الماستىڭ بايتاق الەمى

بۇل الماس الماتوۆ تۋرالى بايلاۋلى ءسوزدى كەشەگى راحمانقۇل بەردىباەۆ سىندى عۇلاما نەمەسە مىرزاتاي جولداس­بەكوۆ, سەيىت قاسقاباسوۆ سەكىلدى فول­كلور­دىڭ تامى­رىن تاپ باساتىن بىلگىرلەر ايتسا بولار ەدى. اعا جاسىنا جەتىپ وتىرعان داڭعىل جىراۋ تۋرالى, ونىڭ بۇكىل بولمىس-ءبىتىمى تۋرالى جازعالى وتىرعان از عانا پىكىرىمىز ءوز بويىمىزعا شاق كەلمەي قالا ما, الماستىڭ تولىمدى تۇلعاسىنا تار بولىپ قالماي ما دەپ قاۋىپ ويلاپ وتىرعانىمىزدىڭ نەسىن جاسىرامىز. زامانانىڭ قالىبىنا سىيمايتىن, تۋمىسى بولەك ازاماتتاردى كوردىك. عالام­تورمەن شىرمالعان الاشاپقىن ۋاقىتتىڭ كوشىنە وزگە ءبىر عالامشاردان كەلىپ قوسىلىپ كەتكەندەي سويى بولەك, سيپاتى باسقا سولاردىڭ وزدەرى دە ساۋساقپەن سانارداي نەكەن-ساياق. بىرەۋ. ەكەۋ. ۇشەۋ. از. كەشەگى ارداقتى اقسەلەۋ اعا ءبىزدىڭ كەزەڭىمىزگە عايىپتان قوسىلىپ قالعان سونداي فەنومەن ەدى عوي. ونىڭ مويىنى قوعامنان وزىپ تۇرعانىن اڭعارۋشى ەدىك. ال اكادەميك زەينوللا قابدولوۆ «ءابىشتىڭ ۇستازى ەدىم دەپ ايتۋعا قىمسىنامىن» دەپ كىشىرەيسە, بۇل كەكىلباەۆ كەرەمەتىنىڭ ولشەمگە سىيمايتىن الىپتىعىن مويىنداۋ ەمەس پە؟ قالىپقا سالسا كەپتەلىپ قالاتىن, ستاندارتتاردىڭ سىقيعان ولشەمدەرىنە شاق كەلمەيتىن وسىنداي وزگەشە ءبىتىمى بار سيرەك دارىنداردىڭ بىرەگەيى ءدال وسى الماس الماتوۆ دەر ەدىك. سوناۋ بۇقار مەن بازاردىڭ, تۇر­ماعامبەت پەن ومارلاردىڭ زامان قۇربىسى سەكىلدى الماستىڭ ءسوز سورابى دا, ەتيكالىق-ەستەتي­كالىق كوزقاراستار كەشەنى دە ءبىزدىڭ ءبىر تارىنىڭ قاۋىزىنا سياتىن كۇيكى زامانىمىزدىڭ پارادوكسى سەكىلدى. كونەنىڭ كوزىندەي, بۇ­رىنعىنىڭ سارقىتىنداي جىرا­ۋ­ىمىزدىڭ بۇگىنگى الا-قۇلا ونەر جارمەڭكەسىندەگى بولەك ورنىن ءبىز وسىلاي باعالايمىز. ءبىز العاش كورگەندە وسى ال­ماس نۇرما­حان ۇلى وتىزعا تولا قوي­ماعان وعلان ەدى. فولكلورشى ماردان بايدىلداەۆ تانىس­تىرعان ءتارىزدى. بىردەن باسىمىزدى شۇل­عىپ, قولىمىزدى قۋسىردىق دەسەك, جالعان بولار. ويتكەنى, الماستى تولىق ۇعىنىپ قابىلداۋ ءۇشىن ءوزىڭنىڭ دە ىشكى دايىندىعىڭ بولۋ كەرەك. وسى كۇنگى جەڭىل-جەلپى اۋەز­دەرگە, ءتىپتى, كلاسسيكالىق مادە­نيەتكە اۋىزدانعان كىسى ال­ماس­تىڭ كومەيدەن قۇيىلاتىن قۇلدىراڭداعان قۇمىر داۋىسىنا ءبىر ەلەڭ ەتكەنى بولماسا, كوبىنە ونى ەكزوتيكا دەپ باعامداپ, وتە شىعارى داۋسىز. ءتورت قۇبىلاسى تەڭەلگەن بۇل شالقار داريانى ءادىل باعالاۋ ءۇشىن ونىڭ تەرەڭىنە بويلاۋ, شالقارىنا شومىلۋ قاجەت. سول كەزدە قازاقستاننىڭ اتىنان شەتەلدەرگە ءجيى شىعىپ, ەتنوگرافيالىق كونتسەرت-لەكتسيا­لارىمەن فرانتسيا, امە­ريكا, گول­لانديا, گەرمانيا سەكىلدى شەت جۇرتتاردى تامساندىرىپ جۇرگەن الماس, ءسىرا, موڭعوليادان ورالعان تۇستا بولار, ءوز وتىنىڭ باسىندا بىرقاتار اقىنداردىڭ باسىن قوسىپ, ءبىر تاڭ جىرلاعانى بار ەدى. تۇس-تۇسىنان سارقىراپ قۇلاي اعاتىن داريانى سول جولى ارمانسىز تاماشالادىق, ارقايسىمىز ءوز شاما-شارقىمىزشا پايىمداپ, باعاسىن بەردىك. كوشەنەيدىڭ كوزىن كورگەندەر سونىڭ ءوزى, سونىڭ ءىزى دەپ ءسۇي­سىنىستى. تۇركىمەن, قاراقالپاق ماقام­دارىن سىڭىرە الماي جۇرگەن ءبىز سياقتىلار وسى جولى وسىناۋ ۋاقىتپەن سارىنداس قۇپيالى سازعا ايتەۋىر باۋىر باستى, ەتەنە تابىس­تى. ودان ءارى بۇل سيقىرلى سازعا قۇلاق توسەپ تىڭداۋدى داعدىعا اينالدىردى. الماسپەن ەرتەدەن اۋىزدانىپ العان اقىن باۋىرىمىز شاكيزادا ابدىكارىموۆتىڭ مىنا جىر جولدارى سول كەشتىڭ سۋرەتى: الماسىمىز... مولداداي تىلسىم وقىر, جىلاتادى سەنى, ءازىر كۇرسىنە تۇر. يرانبەكتىڭ يىعى سەلكىلدەسە, قىزىپ قالعان شىعار دەپ ءجۇرسىن وتىر. كيەلى ونەر قونبايدى ءسوزى الاعا, مەنىڭ دە ارقام جوق جەردەن قوزادى, اعا. ءۇيىرىپ اپ دىلىنە وتىر جۇرتتى, كوكتەن تۇسكەن مىنا ءبىر قوجا بالا. قوجالار كوكتەن تۇسسە, ءتۇس­كەن شىعار, بىراق, الماستىڭ بو­ي­ىن­داعى سۇراپىل ونەر كوكتەن ءتۇس­پەگەن. سىر بويىنىڭ توپىراعىن باسىپ, سۋىن ىشكەن ۇلى جىراۋلار عاسىرلار بويى جاراتقان جاۋھار جىر مۇراسىن الماس تال بەسىكتەن بەلى شىعا سالىپ بويىنا سىڭىرە باستاعان ەكەن. «ءبىز ونەرگە ءبىر كۇندە كەلگەن جوقپىز جانە ءبىر كۇنگە كەلگەن جوقپىز» دەپ ءوزى اعى­نان جارىلعانداي, الماس وزىنە دەيىنگى دارا جۇيرىكتەردىڭ ءبارىنىڭ ءىلىپ الارىن يگەرگەن دارىن رەتىندە ۇنەمى ىرىلەنە بەرگەن, ىلگەرىلەي بەرگەن. ءدۇر وڭعار, كە­تە ءجۇسىپ, قاڭلى ءجۇسىپ, تۇرماعامبەت, بالقى بازار, مايلىقوجا سەكىلدى ءتۇپسىز تەرەڭدەردىڭ تۇڭعيىعىنا بويلاپ ەنىپ, ءوزى دە سولاردىڭ سارىنىمەن تولعانۋعا بوي ۇرعان الماستىڭ شايىرلىق ماشىقتارىنان قالىڭ قاۋىم ءالى بەيحابار ءتارىزدى. «قازىنا» دەيتىن داستانىمەن تالاپ تۇلپارلارىنىڭ تىزگىنىن ۇستاعان الماس سوڭعى جىلدارى «شىڭ­عىسناما» اتتى اسا كۇردەلى شىعار­ماعا تاۋەكەل ەتكەنى بىزگە ءمالىم. ونىڭ كەي­بىر ولجالى تۇستارىن جاريالاپ تا ءجۇر. ءبىر عاجابى, بۇل جىر تۋىندىلارىنىڭ استىنا الماس ءوز قولىن قويماسا, حالىق پوەزياسىنىڭ ۇزدىك ۇلگىلەرىنەن اجىراتىپ الۋىڭىز ەكىتالاي. سەبەبى, وسى زاماننىڭ شالدىر-شاتپاعىنان ءتىل قۇنارىمەن, ۇعىم-تۇسىنىك بايلىعىمەن ەرەك­شەلەنەتىن الماس قولتاڭباسى كونە ماقامدارعا ەتەنە جاقىن. ولەڭ قۇرىلىمىنداعى, ۇيقاس جاراتىلىسىنداعى كونەلەۋ بوپ كورىنەتىن قاراپايىمدىلىقتىڭ ار جاعىندا ءداستۇر ساباقتاستىعىمەن ۇندەسكەن شىڭىراۋ تەرەڭدىك جاتىر. الماستىڭ بۇكىل شىعار­ماشىلىق الەۋەتىنىڭ سيپاتىن تانىتاتىن مىنا ءبىر تولعاۋىن عانا كەلتىرەيىكشى: بايلىققا باقىت كەلمەيدى, التىندى بەلدەن ۇيگەنمەن. كەيبىر جاننىڭ كوڭىلى تار, بار بولىپ داۋرەن سۇرگەنمەن. باستاعى داۋلەت تۇلكىدەي, كوزدى الداپ سۇلۋ تۇرلەنگەن. دوسىڭدا ءبازبىر وپا جوق, بەتىڭە قاراپ كۇلگەنمەن. شالاعاي بولسا جولداسىڭ, بولماشى جەردەن سىر بەرگەن. جۇيەلەپ ءسوزدى جىمداساڭ, نايزاداي بولار تۇيرەلگەن. ءدامدى بولسىن لەبىزىڭ, جال-جاياداي سۇرلەنگەن. قىسىلعان جەردە توپ باستار سوزگە قۇماي سۇر مەرگەن. باق بىتكەن سايىن جۇمساق بول, تەرىدەي سۇتكە يلەنگەن. ويلاسپاي ەرتە ءىس قىلما, قولىڭا بيلىك تيگەنمەن. قوبالجىل كوڭىلىم تارىقپا وسەك پەن ناقاق, سۇيرەڭنەن. كۇنشىلدىك بىرگە تۋىسقان بەلگىلى جاۋ عوي ۇيرەنگەن. شابىستان جۇيرىك جاڭىلماس اياقتان شالىپ ىلگەنمەن. داريا ارام بولمايدى يت قانشاما سيگەنمەن! ديداكتيكا ما؟ ءيا. بىراق, وسى بەيمەزگىل ديداكتيكانىڭ ار جا­عىنان حالىقتىق داڭعىل دانالىقتىڭ, كىسىلىكتىڭ ۇلى سورابى كورىنىپ تۇرعان جوق پا؟ ءۇش داراقتىڭ اراسىندا جول تابا الماي اداساتىن بۇگىنگى جاداۋ «ويشىلدىعىمىزدىڭ» ىزدەر ءورىسى, تابار قونىسى دالا دانالىعىنىڭ جۇرتىندا جاتقانىن اڭعارتار وسى پوەزيا ەمەس پە؟ جالپى, بابادان ميراس بولىپ كەلە جاتقان كىسىلىك, دەگدارلىق, بەك­زاتتىق كودەكس­تەرىمىزدىڭ ءبىراز نىشاندارى الماستىڭ سوزىنەن دە, ءجۇرىس-تۇرىس, ءىس-قيمىلىنان دا بايقالاتىنىن كۇلبىلتەسىز-اق ايتقىمىز كەلەدى. وعان ونداعان مىسالدار دا كەلتىرۋىمىزگە بولار ەدى. اتادان بالاعا ءۇردىس بولىپ كەلە جاتقان بۇل قاسيەتتەردىڭ ۇياسى – ونىڭ ونەگەلى وتباسىندا ورنىققان. اكەسىن كورمەسەك تە, الماستىڭ ارداقتى اناسىنىڭ بەرەكەلى داس­تارقانىنان ءدام تاتىپ, تاربيەلى ءۇيدىڭ ۇلگىسىنە تامسانعان كەزدەرىمىز بار ەدى. الماستىڭ اناسىن توبەسىنە كوتەرۋى, الماس ۇيىندەگى ايەلدەردىڭ ەر-ازاماتتى ءپىر تۇتۋى كوڭىل تورىندە ساقتالىپ قالىپتى. وسىنىڭ ءبارى باسىن قوسا كەلە, قازاقتىڭ ەجەلگى داناگوي ادەت-عۇرىپتارىن ساقتاپ كەلە جات­قان ساناۋلى وتباسىلارى بۇكىل قازىنالى گەنوفوندىمىزدىڭ شىراقشىلارى-اۋ دەپ وي تۇيۋگە, سۇيسىنۋگە ءماجبۇر ەتكەنىن ۇمىتا الماي كەلە جاتىرمىز. بۇل كۇندە استانا قالاسىنىڭ بەرەكەلى ءبىلىم ورداسى – ۇلتتىق ونەر ۋنيۆەرسيتەتىندە پروفەسسور رەتىندە كوپ ونەرپازدىڭ جالىن تاراپ, كەكىلىن ءتۇيىپ وتىرعان ا.الماتوۆتىڭ پەداگوگتىك قىز­مەتى دە شىدام مەن ءتوزىمنىڭ, اقىل مەن سابىردىڭ ۇلگىسى. الماتى كونسەرۆاتورياسىندا, قىزىلوردا ۋني­ۆەرسيتەتىندە ءداستۇرلى ونەر­دىڭ كافەدراسىن نەگىزدەپ, ونىڭ عىلىمي-ادىستەمەلىك باعدار­لاماسىن قا­لىپتاستىرىپ, حالىق ونەرىنە قۇ­لاش ۇرعان جۇزدەگەن جاس ۇلاننىڭ ءۇمىتىن ۇكىلەپ كەلگەن بۇل ءىرى تۇل­عانىڭ ەڭبەك-مەح­­ناتى بىردە ەلەنسە, بىردە اياق­­استى بولىپ, ۇلەسى اركىمنىڭ ەن­شىسىندە كەتىپ جاتقانىن دا بايقايمىز. الماس الماتوۆ بۇگىن 60 جاسقا تولىپ وتىر. الپىس قا­زىر جىگىتتىڭ جاسى بولىپ قالدى. ارعىماقتاي ارقىراعان الماس تا ناعىز قاي­راتتى, قۋاتتى شاعىن­دا وزگەشە ونەرىمەن تاۋەلسىز مەملەكەتتىڭ تەرتەسىنە جەگىلىپ, تۋعان ەلىنە توبەسىمەن ءجۇرىپ قىزمەت ەتۋدە. تالانتىنا ءتاۋ ەتۋشىلەرى كوپ. تىلەۋلەستەرى ودان دا كوپ. ال­ماستىڭ اتان تۇيەگە جۇك بولار­داي اتاق-داڭقىنىڭ ءوزى ۇلتتىق ونەرىمىزدىڭ ورتايماس ولجاسى, ازىرقانباس ابىرويى. قايىرىن بەرسىن دەپ تىلەيىك! ءجۇرسىن ەرمان, قازاقستاننىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن قايراتكەرى. الماتى.