وتاندىق ديپلوماتيا قىزمەتىن ەكونوميكالىق تۇرعىدان جانداندىرۋدى مىندەتتەيدى
جاقىندا قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ پرەزيدەنتى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ توراعالىعىمەن وتكەن سىرتقى ىستەر مينيسترلىگىنىڭ كەڭەيتىلگەن القا ءماجىلىسى قازاقستاننىڭ سىرتقى ساياسات ۆەدومستۆوسىنىڭ 25 جىلعا جۋىق ۋاقىت ىشىندە اتقارعان جۇمىسىنا ارالىق قورىتىندى جاساۋعا مۇمكىندىك بەرىپ, حالىقارالىق ارەنادا قازاقستاننىڭ ۇلتتىق مۇددەلەرىن ىلگەرىلەتۋ مەن ولاردى قورعاۋ بويىنشا جۇمىستى جالعاستىرۋ ءۇشىن جاڭا نەگىز قۇرعان ەدى.
وسى ورايدا, ءبىز قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ سىرتقى ىستەر ءمينيسترى ەرلان ىدىرىسوۆقا الداعى كەزەڭگە ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆ بەلگىلەگەن تالاپتار نەگىزىندە بىرنەشە ساۋال قويىپ, جاۋاپ بەرۋىن وتىنگەن ەدىك.
– ەرلان ءابىلفايىز ۇلى, القا ماجىلىسىندە مەملەكەت باسشىسى بەلگىلەپ بەرگەن جاڭا تالاپتار ءبىرىنشى كەزەكتە «ەكونوميكالىق ديپلوماتيا» قۇرالدارىن كەڭەيتۋدى مىندەتتەگەنى بەلگىلى. مۇنداي جاڭا تالاپتىڭ نە سەبەپتەن تۋىنداپ وتىرعانىنىڭ استارىن ءتۇيسىنۋ دە تىم قيىن ەمەس سەكىلدى. دەگەنمەن, وسى ماسەلەنى ناقتىلاي تۇسسەڭىز.
– ءسىرا, الەمدە قالىپتاسقان ەكونوميكالىق جاعداي, ەڭ الدىمەن «ەكونوميكالىق ديپلوماتيا» قۇرالدارىن كەڭەيتۋدى جانە امال-تاسىلدەردى جاڭارتۋدى تالاپ ەتەدى. بۇگىنگى كۇنى يندۋستريالىق-يننوۆاتسيالىق جوبالار, «نۇرلى جول» باعدارلاماسى مەن «قازاقستان-2050» ستراتەگياسى شەڭبەرىندە شەتەل ينۆەستيتسيالارىن تارتۋ جانە وتاندىق ەكسپورتتى شەتەل نارىعىنا ىلگەرىلەتۋ سىرتقى ساياسات ۆەدومستۆوسى جۇمىسىنىڭ نەگىزگى باعىتتارى بولىپ تابىلادى.
وسىعان وراي, القا ءماجىلىسىنىڭ نەگىزگى تاقىرىبى «قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ سىرتقى ساياساتىن ەكونوميكالاندىرۋ» بولدى. ال «ەكونوميكالىق ديپلوماتيانى» نىعايتۋ مەن ونى كۇشەيتۋ اياسىندا مەملەكەت باسشىسى جاريا ەتكەن الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق دامۋ جانە مەملەكەتتى جاڭعىرتۋ ءجونىندەگى جوبالار ءبىز ءۇشىن باستى مىندەتتەر بولىپ تابىلادى. بۇگىن شەتەلدەردەگى مەكەمەلەرىمىزگە سول مەملەكەتتەردىڭ ەكونوميكالىق, ينۆەستيتسيالىق جانە تەحنولوگيالىق الەۋەتىنە سۇيەنە وتىرىپ, قازاقستانعا تيىمدىلىك اكەلەتىن تۇرعىدا ناقتى تاپسىرمالار بەرىلىپ, قىزمەتىنە وزگەرىستەر ەنگىزىلۋدە.
ەلىمىزگە ينۆەستيتسيالار تارتۋ ءۇشىن نەگىزگى ينستيتۋتتار قۇرىلىپ, بارلىق جاعدايلار جاسالعانىن اتاپ وتكىم كەلەدى. بۇل ىسكە قاجەتتى زاڭنامالىق بازا دا قۇرىلعان. ساراپشىلار مەن شەتەلدىك بيزنەس-ارىپتەستەر ەلىمىزدەگى جاعىمدى ىسكەرلىك جانە ينۆەستيتسيالىق احۋالدى ءبىلىپ وتىر. الايدا, قازىرگى تاڭدا قازاقستاندا ۆەدومستۆوارالىق ۇيلەسىمدىلىك ساپاسىن جاقسارتۋعا جانە قول جەتكىزىلگەن كەلىسسوزدەردى جۇزەگە اسىرۋعا (follow-up) قاتىستى جۇمىستارعا بۇگىنگى كۇن تالابىنا سايكەس تۇزەتۋلەر ەنگىزۋ قاجەتتىگى دە تۋىنداۋدا.
وسىنى ەسكەرە وتىرىپ, ۇكىمەت قۇرامىنداعى ەكونوميكالىق ۆەدومستۆولارمەن بىرگە وتاندىق ەكونوميكانىڭ ەڭ ماڭىزدى سالالارىنا شەتەل ينۆەستيتسيالارىن تارتۋ بويىنشا بىرلەسكەن جۇمىستىڭ ناقتى تەتىگى جاسالدى. 2015 جىلى ساۋدا-ينۆەستيتسيالىق باعىتتا شەتەلدەردە 453 ءىس-شارا وتكىزىلدى, شەتەلدەردىڭ ىسكەرلىك جانە ەكونوميكالىق توپتارى وكىلدەرىنىڭ قازاقستانعا 642 ءىسساپارى ۇيىمداستىرىلدى.
ءسىم جاردەمىمەن اقش, ۇلىبريتانيا, فرانتسيا, اۆستريا, گەرمانيا, ماجارستان, ءۇندىستان, يتاليا, مالايزيا, ساۋد ارابياسى, كاتار, تۇركيا, حورۆاتيا, جاپونيا جانە ت.ب مەملەكەتتەردىڭ ىسكەرلىك توپتارىنىڭ جەتەكشى وكىلدەرىمەن ەكىجاقتى ءىرى بيزنەس-فورۋمدار ءوتكىزىلدى. ناتيجەسىندە, سىرتقى ساياسات ۆەدومستۆوسىنىڭ تىكەلەي كومەگىمەن 23,8 ترلن. تەڭگەدەن استام (73,4 ملرد. اقش دولل.) سومانى قۇرايتىن 260-قا جۋىق ەكىجاقتى كوممەرتسيالىق قۇجاتتارعا قول قويىلدى.
– ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ شەتەلدەرگە ساپارلارى ناتيجەسىندە اۋقىمدى ينۆەستيتسيالار تارتۋعا قول جەتكىزىلدى. وسى ۋاعدالاستىقتار قاعاز ءجۇزىندە قالماس ءۇشىن سىرتقى ىستەر مينيسترلىگى تاراپىنان دا ايتارلىقتاي كۇش-جىگەر جۇمساۋ تالاپ ەتىلەتىن بولار؟
– 2015 جىلى مەملەكەت باسشىسىنىڭ قىتايعا, اقش-قا, ۇلىبريتانياعا, فرانتسياعا, يتالياعا ساپارلارى شەڭبەرىندە قول قويىلعان قۇنى 12 ترلن. تەڭگەنى (37,3 ملرد. اقش دولل.) قۇرايتىن 80-نەن استام ەكىجاقتى كەلىسىمدەردى شەتەلدىك ارىپتەستەرىمىزبەن بىرلەسە ىسكە اسىرۋ ماسەلەلەرى ديپلوماتتارىمىزدىڭ ەرەكشە باقىلاۋىندا تۇر.
ءىرى ترانسۇلتتىق كورپوراتسيالاردىڭ باسشىلارى قازاقستاننىڭ ينۆەستيتسيالىق تۇرعىدا مەيلىنشە تارتىمدى بولىپ قالىپتاسۋىندا, سونداي-اق, قيىن جاعدايلاردا باسقارۋدىڭ ءتيىمدى شەشىمدەرىن ازىرلەۋ مەن ولاردى قابىلداۋدا پرەزيدەنتىمىزدىڭ اسا كورنەكتى ءرولىن مويىندايتىنىن ايرىقشا اتاپ وتكىم كەلەدى. ءدال وسى سەبەپتى دە ءىرى شەتەلدىك كومپانيالار ەلىمىزدە جۇمىسىن جالعاستىرىپ, ءتىپتى, قازىرگىدەي كۇردەلى ۋاقىتتىڭ وزىندە جاڭا ينۆەستيتسيالىق ۇسىنىستاردى قاراستىرۋدا.
سونىمەن قاتار, ساياسي جانە ەكونوميكالىق تۇرعىدا ايتارلىقتاي تۇراقتى مەملەكەتتەردىڭ ازاماتتارىن ۆيزا رەسىمدەۋ تالابىنان بوساتۋ (15 كۇنگە دەيىن) بويىنشا «قاناتقاقتى جوبا» 2017 جىلدىڭ 31 جەلتوقسانىنا دەيىن ۇزارتىلىپ, سانى 20 مەملەكەتكە دەيىن كوبەيتىلدى. شەتەلدىك كاسىپكەرلەر ينۆەستيتسيالىق ماسەلەلەردى ۋاقىتىندا شەشۋ ماقساتىندا قازاقستانعا قىسقا مەرزىمدى ءىسساپارلار جاساۋعا مۇمكىندىك بەرگەن ۆيزالىق جەڭىلدىكتەردى وتە دۇرىس قابىلداپ وتىر.
– 2017 جىلى استانادا ەكسپو حالىقارالىق مامانداندىرىلعان كورمەسى وتكىزىلەتىنى بەلگىلى. ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆ جاقىندا «استانا ەكسپو-2017» ۇلتتىق كومپانياسى» اق باسقارماسىنىڭ توراعاسى احمەتجان ەسىموۆتى قابىلداعان كەزىندە بىرقاتار ناقتى تاپسىرما جۇكتەپ, موينىمىزعا العان وسى اۋىر مىندەتتى بۇگىنگى اسا كۇردەلى جاعدايلارعا قاراماستان, ءوز دەڭگەيىندە اتقارۋ كەرەكتىگىن اتاپ كورسەتتى. وسى ارادا, ۇلكەن كۇش-جىگەر جۇمساپ ۇيىمداستىرىلعالى وتىرعان كورمەگە شەتەلدەردىڭ مۇمكىندىگىنشە كوپ قاتىسۋى ماڭىزدى دەسەك, قاتەلەسپەيتىن شىعارمىز؟ جانە وسى باعىتتاعى جۇمىستارعا قىسقاشا توقتالىپ وتسەڭىز.
– استانادا ەكسپو-2017 كورمەسىن ۇيىمداستىرۋ مەن وعان حالىقارالىق قاتىسۋشىلاردى تارتۋ بويىنشا جۇمىس ناقتى ناتيجەلەر بەردى. قازىرگى كۇنى كورمەگە 70-تەن اسا مەملەكەت پەن 13 حالىقارالىق ۇيىم قاتىساتىندىعىن رەسمي تۇردە راستادى, قاتىسۋشى مەملەكەتتەر مەن حالىقارالىق ۇيىمدار 47 سەكتسيا كوميسسارلارىن تاعايىنداپ ۇلگەردى.
بۇگىنگى كۇنى وسى باعىتتا بەلسەندى جۇمىس جالعاسۋدا. 24-25 اقپاندا استانادا ەكسپو-2017-گە كەلەتىندەرىن راستاعان مەملەكەتتەردىڭ 200-دەن استام وكىلدەرىنىڭ قاتىسۋىمەن كورمەنىڭ حالىقارالىق ەكىنشى جينالىسى وتەدى. بۇل باسقوسۋ كورمەنى دايىنداۋدا اتقارىلعان جۇمىستى باعالاۋعا جانە كورمەنىڭ باستالۋىنا دەيىن ەلىمىزدىڭ سىرتقى ىستەر مينيسترلىگى مەن «استانا ەكسپو-2017» ۇك» اق-تىڭ ورتاق ءىس-ارەكەتتەرىن قازىرگىدەن دە ءتيىمدى ۇيلەستىرۋگە مۇمكىندىك بەرەدى.
– وتاندىق ءونىمدى ەكسپورتقا ىلگەرىلەتۋ شەڭبەرىندە سىرتقى ىستەر مينيسترلىگى تاراپىنان اتقارىلىپ جاتقان جۇمىستار تۋرالى دا ايتا كەتسەڭىز.
– بۇگىندە مينيسترلىك ترانزيتتىك-كولىكتىك الەۋەتتى بارىنشا دامىتۋعا جانە قازاقستاندى ىڭعايلى حالىقارالىق لوگيستيكالىق حاب رەتىندە ناسيحاتتاۋعا ەرەكشە كوڭىل ءبولىپ وتىر. 2015 جىلى قىتاي شەكاراسىنداعى جاڭا كولىكتىك-لوگيستيكالىق حابپەن تانىستىرۋ ماقساتىندا قازاقستاندا تىركەلگەن شەتەلدىك ديپلوماتيالىق كورپۋستىڭ «قورعاس – شىعىس قاقپاسى» ارنايى ەكونوميكالىق ايماعىنىڭ نىساندارى مەن شەكارالىق ىنتىماقتاستىقتىڭ حالىقارالىق ورتالىعىنا قتج-مەن بىرگە ءىسساپارى ۇيىمداستىرىلدى. مىنە, وسى جايتتىڭ ءوزى بۇل باعىتتا جۇمىس ىستەپ جاتقاندىعىمىزدىڭ ناقتى مىسالى بولىپ تابىلادى.
ەكونوميكالىق ىنتىماقتاستىق جانە دامۋ ۇيىمىنىڭ (ەىدۇ) شەڭبەرىندە 2015 جىلعى 22 قاڭتاردا داۆوستا قول قويىلعان قازاقستان مەن ەىدۇ اراسىنداعى 2015-2016 جىلدارعا ارنالعان ىنتىماقتاستىق جونىندەگى ەلدىك باعدارلامانى بەكىتۋ دە ماڭىزدى وقيعا بولدى. قازاقستانمەن بىرگە, وسىنداي ىنتىماقتاستىق جونىندەگى باعدارلامالىق قۇجاتقا تايلاند, پەرۋ جانە ماروككو ەلدەرى عانا قول قويعانىن اتاپ ءوتۋ ماڭىزدى. داعدارىس سالدارىنان كورشىلەس ەلدەردەگى ەكونوميكالىق كورسەتكىشتەر تومەندەگەن كەزدە ەىدۇ باسشىلىعى قازاقستاننىڭ ەكونوميكالىق رەفورمالارىنا جوعارى باعا بەرىپ وتىر.
2015 جىلى قازاندا جاريالانعان Doing Business-2016 (بيزنەس جۇرگىزۋ) رەيتينگىندە قازاقستان 189 مەملەكەت اراسىندا 41-ورىنعا يە بولدى, بۇل – ازىرشە قازاقستان تاريحىنداعى ەڭ جوعارى كورسەتكىش.
– قىسقاشا اڭگىمەمىزدى ءوزىڭىز تۇيىندەسەڭىز.
– مينيسترلىك قىزمەتىنىڭ ارالىق قورىتىندىسى سىرتقى ساياسات پەن حالىقارالىق ەكونوميكا باعىتىنداعى جۇمىسىمىزدىڭ ايتارلىقتاي ءتيىمدى جۇرگىزىلگەنىن كورسەتەدى دەپ سانايمىز. بۇل جۇمىس الداعى ۋاقىتتا دا بارىنشا ءتيىمدى جالعاستىرىلادى. بۇعان كادرلىق مۇمكىندىكتەرىمىز جەتكىلىكتى.
سىرتقى ىستەر مينيسترلىگى تاۋەلسىزدىك جىلدارى ىشىندە شەت تىلدەرىن مەڭگەرگەن, جەكە وڭىرلەر مەن مەملەكەتتەردىڭ ەرەكشەلىكتەرىن جاقسى بىلەتىن, ديپلوماتيالىق قىزمەتتە مول ءتاجىريبەسى بار مامانداردان قاجەتتى كادر قۇرامىن جاساقتادى. وسىلايشا, ەلىمىز سىرتقى ساياسات ۆەدومستۆوسىنىڭ ورتالىق اپپاراتىندا جانە شەتەلدىك مەكەمەلەرىندە 85 عىلىم دوكتورى مەن كانديداتى, 198 ماگيستر, 55 «بولاشاق» باعدارلاماسىنىڭ تۇلەگى جۇمىس ىستەيدى, 376 قىزمەتكەردىڭ ەكى نەمەسە ودان دا كوپ جوعارى ءبىلىمى بار. مينيسترلىك قىزمەتكەرلەرىنىڭ 70 پايىزدان استامى ەكى نەمەسە ودان دا كوپ شەت تىلدەرىن, ونىڭ ىشىندە سيرەك تىلدەردى مەڭگەرگەن.
سىرتقى ىستەر مينيسترلىگى كادرلىق ساياساتىنىڭ باستى مىندەتتەرىنىڭ ءبىرى ديپلوماتيالىق قىزمەتكەرلەردىڭ دايىندىق جۇيەسىن ءۇزدىكسىز جاقسارتۋ, ولاردى قايتا دايارلاۋ مەن بىلىكتىلىگىن كوتەرۋ بولىپ تابىلادى.
شەتەلدەردەگى بىرقاتار مەكەمەلەردە سىرتقى ىستەر مينيسترلىگى قىزمەتكەرلەرىمەن قاتار, ينۆەستيتسيالار جانە دامۋ مينيسترلىگىنىڭ, قارجى مينيسترلىگىنە قاراستى مەملەكەتتىك كىرىس كوميتەتىنىڭ جانە ت.ب. مەكەمەلەردىڭ وكىلدەرىمەن بىرلەسكەن تابىستى جۇمىس ءتاجىريبەسى قالىپتاسىپ ۇلگەردى. ارينە, سىرتقى ساياسات ۆەدومستۆوسى مەن قازاقستاننىڭ باسقا دا مۇددەلى مەكەمەلەرى ۇمتىلىسىنىڭ سينەرگياسى ەلىمىزگە شەتەل ينۆەستيتسيالارىن تارتۋ قۇرالدارى مەن ارنالارىن كەڭەيتۋگە باعىتتالعان جانە بۇل جۇمىستار الداعى ۋاقىتتا دا ءوز جەمىسىن بەرۋى ءتيىس.
قورىتا ايتقاندا, سىرتقى ىستەر مينيسترلىگى مەملەكەت باسشىسى العا قويعان جاڭا تالاپتار مەن مىندەتتەردى لايىقتى جۇزەگە اسىرۋ ءۇشىن بارلىق كۇش-جىگەرىن جۇمسايتىن بولادى.
– اڭگىمەڭىزگە راحمەت.
اڭگىمەلەسكەن
سامات مۇسا,
«ەگەمەن قازاقستان».
