
كوشكەن بۇلتتاي ساپىرىلىسقان ەلەس اراسىنان اناسى كورىنەدى. اق جامىلىپ العان با؟ قول بۇلعايدى. ونون وزەنىنىڭ ارعى بەتى عوي. وندا قايدان ءجۇر؟ «و دۇنيە مەن بۇ دۇنيەنىڭ اراسى – ءبىر-اق اتتام جەر» دەگەن راس بولدى ما؟! اناسى مەيىر توگە قارايدى. «قازىر وزەندى كەشىپ ءوتىپ سىزگە جەتەمىن» دەپ العا ۇمسىنعان. «اسىقپا, ۇلىم. سوڭىڭدى سايلاپ كەل!» دەي مە؟
جەر جاھاننىڭ تاعدىرىنا قيالمەن قايىرا ءبىر «كوز تاستاسا...». ءتورت ۇلى (جوشى, شاعاتاي, ۇگەدەي, تولە) دۇنيەنىڭ ءتورت بۇرىشىن ەنشىلەدى. جەبە نويان مەن سۇبەدەي نويان دا قۇرالاقان قالعان جوق.
...ەندى جاپون ارالدارى, تاعالى اتتى تايعاناتپاي سولتۇستىك مۇزدى مۇحيتتى كورۋ, تىنىق مۇحيتىنا ەنتىكپەي جەتۋ – بولاشاقتىڭ ەنشىسى... ارتىمدا دويىر قامشى قالىپ بارادى. بەكەمدىگى بەت قاراتپاس سول دويىردى سوڭىنا سايلاعان جوق پا؟ ەندەشە, الاڭدايتىن نەسى بار؟ وتەيىن وزەننەن!..
اناسى ارعى بەتتە ءالى تۇر ما؟
باياعىدا تاڭ الدىندا تاڭعۇت شاپقاندا مۇنى شاپانىمەن بۇركەپ قاشىپ ەدى-اۋ. قالىڭ وسكەن تال-بۇتانى پانالاپ امان قالعان. جەسىردىڭ تونىن ەرتە كيىپ قالسا دا, بۇعان جاسىعانىن كورسەتپەپتى.
قايدان ەستىپ ەدى؟ جىلاندار تۋرالى ەرتەگى ەسىنە ءتۇستى.
...ەرتەدە اعايىندى ەكى جىلان ءومىر ءسۇرىپتى. ءبىرى – ءبىر باستى, كوپ قۇيرىقتى ەكەن. ال ەكىنشىسى كوپ باستى, ءبىر قۇيرىقتى بولىپتى. جاز بويى راحات, كۇنگە قىزدىرىنىپ جۇرە بەرەدى. ال ايازدى قىستا ىنگە كىرىپ, كوكتەمگە دەيىن ۇيىقتاۋ كەرەك. سوندا ءبىر باستى جىلان بىردەن ىنگە كىرىپ كەتەدى. ال كوپ باستى جىلاننىڭ ءار باسى وزىنشە بيلىك ايتىپ, تالاس-تارتىس تۋىپ, اقىرى ىنگە كىرە الماي, سىرتتا قالىپ, ءۇسىپ ءولىپتى... «مۇنى مەن نەگە ايتىپ وتىرمىن؟ ويلان, ۇرپاعىم! جانە عۇمىر بويى ۇمىتپا!».
تىنىسى تارىلىپ بارا ما؟! ءبىر تۇيىنشەك لىقسىپ كەپ جۇتقىنشاعىنا قادالدى.
...دۇنيەنى بولاشاقتا قارا كۇش ەمەس, اسىلى اقىل بيلەر.
شىعىس – دانالىق كىتابى. وقىپ الىڭدار. وتىراردىڭ كىتاپ قازىناسىن ورتەتپەي, كەيىنگىلەرگە تاستاپ كەتكەنىم سودان ەمەس پە! باتىستان ۇلگى الماڭدار. ولار ىشتەرىنەن ءىرىپ-ءشىرىپ بارادى. كوك تەمىردى يگەرگەنمەن, اۋىزبىرلىگى جوق. سول سەبەپتى, بىزدەن جەڭىلدى.
ۇرپاعىم! قاي قيىردا جۇرسەڭدەر دە ماڭدايلارىڭدى قاسيەتتى قاراقورىمنان اجىراتپاڭدار. بۇرحان-حالدۋن تاۋى قاڭىراپ قالماسىن. سەندەردى تابا الماي ونون وزەنى اڭىراپ جاتپاسىن. وندا سەنىڭ التىن بەسىگىڭ تەربەتۋلى تۇر.
ەلەستەر سونە باستاعانداي ما؟.. كۇن ساۋلەسى دە ءوشىپ بارا ما؟.. كوز الدى مۇنارلانىپ كەتكەندەي بولدى.
«اشىڭدار جولىمدى! جارىلىڭدار ەكىگە! مەن كەتىپ بارا جاتقان جوقپىن با؟!
مەن كەتكەن سوڭ...
مولاما التىن مەن كۇمىستى, گاۋھار مەن جاۋھاردى سالماڭدار. اسپان استىن داڭ قىلعان اتاعىم ونسىز دا الىسقا كەتەر. ەل سونىمەن اۋىزدانار. ءبىرى ماقتانىش تۇتار. ءبىرى قانىشەر قاتىگەز دەر. ءبارىبىر مەنىڭ رۋحىم مۇقالماس. ويتكەنى, مەن ماڭگىلىكتىڭ جالعىز اتتى جولاۋشىسىمىن عوي».
وسىلاي دەگەن ۇلى قاعان و دۇنيەگە اتتانىپ كەتە بارادى. «ونوننىڭ ارعى بەتىندەگى اناما جەتەيىن. زارىعىپ كوپ كۇتتى. اكەلىڭدەر التىن تابىتتى. توسىڭدار الدىما دەگىسى كەلدى. دامەگە دارمەن ەرمەدى. ساناداعى جارقىلداعان كوپ سۋرەت بىرتىندەپ سونە بەردى, سونە بەردى» دەپ اياقتايدى اۆتور دا شىعارماسىن.
«سونە بەردى» دەپ اياقتالا سالا, كەرىسىنشە, شىڭعىس حان تۇلعاسى جارقىراي كورىنىپ, زورايا تۇسكەندەي بولدى. اڭگىمەمىزدىڭ باسىندا اتاپ وتكەن زەرتتەۋ-زەردەلەۋ, سارالاۋ-ساراپتاۋ ەڭبەكتەردەن ءبىز ايگىلى تۇلعا تۋرالى ءبىراز بەيماعلۇم مالىمەتتەر مەن دەرەكتەرگە قانىق بولساق, ەندى, مىنە, اتالمىش حيكاياتتان ونىڭ ادام رەتىندەگى ءبىتىم-بولمىسى مەن جاراتىلىس تۇرعىسىن, وي-تولعانىسى مەن قينالىس-تەبىرەنىسىن, كۇيىنىش-ءسۇيىنىشى مەن ارمان-اڭسارىن, ياعني جان-دۇنيەسى مەن ىشكى الەمىن تاني تۇسكەندەيمىز. ۇلى قاعاننىڭ ۇرپاقتارىنا كورسەتكەن ونەگەسى مەن قالدىرعان ۇلاعات-وسيەتى دە ءبىزدى وزىنە باۋراي ءتۇسىپ, جاقىنداتا بەردى.
قالامگەر ماقساتى دا وسى بولسا كەرەك.
ءسوزىمىزدىڭ توبىقتاي ءتۇيىنىن ۇلكەن سۋرەتكەر مۇحتار ماعاۋيننىڭ: «شىڭعىس حان دەگەن – اناۋ ايتقانداي, جابايى ماق ۇلىق ەمەس ەكەن, اقىماق, توپاس, جاۋىز, قانىشەر ەمەس ەكەن, كولەڭكەلى, كەلەڭسىز سىپاتتارى بولسا, ول – زامانا تاڭباسى; شىن مانىسىندە پاراساتتى, دانا كىسى, ۇلى قولباسى, عاجايىپ ساياساتكەر, ادامزات تاريحىندا وزگەشە ورنى بار, ايتۋلى, بىرەگەي قايراتكەر...» دەگەن سوزىمەن اياقتاعاندى ءجون كوردىك.
وسى نەگىزدە زەردەلەسەك, راحىمجان وتارباەۆتىڭ «شىڭعىس حاننىڭ كوز جاسى» حيكاياتىن ۇلى دالانىڭ الەم ءامىرشىسى اتانعان ۇلى پەرزەنتىن تانۋعا قوسىلعان ۇلەس دەپ بىلەمىز.
تۇرلىبەك مامەسەيىت,
جازۋشى, قازاقستاننىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن قايراتكەرى.
