سۋىرىپسالمالىق ساڭلاعى

ۇلت رۋحانياتى تاريحىندا جامبىلدىڭ يمپروۆيزاتورلىق شىعارماشىلىعى ءوز الدىنا جەكە ءبىر تاريحي ءداۋىر ىسپەتتى. ول ۇلى دالانى تولقىندى تولعاۋلارىمەن تەربەگەن, بۋىرقانعان ءسوز بوياۋىمەن جىگەرلەندىرگەن اتالىق, سىپىرا, قازتۋعان, دوسپانبەت, شالكيىز, جيەمبەت, مارعاسقا, اقتامبەردى, بۇقار, ۇمبەتەي سىندى شاربولاتتاي شامىرقانعان جىراۋلاردىڭ كوزى, ايتىس ونەرىنىڭ شامشىراعى, ۇلتتىق اۋىزشا پوەزيا تاريحىنداعى ارعى-بەرگى عاسىرلاردىڭ ۇزدىك داستۇرلەرىن, اسىل قاسيەتتەرىن ءبىر باسىنا جيناقتاپ, ءساتتى توعىستىرعان «قىران زاتتى» تۇلعا, ساۋلەلى قۇبىلىس ەدى. «مەن ءوزىم كوپتى كورگەن اقساقالمىن, قازاقتىڭ ارتىپ العان كوپ ماقالىن» نەمەسە «قۇيىنداپ كوككە شاپقان مەن ءبىر پىراق» دەۋىندە عالامات سىر ءتۇيىنى بار-اۋ! جامبىلدىڭ يمپروۆيزاتورلىق ونەرىنىڭ تەك-تامىرلارى تەرەڭدە. ونىڭ قاتپار-قاتپار سىرلارىن تارقاتۋ ءۇشىن ۇلتتىق بولمىستىڭ تابيعاتىنا, حالىقتىڭ پسيحوفيزيولوگيالىق ەرەكشەلىكتەرىنە, كوشپەلىلەر ءومىرىنىڭ الەمىنە وي جۇگىرتۋ شارت. بۇل رەتتە شوقان ءۋاليحانوۆ قازاقتىڭ يم­پروۆيزاتورلىق ونەرىن, ەسكە ساقتاۋ قابىلەتىن, حالىق ونەرپازدارىنىڭ قوبىزدا دا, سىبىزعىدا دا, دومبىرادا دا شەبەر قۇبىلتا ويناۋىن, بابالار ەرلىگىنە قۇمارپازدىعىن ايرىقشا اتايدى. «قازاقتار جاراتىلىسىنىڭ وزىنەن-اق قابىلەتتى, دارىندى جانە عاجايىپ سەزىمتال بولىپ كەلەدى. قازاقتاردىڭ باتىرلار ەپوسى مەن اڭىزدارى, ەرتەگىلەرى وتە كوپ جانە ولار ولەڭ مەن مۋزىكانى جاقسى كورەدى» دەيدى. سونداي-اق, عۇلاما بەلگىلى ءبىر جىردىڭ قازاق دالاسىنىڭ شارتارابىندا «ءبىر كىتاپتىڭ كوپ داناسىنداي» تارالۋى, «دالمە-ءدال بولۋى تاڭعاجايىپ قۇبىلىس» دەپ قايران قالادى. قازاقتىڭ اتاقتى جىراۋلارىنىڭ سەگىز قىرلى سەمسەر ءسوزى سولتۇستىك قاپ تاۋىن مەكەندەگەن نو­عايلار مەن الاتاۋدىڭ اراسىندا ەشبىر وزگە­رىسسىز ايتىلادى. ياعني, نوعاي, باشقۇرت, قا­زاق, قاراقالپاق ەلدەرىندە. ۇلتتىڭ قانىنداعى, جا­نىنداعى, بويىنداعى, سانا-سەزىمىندەگى, تىلىندەگى, جاۋھار قاسيەتتەردى جامبىل جىراۋ ءموپ-ءمول­دىر, تاپ-تازا كۇيىندە ەكىنشى مىڭجىلدىقتىڭ قۇشاعىنا جەتكىزىپ, ءۇشىنشى مىڭجىلدىقتىڭ تابالدىرىعىنان ساڭقىلداپ اتتادى. كەۋدەسى التىن ساندىق, كوڭىلى داريا, قيالى ۇشقىر, جانى نازىك, ءسوزدىڭ گ ۇلىن, دانالىق مايەگىن تۋىنداتقان, اۋزىنان دۇرلەر توگىلگەن جامبىلدىڭ تۇتاستاي تابيعاتىنا 1) جىرشىلىق; 2) كۇيشىلىك; 3) شەجىرەشىلدىك; 4) داستانشىلدىق; 5) ايتىسكەرلىك; 6) ورىنداۋشىلىق ءتان, 7) شەشەندىك ءپان. ول سينكرەتتى ونەردىڭ كورنەكتى قايراتكەرى. وسىنشاما ءبىر-بىرىمەن ساباقتاس ونەر تۇرلەرىن ءمىنسىز جەتىك مەڭگەرۋى, ونىڭ يمپروۆيزاتورلىق ونەرىنە, قابىلەتىنە قاتىستى. كوركەمدىك ويلاۋ جۇيەسى, كوركەمدىك قيالى, اللانىڭ ادامزاتقا سىيلاعان بەس سەزىم مۇشەسىنىڭ اسا جوعارى دارەجەدە قالىپ­تاسىپ, جەتىلۋى, ونەگەلى ورتاسى, ونەرپازدىق تەگى – جام­بىلدىڭ داريا شىعارىمپازدىعىنىڭ تابيعاتىن ايقىندايدى. جامبىلدىڭ اناسى ۇلداننىڭ ناعاشىسى قانادان دەگەن باقسى ايتۋلى كۇيشى-قوبىزشى, بال بارماق دومبىراشى ەكەن. جالايىر تايپاسىنان شىققان. اسان قايعىنىڭ جەلمايامەن جورتىپ ءجۇرىپ تارتقان كۇيىن قانادان ورىنداعاندا تىڭداعاننىڭ بويى قورعاسىنداي بالقيدى ەكەن. بىردە قاناداندى دۇنيەگە اكەلگەن جۇرت قاراقشىلاردىڭ قاھارىنا ۇشىرايدى. سونان جاس نارەستە تاۋ قويناۋىندا جالعىز كۇي كەشىپ, جەمىس تەرىپ قورەكتەنىپ ءجۇرىپ, قۋرايدان سىبىزعى جونىپ, جاپان دالانى ۋىلدەتىپ-گۋىلدەتىپ, ەلىكتىڭ لاعىنىڭ داۋىسىن كەلىستىرىپ جەتكىزىپتى. سودان ءبىر ەلىكتىڭ ەمشەگى ءيىپ, ءسۇتى سورعالاپ, قاناداندى ەمىزىپتى. مىنە, قانادان تۋرالى اڭىز وسىنداي. «مەنىڭ بالالارىمنىڭ بىرەۋى اسا باقىتتى بولسا كەرەك ەدى, ناعاشى اتامنىڭ قوبىزىنىڭ قىلى مەنىڭ ەتەگىمە ورالىپ ەدى, وسى قيسىقتان بىردەمە شىقپاسا», – دەيدى ەكەن اناسى ۇلدان. ساپارعالي بەگاليننىڭ كورسەتۋىنشە, تۋلاعان تۇتاس دەنەسى كۇي مەن جىر جامبىل «ىڭعايتوك», «سۇرمەرگەن», «باسشىلباي», «كۇيشىلباي», «ۇران كۇيلەرى», «كورۇعلى سۇلتان كۇيى» ءتارىزدى كۇيلەردى تارتقان. بۇل جونىندە ومىرزاق, ۇمبەتالى, ىبىرايىم دەيتىن كوز كورگەندەر ايتادى ەكەن. زادىندا, جامبىلدىڭ كۇيشىلىگى مۋزىكالىق ەستۋ قابىلەتىن شەبەر, ايقىن تانىتتى. ارينە, جامبىلدىڭ مۋزىكالىق-كۇيشىلىك قابىلەت-قارىمى قىرۋار جىر-تولعاۋلاردى, داستانداردى جويقىن شابىتپەن تۋىنداتۋعا ولشەۋسىز ىقپال جاسا­عان. مىسالى, «وتەگەن باتىر» داستانىن شىعارۋ ۇردىسىندە اسان قايعىنىڭ سارىنىن قول­دانعان. ءاۋ باستا ۇلى ءجۇز ەلىندە «جەر ولەڭ», «سۋ ولەڭ», «تاۋ ولەڭ» ايتۋشىلار, قايىم ايتىستى قوزدىرۋشىلار ەرەسەن مول بولعان. بۇل ءداستۇر جامبىل زامانىندا دا كەڭ قانات جايعان. ۇلى جىرشى اۋەلدە ولەڭ ايتۋدى جاراپازانشى, تويباس­تاۋشى بولىپ باستايدى. سونان سوڭ ءسۇيىنبايدىڭ تەزەكپەن, قىرعىز اقىنى قاتاعانمەن ايتىستارىن ەل ىشىندە ايتىپ جۇرەدى. جامبىلدىڭ ايتىس ونەرى تاريحىنداعى بەل-بەلەستەرىن ءتىزىپ وتەر بولساق, سايقال قىز (1864-1865), جانىس اقىن (1866), بولەكتىڭ قىزى (1870), باقتىباي (1872), بۇرىم (1873), ايكۇمىس (1874), سارا (1875), سارى ءتارىزدى اقىندارمەن اراداعى سۇرە ايتىستارىن ەرەكشەلەپ ايتۋدىڭ ءجونى بار. ءار­بىر ايتىستىڭ اڭگىمەسى ءبىر-ءبىر داستان. بۇل اي­تىستارعا سۋرەتكەرلىك, تاپقىرلىق, تەرەڭدىك ءتان. سە­زىمىڭدى جەتەكتەيدى, ويىڭدى جارقىراتادى, ءتىلىڭدى تۇرلەندىرەدى. جامبىل جاراپازان, تويباستار ايتىپ, جار­شىلىق قىزمەتىمەن جۇرگەندە, ەل جايلاۋدا وتىرعاندا, ءبىر ادەمى توي سالتاناتىندا قىدىرما قىزى بۇرىم سۇلۋمەن كوڭىل قوسادى. بىراق ونىڭ ەسىك كورگەندىگى بار ەدى. ەل اراسى ب ۇلىنەتىن بولعاندىقتان, اتالاس اعاسى, اقىلدى, شەشەن ايدوس بالاسى سارىباي (1821-1890) الدىرمايدى. بۇرىمعا دەگەن عاشىقتىق اقىننىڭ ارمانشىل جۇرەگىن, كوڭىلىن سەرپىلتىپ-وياتىپ, ءسوز بۇلاعىن ەركىن اعىتۋعا جول اشادى. ايرىلدىم ارمانمەنەن, قايران بۇرىم, ايداي ەدى تولىقسىعان اپپاق-نۇرىڭ. الداندىم, اياعىمدى شالىس باستىم, بىلمەدىم جان اشىماس اعا سىرىن – دەپ جىرىن, سىرىن تولاسسىز تولعايدى. «مەن بۇرىمدى قۇتىرعاننىڭ سۋىنان الدىما الىپ وتكەندە, اي جارىق ەدى. اياق كيىم سۋ بولادى دەپ, كەبىس-ءماسىنى شەشىپ ەكەۋمىز دە بالاقتى ءتۇرىپ الدىق. سوندا بۇرىمنىڭ بالتىرىنىڭ اقتىعى سونداي, ايعا شاعىلىسىپ ەدى», – دەپ جامبىل جىميعان ەكەن. بولەكتىڭ قىزىمەن قاعىسۋىنىڭ دا تاريحى قىزىق. مۇنىڭ ءمانىسىن جامبىلدىڭ ءوزى بىلايشا باياندايدى: تاۋعا بەتتەپ بارا جاتقاندا قالىڭ كوشكە جولىقتىم. كوش الدىندا 9 تۇيە جەتەلەگەن قۇلا قاسقا اتتى قىزعا كوزىم ءتۇستى. ەر-تۇرمانى ساف كۇمىس, كيگەنى ءدۇريا-تورعىن, سالتاناتتى قىز ەكەن. نە دە بولسا قاتارلاسا جۇرگىم كەلدى. جەتەگىمدەگى تورى شولاقتى قامشىلاپ, قىزعا قاتارلاسا كەتتىم. ءبىر-ەكى رەت سۋىق قاراپ قويدى دا, قىز ولەڭدى قويا بەردى. ءبىراز ايتىسىپ ەدىك, شەشەسى توعىز بەرىپ, توقتاتىپ قويدى. سال-سەرىلىك مىنەزگە, سوزگە, ويعا باي جامبىل اقبوز اتقا ءمىنىپ, سارىبايدىڭ اسىندا تۇتقيىلدان جوقتاۋ شىعارادى: ۇلكەن سازدىڭ باسىندا, كىشىسازدىڭ قاسىندا, سارەكەمنىڭ اسىندا, قامباردىڭ قارا قاسقا اتىنداي, مەن سالامىن جەلىسكە. قۇيرىعىمدى تۇيگەن سوڭ, قاناتىمدى سۇزگەن سوڭ, جەل اۋدارعان قاڭباقتاي, سەل اۋدارعان دوڭبەكتەي, كەلدى سويلەر كەزىمە, ۇلكەن اعا, كىشى ءىنى سويلەپ ءبىر ەندى بەرەيىن قاس جۇيرىكتى ايتايىن, شاپقان سايىن ۇدەگەن, الىستان تويات تىلەگەن. جامبىل جىرشى استى ۇيىمداستىرۋشىنىڭ مەرەيىن وسىلايشا وسىرگەن. جامبىلدىڭ جالىنداپ جار­قىلداعان اقىندىق داڭقى سارىبەكتىڭ اسىن­­دا دا اسقاقتايدى. قىرعىز ەلىنە دە ايگىلەنەدى. «مە­نىڭ ءوز اقىندىعىمدى قويشى, قىرعىزعا مەنى تا­نىس­تىرعان وسى ءسۇيىنباي ولەڭدەرى», – دەيدى جامبىل. جامبىلدىڭ ايتىستاعى شەبەرلىگى, ونىڭ ايتىس جىرلارى دا سونشالىقتى بيىك ساۋلەتكە يە. ايتىس ۇستىندە تۋعان بەينەلى سوزدەردە كەربەز سۋرەت, نازىك سەزىم, بەكزات كوڭىل, كەستەلى وي, ەموتسيو­نالدى كوڭىل كۇي كورىنىس تاپقان. وسىناۋ اسىل سوزدەر – ەل, جەر, حالىق تاريحىمەن, حالىقتىڭ دۇنيەتانىمىمەن, شارۋاشىلىق-كاسىبىمەن, سالت-داستۇرلەرىمەن تامىرلاس قۇبىلىس. جامبىل سارباس اقىنمەن ايتىسىندا ەركىن كوسىلەدى. وي-قيالعا سۋارىلعان ناعىز تاپقىر سوزدەر, ايشىقتى, ناقىشتى ورالىمدار, گاۋھارداي قۇبىلعان سىرلى, نۇرلى سوزدەر نوپىرلەپ توگىلەدى. ءشۇۋ دەگەندە, ءتىلىنىڭ ءۇيىرىمى, ءسوزىنىڭ ۋىتى بار سارباس ەكپىندەپ سويلەيدى. دۋلات تايپاسىنىڭ اتىنان سويلەگەن ول القالى جيىننىڭ, تولقىندى توپتىڭ الدىندا ەلىنىڭ بايلىعىن, بەكتىگىن, كوپ­تىگىن, ەرلىگىن ايتىپ, جامبىلعا «شاپىراشتى كەنە­دەي», «قىسقا ءجىبى شولتاڭداپ», كۇرمەۋىنە جەت­پەگەن», كەدەيلىك باسىنان كەتپەگەن دەپ ءتيى­سە­دى. «ەرەگىسپە مەنىمەن, ەزىلەدى القىمىڭ» دەپ اسقاقتايدى. كەزەك جامبىلعا تيگەندە, سارباس شىققان دۋلات­تىڭ شەجىرەسىن تاراتىپ, قاسيەتتى دومالاق ەنە جايلى بايانداپ, قۇر ماقتانعا جارماسقان, سەن دۋلاتتىڭ ءبىر ەزى, – دەپ بەتىن ءبىر قايىرىپ, ماعىناسى تەرەڭ, ويى كەڭ, پوەزيالىق سيپاتتاۋلارعا باي, شىمىر توقىلعان جولداردى اعىتىپ قويا بەرەدى. ماسەلەن, بىلايشا: سارباس اقىن مەنمىن دەپ, نان ءپىسىرىپ كەۋدەڭە, نەگە مۇندا كەلدىڭ دەپ, اقيلاندىڭ سەن نەگە؟.. مەن شاپىراشتى ۇلى ەدىم, التىننان قىلىش سەرمەگەن! توپتى جەرگە بارعاندا ساۋلاپ تۇرعان ءسوز ەدىم... جاۋلى جەرگە بارعاندا, اتامىن دەپ وقتالعان, كوك بەرەن بولات كەز ەدىم. ساۋرىق شىققان باسىنان كوك شىبىقتاي ءيىلىپ, ەرلىك قىلعان جاسىنان. كۇندىك جەردەن دۇشپانىن, دابىلىمەن قاشىرعان... قىلىشى قيا شابىلعان... نايزاسىن تاسقا تۇيرەگەن. اقىندىق دارىنىن, شابىت قابىلەتىن ايتقاندا, مىناداي حالىقتىق تەڭەۋلەرگە جۇگىنەدى: اعىنىم اق بوز اتتىڭ اعىنىنداي, داۋىسىم اققان سۋدىڭ سارىنىنداي. ەكى بەتتە تامتىق جوق, قۇداي ۇرعان, قازىپ العان قۋرايدىڭ ورىنىنداي... سەن وتىرسىڭ شال بولىپ, شوكىمدەي بوپ, مەن وتىرمىن جاس جىگىت ورىمدەي بوپ. جامبىلدىڭ ساۋرىق باتىرعا دەگەن ءىلتيپات-قۇرمەتى ولشەۋسىز. «ساۋرىق ەدى ارىستان» دەگەنى, نەگىزىندە, حالىقتىق-پوەزيالىق اۋىستىرۋ بولىپ تابىلادى. «ساۋرىقتاي بولات باتىردىڭ, التىن نۇر تولعان ىشىنە» دەگەن بەينەلى جولدا سونشالىقتى زور پوەزيالىق قۋات بار. جامبىلدىڭ قۇلمانبەتپەن ايتىسىندا قازاق ءتىلىنىڭ قۇت-بەرەكەسى, ءىنجۋ-مارجان مونشاقتارى, تۋىرىلىپ جاتقان بايلىعى بارىنشا جارقىراپ كورىنەدى. قۇلمانبەت تە وڭاي قارسىلاس ەمەس. دەسە دە, جامبىل دەس بەرمەيدى. جامبىلدىڭ ۇدەمەلەپ دامىتۋ ءادىسىن سونشالىقتى تەرەڭ يگەرگەندىگىن مىنا تۇيدەكتى جولدار تولىق ايقىندايدى: ا, قۇلمانبەت, قۇلمانبەت, اعىپ جاتقان سۋمەن كەت! سۋمەن كەتسەڭ – ەل ىشەر, سۋدان شىققان بۋمەن كەت! وندا دا كەسىرىڭ تيەدى, قىزارىپ باتقان كۇنمەن كەت! كۇن دە قايتىپ شىعادى, وتتان شىققان كۇلمەن كەت! كۇلدەن دە اۋرۋ شىعادى, قاراڭعى تۇمان تۇنمەن كەت! ءتۇن دە قايتىپ كەلەدى, اسقارالى تاۋمەن كەت. تاۋدى دا حالىق مەكەندەر, كەسىرىڭ جۇعار قۇلمانبەت, قۋ پالەكەت, ارمەن كەت! ايتىسكەر ويدى, ماعىنانى تەرەڭدەتىپ, بۋىر­قان­تىپ, كۇشەيتىپ, ۇستەمەلەپ, جاراتىلىستىڭ جا­­عىمدى, جاعىمسىز قۇبىلىستارىنىڭ قاسيەت-بەل­گىلەرىن تاپقىرلىقپەن جۇيەلەپ, شەبەرلىكپەن ءتىز­بە­لەپ بەرەدى. ءسويتىپ, قارسىلاسى وي مەن ءسوزدىڭ ەك­پىن­­دى تاسقىنىنا شىداي الماي, بەتى قايتادى, جەڭىلەدى. جامبىل مەن شاشۋباي ايتىسىندا اقىندىق قيال-شابىتتان تۋعان اسىل ءسوز تىزبەكتەرى جەت­كىلىكتى. شاشۋباي اقىن قارسىلاسىن ىقتىرۋ ءۇشىن ءوزى تۋرالى, اقىندىق ونەرى جونىندە اسقاق سويلەيدى. ءبىر رەتتە ءوزى جايىندا: جەلگە ۇقساپ ۇيتقىپ سوققان داۋىلدايمىن... سايراتقان ورتا ءجۇزدىڭ بۇلب ۇلىمىن. تابانىم قىزعان سايىن بۇلدىرايمىن... جۇيرىكپىن شارتاراپتىڭ تۇزىن تاتقان, ولەڭمەن ءسوزدى جەلدەي قۇيىنداتقان, – دەپ ەكپىندەيدى. سونىمەن بىرگە, شاشۋباي جامبىلعا: «جايىن­داي ورگە جۇزگەن قادامدىسىڭ», دەپ ونىڭ دا ونەرىن قادىرلەيتىنىن بىلدىرەدى. اسىلى, ءسوز مايدانىندا ونەر كورسەتكەن اقىندار ءبىر-بىرىمەن تەڭ ءارى ازۋلى, ادۋىندى بولسا, ولاردىڭ اۋزىنان كەسەك-كەسەك ويلار, ۋىتتى سوزدەر اقتارىلاتىن سياقتى. ءبىر-ءبىرىنىڭ قىتىقتارىنا ءتيىپ, نامىسىن قوزدىرىپ, شابىتىن تۇتاتىپ, جىگەرىن جانىپ, جۇرەك تەرەڭىندە جاتقان اسىل ويلاردى, تۇنىق سەزىمدەردى, مولدىرەگەن ادەمى, سۋرەتتى سوزدەردى وياتىپ قوزعايدى. ءوز كەزەگىندە جامبىل دا ەسەسىن جىبەرمەيدى. ماسەلەن: اسىلدان ۇشقان قىلاۋداي, ولەڭنىڭ ءداريا كەنىمىن. ەدىل مەنەن جايىقتاي, زىرقىراپ جامبىل سويلەسىن. ورگە جۇزگەن قايىقتاي, سىنعا ءتۇسسىن ءسوزىمىز, وسى وتىرعان حالىققا-اي. ەرەگىسسەڭ شاشۋباي, ەڭسەڭدى ءۇزىپ كەتەرمىن, اسپاننان تۇسكەن جاسىلداي... ايتۋلىنىڭ ءبىرىمىن, نار كىلەمنىڭ ءتۇرىمىن, قىزىل ءتىلىن بەزەگەن, نايزاسىن تاسقا ەگەگەن, الدى-ارتىڭدى بۋامىن سەنى اسىرماي كەزەڭنەن! جامبىلدىڭ دوسماعامبەت اقىنعا ايتقان سوزىندەگى: «شىن قىزسام, ءسوزىم – جالىن, دومبىرام – نايزا», «قۇيىنداپ كوپكە شاپقان مەن ءبىر پىراق», «مەن – قورعاسىن ساقامىن, سەن – ۇتىلعىش كەنەيسىڭ», «مەن ءبىر سوققان داۋىلپاز», «وتكىر قىلىش الماسپىن», «اعىپ جاتقان سەلدەيمىن» دەگەن اۋىستىرۋلار ەموتسيونالدىق قاتىستىلىقتى, سۋرەتتەلگەن قۇبىلىسقا مەيلىنشە جاقىندىقتى تانىتادى, ءارى ولەڭ ءسوزدىڭ كوركەمدىك اۋەنىن تولقىنداتىپ, تۇرلەندىرىپ, قۇبىلتادى. جامبىل ءسۇيىنبايدىڭ اقىندىق تۇلعاسىن ساڭقىلداعان سۇڭقارعا, ال وزىمەن سىلكىلەسىپ جاتقان دوسماعامبەتتى جالاڭداعان اش بورىگە, كۇيكەنتايعا, شىقىلداعان ساۋىسقانعا سالىستىرىپ سويلەيدى. ءبىر قۇبىلىستىڭ ەلەۋلى جاقتارى ەكىنشى كورىنىستىڭ ەرەكشەلىكتەرىمەن ايقىندالىپ, سالعاستىرىپ وتىرۋى اسا ءبىر كوركەمدىك دالدىكپەن شەڭدەسۋى, وبرازدىڭ ويعا كومكەرىلۋى ايتىستىڭ كوركەمدىك كەلىسىمىن, كەستەسىن كوركەيتەدى. جامبىلدىڭ شىبىل شالمەن قاعىسىنداعى بەينەلى جولدارى وي-قيالدى تەربەتىپ, جاندى سەرپىلتەدى. شىبىلدىڭ دا مىنا ءبىر شۋماعى وزىندىك سىر-سيپاتتان قۇر ەمەس. ەكەيدە ەلۋ باقسى, سەكسەن اقىن, جاراتىپ مىنەدى ەكەن ەرتتەپ اتىن. قوبىزى, دومبىراسى ءۇنىن قوسىپ, گۋلەيدى جىن قاققانداي كەشكە جاقىن. جامبىل شىبىلعا بەرگەن شاعىن جاۋابىندا «قۇمعا بىتكەن سەلەۋدەي, شىلشە توزىپ كەتىپسىڭ», «ءتورت قۇلاقتى كەمەدەي», «ءورت وشىرگەن نەمەدەي» دەگەن سياقتى شىنشىلدىق ماعىناعا قۇرىلعان تەڭەۋلەردى توگىپ تاستايدى. جالپى العاندا, جامبىل شىعارمالارىندا وي دا, پىكىر دە, ءسوز دە مولدىرەپ تۇرادى. سەبەبى, ول حالىقتىڭ ءسوز دارياسىنان ءجۇزىپ سۋسىنداعان عوي. * * * ءى رەسپۋبليكالىق اقىندار ايتىسى 1943 جىل­دىڭ 4 جەلتوقسانىندا قازاقتىڭ مەملەكەتتىك اكادەميالىق وپەرا جانە بالەت تەاترىندا ءوتتى. ساحنادا كوز سۇيىندىرەر ويۋ-ورنەكتەرمەن نا­قىشتالعان قازاقتىڭ كيىز ءۇيى. رەسپۋبليكالىق ايتىسقا ەلىمىزدىڭ تۇكپىر-تۇكپىرىنەن سەكسەن التى حالىق اقىنى قاتىستى. ناقتى ايتقاندا, ايگىلى حالىق جىرشىلارى جامبىل, شاشۋباي, نۇرپەيىس, كەنەن, ورىنباي, ماياسار, نارتاي, نۇرلىبەك, قۋات, ابدىعالي, مولداحمەت سىندى جىر تارلانبوزدارى. قازىلار القاسىنىڭ مۇشەلەرى – قازاقستان كومپارتياسى ورتالىق كوميتەتى مەكتەپتەر ءبو­لىمىنىڭ مەڭگەرۋشىسى ب.يسابەكوۆ, ساياسي-اعارتۋ جۇ­مىستارى سەكتورىنىڭ مەڭگەرۋشىسى س.احمەتوۆ, اكادەميك ق.ساتباەۆ, قازاق كسر مينيسترلەر سوۆەتى جانىنداعى ونەر ىستەرى باسقارماسىنىڭ باستىعى س.تولىبەكوۆ, ق.قۋانىشباەۆ, م.اۋەزوۆ, س.مۇقانوۆ, ە.ىسمايىلوۆ, ك.بايسەيىتوۆا, ا.جۇبانوۆ. ولەڭ-جىردى ورىسشاعا اۋدارۋ ىسىمەن عايشا ءشارىپوۆا باستاعان اقىندار توبى شۇعىلداندى. ايتىستى جازۋشى عابيت مۇسىرەپوۆ اشتى. قا­زاقستان جازۋشىلار وداعى پرەزيديۋمىنىڭ ءتور­اعاسى ءسابيت مۇقانوۆ ايتىس اقىندارىنىڭ شى­عارماشىلىعى حاقىندا «سەلدەت جىردى, اقىندار» دەگەن تاقىرىپتا ولەڭ تۇرىندە بايانداما جاسادى. تامسانا تاريح تىڭدايتىن, اڭىز قىلىپ ايتتى جىر, – دەپ زاماننىڭ, اقيقاتتىڭ توت باسپاس ايناسىنداي قۇدىرەتتى رۋحقا تولى قازاق جىرىنىڭ قۋاتىن پاش ەتتى. سونان سوڭ ۇلى جىرشى, عاسىر كۋاگەرى جامبىل: – الاتاۋدان, ارقادان, اقىندارىم كەلىپسىڭ. تىلدەرىنەن بال تامعان, جاقىندارىم كەلىپسىڭ. ەرتىس, ەدىل, ىلە, سىر, باس قوسقالى كەلىپسىڭ. جۇرگەن جەرى دۋمان جىر, سەندەر ەلگە كورىكسىڭ! – دەپ, تولقىندى, وتتى, قۋاتتى تولعاۋىن باس­تادى. ول ءسۇيىنباي مەن قاتاعاننىڭ, كەنشىمباي مەن ورىنبايدىڭ, سارباس پەن مايكوتتىڭ, ق ۇلىن­شاق پەن قۋاندىقتىڭ, شوجە مەن كەمپىربايدىڭ اقىندىق داستۇرلەرىنىڭ مىقتى جەلىسىن, التىن ارقاۋىن بوساتپاي ۇستاپ, ولەڭ-جىردى كوك­داۋىلداي بوراتىپ, شارىقتاپ, شالقىڭ­دار, تولعانىپ شابىتتانىپ, تاسقىنداپ تەبىرەنىڭ­دەر, ءسوز نوسەرىن سەلدەتىڭدەر, ميۋاسىن تەرىڭدەر, ونەر بايگەسىندە قارىشتاپ العا شىعىڭ­دار, باتىرلىق, ەرلىك كۇندەردىڭ تولعاۋىن توگىڭ­دەر دەپ جار سالدى. زامانا, حالىق, مەملەكەت اتىنان جىرلاعان جامبىل جىراۋعا ۇيىمداستىرۋ كوميتەتى سەگىز مىڭ سوم كولەمىندە قۇرمەتتى سىيلىق تابىستاپ, تۇيە مىنگىزدى, شاپان كيگىزدى. ۇلى جىراۋ جامبىلدىڭ يمپروۆيزاتورلىق تۇلعاسى – اقىندىق شەبەرلىك پەن تاپقىرلىقتىڭ ماڭگىلىك ونەگەلى مەكتەبى بولىپ قالا بەرمەك.   سەرىك نەگيموۆ, ل.ن.گۋميلەۆ اتىنداعى ەۋرازيا ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ پروفەسسورى, قازاقستاننىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن قايراتكەرى. استانا.