جاسىما, دوستار, جاسىما,
ەڭبەگى بەلگى باسىنا.
ول جازدى اتىن ولمەستەي,
كوكشەنىڭ كوركەم تاسىنا.
كاكىمبەك سالىقوۆ.
ءوتىپ بارا جاتقان ۋاقىت!
تابانداتقان ەلۋ جىل ىشىندە الدەنەشە رەداكتورمەن بىرگە, دالىرەك ايتساق, سولاردىڭ تىكەلەي باسشىلىعىندا قىزمەت ەتىپ, قۋانىش-قىزىعى, كۇيىنىشتى رەنىشى الماسىپ جاتقان كۇندەرىمىز سول اعالارمەن بىرگە قويان-قولتىق وتكەن ەدى. سولاردىڭ ىشىندە ەرەكشەلەندىرە تۇسەتىن ەڭسەلى قالپىمەن, ماداقتاۋعا لايىق مىنەز كوركەمدىگىمەن ماڭدايى جارقىراپ العا شىعاتىنى بۇگىندە سەكسەننىڭ سەڭگىرىنە كوتەرىلگەن جانايدار بايمىرزا ۇلى مۋسين ەكەندىگىن ەرەكشە ىلتيپاتپەن قاداي ايتۋدى ءجون كورەمىن. ويتكەنى, جانايدار بايمىرزا ۇلى «عۇمىرى ءبىر كۇندىك, ءسوزى مىڭ كۇندىك» گازەت ءۇشىن جاراتىلعان جانداي ادەمى اسەرگە بولەي بىلگەن ەدى.
«گازەتىنە قاراپ رەداكتورىن تانى» دەيتىن قاعيداتتىڭ اقيقاتتىعىنا دەن قويا الساق, ءسوز جوق, جانايدار بايمىرزا ۇلى وبلىستىق «كوكشەتاۋ پراۆداسى» گازەتىنىڭ قوس شىلبىر, ءبىر تىزگىنىنە يە بولعان العاشقى كۇننەن-اق باسىلىمنىڭ پارمەندى قۋاتىن قاناتتاندىرىپ, بەدەلدى بەلەسىن بيىكتەتىپ, ابىرويىن اسقاقتاتۋ جولىن تىنىمسىز ىزدەستىردى, كۇن سايىن گازەتتىڭ جاڭاشىل ءۇنى مەن ءسوزىن جاڭا ارناعا سالۋعا كۇش-جىگەرىن جۇمىلدىرا ءبىلدى. ەڭ باستىسى, شىعارماشىل ۇجىمنىڭ تانىم-تالعامى مەن قالام قارىمىن سول ارناعا جەتەلەپ اپارىپ, ءبىر جەڭنەن قيمىل كورسەتۋگە ۇنەمى ۇندەپ وتىردى. جۋرناليستەردى ىزدەنىس ۇستىندە ەڭبەك ەتۋگە ماشىقتاندىردى. ەندىگى جەردە كەز كەلگەن قالام يەسى ءوزىن جالاڭ ورىنداۋشى ەمەس, ايتارى ايقىن, ءسوزى سالماقتى, دارا تۇلعالىق تۇرپاتى قالىپتاسقان قايراتكەر دەپ تانيتىن حالگە جەتتى. مۇنداي جەردە جاڭا ۇسىنىس, پىكىرلەر, تىڭ تولعانىستار باس كوتەرمەي تۇرمايدى ەمەس پە. ەندەشە, از عانا جىلدار ىشىندە وبلىستىق «كوكشەتاۋ پراۆداسى» گازەتى ءوزىنىڭ تارالىمى جاعىنان ارقا الابىندا العا وزعان باسىلىمعا اينالعاندىعىنا كۋا بولدىق. گازەت بەتىندە بوي كورسەتكەن تىڭ ايدارلار وبلىس بويىنشا زور ەڭبەك سىلكىنىستەرىن تۋدىردى. ماسەلەن, كوكشەتاۋ وبلىستىق پارتيا كوميتەتىنىڭ ءبىرىنشى حاتشىسى ەركىن نۇرجان ۇلى اۋەلبەكوۆتىڭ كەزىندە گازەت كوتەرگەن بىرنەشە باستامالار بيۋرو وتىرىستارىندا ارنايى قارالىپ, قولداۋعا يە بولىپ, قاۋلىلار قابىلداندى. سونىڭ ءبىرى ۆولودار اۋدانىنا قاراستى لاۆروۆ سوۆحوزىنداعى سوتسياليستىك ەڭبەك ەرى تۇرلىبەك ابىلپەيىسوۆ باسقارعان تراكتور-ەگىس بريگاداسى ديقانشىلارىنىڭ «كورشى تانابى – ءوز تانابىڭ» دەگەن باستاماسى گازەت بەتىندە ايشىقتالىپ, ءدۇيىم وبلىس ەگىنشىلەرىنىڭ ەنشىسىنە اينالىپ كەتىپ ەدى.
وبلىستىق «كوكشەتاۋ پراۆداسى» گازەتىنىڭ ماسكەۋدەگى بۇكىلوداقتىق اۋىلشارۋاشىلىعى جەتىستىكتەرى كورمەسىنىڭ باسپاسوزگە قاتىستى بولىمىنەن بارىپ ورىن الۋى, ونىڭ تاجىريبەسىنىڭ وداق بويىنشا تارالۋى سياقتى شىن مانىسىندەگى تاريحي وقيعا تاعى دا ءجاكەڭنىڭ جانكەشتى ەڭبەگىنىڭ تاعىلىمىن تانىتقانداي ەدى. سول تۇستا ول ۇجىمدى تاس ءتۇيىن جۇدىرىقتاي جۇمىلدىرىپ, اسا جاۋاپتى سىناقتان سۇرىنبەي وتۋىمىزگە جولباسشىلىق جاساي ءبىلدى. دوس ءسۇيىنىپ, دۇشپان كۇيىنەتىندەي بۇل ارەكەت كورشىلەس وبلىستارداعى ارىپتەستەرىمىزدى تاڭ-تاماشا قالدىرعانى ءالى ەستە.
جانايدار مۋسينمەن ون سەگىز جىل قاتار ءجۇرىپ قىزمەت اتقارعانداعى كوڭىلىمە نۇرىن شاشقان تاعى ءبىر تاماشا قاسيەتىن اينالىپ وتۋگە بولماس. ول ونىڭ ەرەن نامىسشىلدىعى, ءوز گازەتى مەن ۇجىمىنىڭ ۇنەمى ماڭدايى جارقىراپ وزىق ءجۇرۋىن الابوتەن ارمانداۋى ەدى عوي.
كوكشەتاۋ وبلىستىق ورىس ءتىلدى «ستەپنوي ماياك» گازەتى ەلۋ جىلعا تولىپ, «قۇرمەت بەلگىسى» وردەنىمەن ناگرادتالۋى جاكەڭە كادىمگىدەي وي سالدى. ول قارابايىر قىزعانشاقتىق ەمەس, «قازاق ءتىلدى گازەت نەگە كەم بولماق؟» دەگەن نامىستان تۋعان تولعانىس بولاتىن. ول دەرەۋ ماسكەۋ, الماتى, ومبى قالالارىنا سۇراۋ سالىپ, كوكشەتاۋ وڭىرىندە قازاق ءتىلدى باسىلىم بولمادى ما ەكەن دەۋمەن بولدى. اقىرى, لەنينگرادتاعى «كىتاپ پالاتاسىندا» ءبىر بولسا سوندا بولادى دەگەندى ەستىپ, ەكى تىلگە دە جۇيرىك گازەتتىڭ جاۋاپتى حاتشىسى نۇرحان ىسقاقوۆتى اتتاندىردى. جۇمىسىنا ىقتياتتى نۇرحان جارتى ايدىڭ ىشىندە قۋانىشپەن ورالدى. قولىندا جارتىلاي جاديتشە, جارتىلاي لاتىن قارپىمەن باسىلعان «كولحوز جولى» گازەتىنىڭ بىرنەشە ءنومىرىنىڭ كوشىرمەسى بار. 1930 جىلعى گازەتتىڭ №1 سانىندا اقىن جۇماعالي سايننىڭ قۇتتىقتاۋ ولەڭى جاريالانىپتى. ۇجىم قۋانىشىندا شەك بولمادى. سول 1980 جىلى گازەتىمىز «قۇرمەت بەلگىسى» وردەنىمەن, بىرنەشە ارىپتەسىمىز وردەن, مەدالدارمەن ماراپاتتالدى. وسى جولداردىڭ اۆتورىنا «قازاقستاننىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن مادەنيەت قىزمەتكەرى» دەگەن مارتەبەلى اتاق بەرىلدى.
ىسكەر باسشىنىڭ ۇيىمداستىرا ءبىلۋ شەبەرلىگى مەن ۇجىمعا دەگەن زور جاناشىرلىعىنىڭ ارقاسىندا گازەتىمىز ودان ءارى شىعارماشىلىعى جاعىنان جەتىلىپ, ۇجىم بىرلىگى مەن بەدەلى بيىكتەي ءتۇستى. تىڭ شابىتپەن ارقالاندىق. ءبىز كۇنى بۇگىنگە دەيىن رەداكتورىمىز جانايدار بايمىرزا ۇلى ءمۋسيندى قۇرمەتپەن, شىنايى العىسكەرلىك سەزىممەن ەسكە الىپ وتىرامىز.
رەداكتور رەتىندە جانايدار بايمىرزا ۇلىن باسقالاردان موينى وزىق العا شىعارعان باستى قاسيەتىن وسى تۇستا ايتايىق. ول ونىڭ ەرەن ەڭبەكقورلىعىمەن ەنشىلەس ەڭسەلى قالامگەرلىگى بولاتىن. كەڭ تىنىستى كوركەم وچەركتەردى بىلاي قويعاندا, ون جول حابار جازبايتىن رەداكتورلاردى دا كوزىمىز كوردى عوي. ال جاكەڭ بولسا, ۇنەمى جازۋ ۇستىندە وتىراتىن-دى. ءسويتسەك, ول كوركەم شىعارما جازۋعا دا دەن قويعان ەكەن-اۋ. ونىڭ العاشقى «ءۇمىت» اتتى اڭگىمەلەر جيناعىندا باس قۇراعان دۇنيەلەرى كەلە-كەلە كەڭ تىنىستى, ءىرى پولوتنالى كەسەك شىعارمالارعا اينالدى. سونىڭ ناقتى دالەلى «اق الاڭ», «تۋعان ءۇيدىڭ ءتۇتىنى» روماندارى جانە دەرەكتى «جەر شوقتىعى – كوكشەتاۋ» ەڭبەگى بولدى.
رەداكتورلىق قات-قابات جۇمىستا جۇرسە دە وسىنداي كەسەك دۇنيەلەرگە قالام تارتۋى جانايداردىڭ شىعارماشىلىقتاعى شىرايلى ساتتەرى ەدى. كەزىندە جەرلەس جازۋشى ساكەن ءجۇنىسوۆ ءوزىنىڭ «ىزدەنىس ىزدەرى» اتتى ماقالاسىندا «اق الاڭ» رومانىنا بويلاپ بارىپ تالداۋعا اسا تەرەڭدەپ بارماسا دا, بىرسىدىرعى قۇلاققا ىلەر پىكىرلەر ايتقانى ەستە. اسىرەسە, «رومان گەرويلارىنىڭ سوعىس اپاتىنان زاقىمدانعان اۋىلداعى جارالى جاندار» ەكەندىگىنە ەرەكشە دەن قويا وتىرىپ بىلاي دەپ وي تۇيىندەيدى: «ج.مۋسين ادام بويىنداعى پسيحولوگيالىق قات-قابات ەرەكشەلىكتەردى دۇرىس ايقىنداۋمەن قاتار, اۋىل ومىرىندەگى نەبىر قاسىرەتتەردىڭ سىرىن تەرەڭ تالداۋمەن بىرگە, دالا تىرشىلىگىنىڭ تابيعات بەينەسىنىڭ ادەمى سۋرەتتەرىن وقۋشى كوز الدىنا ءدال ەلەستەتەدى».
شىنىندا دا جانايدار مۋسين جازۋشى رەتىندە ادامدار بويىنداعى ءبىرىن-ءبىرى قايتالامايتىن, ءتىپتى, تەرىسكە شىعىپ, تەكەتىرەسكە بارىپ جاتاتىن ارەكەتتەرىن جازۋ ۇستىندە تابيعات سيپاتتارىن دا سول مىنەز, پەيىل, ارەكەتپەن شەندەستىرە سۋرەتتەۋدە تاماشا سۋرەتكەرلىك قالىپ تانىتادى. ءوزىنىڭ باۋىرباستى زەرەندىسىنىڭ سۇلۋ تابيعاتىن, قالىڭ جىنىستى ورماندارىن, كولدەرى مەن بۇلاق باستاۋلارىن, تاۋ-تاستارىن ەرەكشە شابىتپەن جىرلايدى, جان سۇيىكتىسىنە اينالعان اباتتى ولكەگە ەرەكشە سەزىم نۇرىن سەبەزدەتە توگۋدەن اينىمايدى. ونىڭ بۇل ءمولدىر سەزىمى «جەر شوقتىعى – كوكشەتاۋ» دەرەكتى حيكاياتىندا ايقىن كورىنىس تاپتى.
وسى ورايدا مەنىڭ دوسىم بولعان كورنەكتى عالىم رىمعالي نۇرعاليەۆپەن جاكەڭنىڭ تۋعان ولكەسى – زەرەندىنى ارالاپ كەلگەن تۇستاعى ءبىر اڭگىمەسى ەستە قالىپتى.
رىمعالي جانايداردىڭ دوڭگەلەنە بىتكەن اقسارى جۇزىنە سۇيسىنە قاراپ تۇرىپ:
– جاكە, جولداس بولعان ەكى كۇندە ايتقان اڭگىمەڭ, تۋعان جەرىڭ, ەلىڭ تۋرالى بولدى. كوكشەتاۋ, بۋراباي تۋرالى ايتقان اڭىزدارىڭ ءبىر توبە. بۇگىن, مىنە, جارتى كۇننەن اسىپ بارادى, تۋعان جەرىڭ كەڭوتكەل, ونىڭ توڭىرەگىندەگىلەر تۋرالى نەبىر حيكايالاردى ءتىلىڭنىڭ مايىن اعىزا وتىرىپ باياندادىڭ. بۇل ەلىن, جەرىن جانىنداي سۇيەتىن, ەلدىڭ, جەردىڭ تاعدىرى تولعاندىراتىن, تۋعان جەرىنىڭ تابيعاتىنا تۇسكەن جارانىڭ ونىڭ دا ماڭدايىنا شوگىر بولىپ قادالاتىن ازاماتتىڭ عانا قولىنان كەلەر ءىس, – دەگەنى ەستە ءارى كۋرستاس دوسىنىڭ جانايداردىڭ ەلىن, جەرىن ەرەكشە زور قۇرمەتپەن قاستەرلەي بىلەتىندىگىن تاپ باسىپ تاني العاندىعىنىڭ ايعاعى بولاتىن.
ءبىز رەداكتورىمىز جانايدار مۋسيننىڭ ارقاسىندا ءابدىجامىل نۇرپەيىسوۆ, سىرباي ماۋلەنوۆ, تاحاۋي احتانوۆ, ءازىلحان نۇرشايىقوۆ, عافۋ قايىربەكوۆ, كاكىمبەك سالىقوۆ ءتارىزدى ءىرى قالام قايراتكەرلەرىمەن تانىسۋعا, سان رەت رەداكتسيادا كەزدەسۋىمىزگە, دامدەس بولۋىمىزعا تۋرا كەلدى. وسىلاردىڭ بارىندە دە رەداكتور مۋسين, قالامگەر مۋسين دارەجەسىندە پىكىرلەسىپ, اڭگىمەگە ءورىس اشىپ وتىراتىن, قادىرلى اعالارىن قالاي قۇرمەتتەسە, ولار دا جاكەڭدى سولاي, مول ىقىلاس-پەيىلىمەن قادىر تۇتاتىندىعىن اڭعاراتىن ەدىك.
اسىرەسە, قازاقتىڭ اقجال تۇلپارىنداي تەگەۋىرىندى دە تەكتى اقىنى عافۋ قايىربەكوۆپەن كەزدەسۋلەرىمىز ەستەن كەتپەس عانيبەتتى كەزەڭدەر بولعاندىعىن ساعىنىشتى سەزىممەن ەسكە الامىن.
بادەش جەڭگەيمەن عافاڭ سوڭعى جىلداردا بۋراباي شيپاجايىنا جىل ارالاتپاي كەلىپ تۇراتىن ەدى. الماتىدان شىقپاي جاتىپ جاكەڭە تەلەفون شالاتىن. ال, جاكەڭ مەنى شاقىرىپ الىپ قارسى الۋ قامىنا كىرىسەتىنبىز.
عافاڭمەن كەزدەسۋ ەستەن كەتپەس عاجاپ ادەبي, مادەني كەشكە اينالىپ جۇرە بەرۋشى ەدى. قاناتتى اقىن شابىت ۇستىندە نەبىر جىر جاۋھارلارىن شاشۋداي-اق شاشىپ, استا-توك ەركە دە ەرەكشە قىلىقپەن بارشامىزدى باۋراپ الاتىن. كەي ساتتەردە قاسىم اقىننىڭ اندەرىن دە زور شابىتپەن شىرقاپ سالىپ, بۋرابايدىڭ ايناكولىن تەربەتىپ, بال قاراعايلارىن جەلپىندىرىپ كەتەتىن. اسىرەسە, ۇستازى قاسىم اقىننىڭ «داريعا قىزىن» اندەتكەندە ەرەكشە اسەرلەنىپ, كوكشە كۇمبەزىن بيىكتەتە تۇسەتىن ەدى, جارىقتىق!
اينالايىن, جاناي-جان,
دامدەس بولدىق تالايدان,
دەپ تەبىرەنە جىرلاسا جىرلاعانداي دا ەدى, عافاڭ.
مەن دە بىردە اقىن بۋرابايعا كەلگەندە تۋعان اۋىلىم قاراعاشقا, ونداعى اقىن جاقان سىزدىقوۆ پەن اكەم قاجىبايدىڭ قارا شاڭىراعىن ۇستاپ وتىرعان اعام شاكىتايدىڭ ۇيىنە قوناققا جانايدار ەكەۋىن الىپ كەلدىم. كەيىننەن «قازاق ادەبيەتى» گازەتىنە عافاڭنىڭ جولجازبا ەستەلىگى جارىق كوردى.
كوكشەتاۋ وبلىستىق پارتيا كوميتەتىنىڭ ءبىرىنشى حاتشىسى ق.ا.تاۋكەنوۆ اپپاراتىنا ج.ءمۋسيندى حاتشى, ن.ىسقاقوۆتى جالپى ءبولىم مەڭگەرۋشىلىگىنە قىزمەتكە الدى. اتتەڭ, جاكەڭ كوپ جۇرە المادى. كوكشەتاۋدىڭ اسىل پەرزەنتى الپىسىنا دا جەتپەي دۇنيەدەن ءوتتى. قازىر بىرەۋدىڭ ءولىمىن بىرەۋگە جابا سالاتىن جابايى مىنەزگە مۇرىندىق سوقتىرمايىق دەسەك تە, جاكەڭمەن ون سەگىز جىل ۇزەڭگىلەس قىزمەتتە بىرگە ءجۇرىپ, ونىڭ قياناتتان قامىققان كەزدەرى از بولماعاندىعىن ءبىر بىلسە مەن بىلگەندەيمىن.
جانايداردىڭ مەزگىلسىز قازاسى قالىڭ ەلدىڭ قابىرعاسىن قايىستىردى. ارداقتى اعاسى بايان جانعالوۆتان باستاپ كۇڭىرەنە شەر تولعادى. عافۋ اعاسى:
– جانايدار! جانايدار!
دەپ جان داۋىسىڭ
جاڭعىرتىپ تۇرادى ۇزاق ءار تاۋ ءىشىن.
ياپىر-اۋ, قايران ساباز قايدا كەتتىڭ –
مەن تۇگىل, جەل توقتايدى,
تارتادى ءىشىن.
ءبىر سۇمدىق ەستىگەنىم – شىن بولار ما؟
جۇرگەندەي ۇيا تاپپاي كۇن قونارعا.
كوزىنە ەلەستەيدى ءومىر شاتقال,
تار جولدا قۇلاعان ات, سىنعان اربا.
قادىرى قالۋ ءۇشىن ەستە نەبىر,
ەر ەدى ۇزىلەتىن تەپسە تەمىر.
جانىنداي ءسۇيۋشى ەدى ءوز ولكەسىن,
كەڭ ەدى ارقا – كەۋدە,
كوكشە – كوڭىل! –
دەسە,
اقىن ءىنىسى رەتىندە ءبىز دە:
– ادام ءولدى,
تۇرىڭدار. قايعىرىڭدار.
ءومىر باردا ءولىم بار,
قايعى-مۇڭ بار.
ورالماسىن سەزسەك تە ورتامىزعا,
تىرىلتە الماسا دا قايعىرۋلار.
پارىز بىتكەن وتەلسىن, اقتىق رەت,
تابىتىن جاسپەن شىلاپ, قايعىرىڭدار,
– دەپ كۇڭىرەندىك.
قورعانبەك اقىن ءىنىسى:
ەسىمدە اعا, ەسىمدە اعا, ماعان دا
قۇشاق جايعانىڭ,
التىننىڭ سارى بۋىنداي بولىپ
جۇرەكتىڭ ءتورىن جايلادىڭ.
كوڭىلىڭ تولىپ, ىرازى بولىپ
ۇعىسقانىم دا ەسىمدە,
ۇرىسقانىڭ دا, ۇمتىلىپ العا
تىرىسقانىم دا ەسىمدە.
ۇزاق پا ءومىر... تۇزاق پا ءومىر...
ەكەن-اۋ ءومىر قاس-قاعىم,
اعا, سەن سونى بىلگەندىكتەن, بالكىم,
قارانار قيمىل باستادىڭ.
...وتىرۋشى ەدىڭ جازىلىپ ماڭداي,
جاراسىپ ماڭعاز ماڭقيىپ,
بويلامادىق-اۋ, ويلامادىق-اۋ
كەتەر دەپ ءبىر كۇن جان قيىپ.
...اعاجان ساعان, اعاجان ساعان,
اسىرىپ ايتىپ نە دەيىن,
سۇڭعىلا شەشەن ءوزىڭ ەدىڭ-اۋ بۇلكىلدەپ
كەتسە كومەيىڭ.
تۇلپار ەدىڭ-اۋ... تۇرمانىڭدى
سەنىڭ بۇتىندەپ باعىپ كورەيىن,
ساعىندىرعان اعا, سەنى ءتىرى
دەپ سەنىپ وتەيىن, سەنەيىن, – دەپ تەبىرەنەدى.
زامانداسى نۇرمياش اقىن:
– باقۇل بول ەندى اياۋلىم,
قاتىگەز قارا بوياۋ كۇن.
قاناتسىز قىران ۇشپايدى,
دارمەنسىز قارا جاياۋمىن.
قايران جاكەڭ, قايداسىڭ؟
اسىردى-اۋ اجال ايلاسىن.
كوڭىلگە نۇر قۇيا ما,
كۇن بەلدەۋدەن تايعاسىن,
دەپ مۇڭدانادى.
مىنە, جانايدار بايمىرزا ۇلى تۋعان كوكشەسىنە وسىنشالىقتى قىمبات تا قادىرلى ەدى. كوكشەتاۋ قالاسىنىڭ ورتالىعىندا ەرتەرەكتە ءوزى دە ءبىلىم العان, بۇل كۇندە ج.ءمۋسيننىڭ قادىرلى ەسىمىن يەمدەنىپ وتىرعان قازپەدكوللەدج تاياۋدا ءوزىنىڭ شيرەك عاسىرلىق تويىن اتاپ رەسپۋبليكا تانىپ, ءبىلىپ وتىر. تاياۋدا كوللەدج ۇجىمى جانايدار مۋسينگە ەسكەرتكىش بەلگى ورناتتى. بۇل, ءسوز جوق, جاكەڭدەي ابزال ازاماتتىڭ ولمەس عۇمىرى باستالعاندىعىنىڭ اجارلى بەلگىسى.
تولەگەن قاجىباي,
جازۋشى.
كوكشەتاۋ.
جاسىما, دوستار, جاسىما,
ەڭبەگى بەلگى باسىنا.
ول جازدى اتىن ولمەستەي,
كوكشەنىڭ كوركەم تاسىنا.
كاكىمبەك سالىقوۆ.
ءوتىپ بارا جاتقان ۋاقىت!
تابانداتقان ەلۋ جىل ىشىندە الدەنەشە رەداكتورمەن بىرگە, دالىرەك ايتساق, سولاردىڭ تىكەلەي باسشىلىعىندا قىزمەت ەتىپ, قۋانىش-قىزىعى, كۇيىنىشتى رەنىشى الماسىپ جاتقان كۇندەرىمىز سول اعالارمەن بىرگە قويان-قولتىق وتكەن ەدى. سولاردىڭ ىشىندە ەرەكشەلەندىرە تۇسەتىن ەڭسەلى قالپىمەن, ماداقتاۋعا لايىق مىنەز كوركەمدىگىمەن ماڭدايى جارقىراپ العا شىعاتىنى بۇگىندە سەكسەننىڭ سەڭگىرىنە كوتەرىلگەن جانايدار بايمىرزا ۇلى مۋسين ەكەندىگىن ەرەكشە ىلتيپاتپەن قاداي ايتۋدى ءجون كورەمىن. ويتكەنى, جانايدار بايمىرزا ۇلى «عۇمىرى ءبىر كۇندىك, ءسوزى مىڭ كۇندىك» گازەت ءۇشىن جاراتىلعان جانداي ادەمى اسەرگە بولەي بىلگەن ەدى.
«گازەتىنە قاراپ رەداكتورىن تانى» دەيتىن قاعيداتتىڭ اقيقاتتىعىنا دەن قويا الساق, ءسوز جوق, جانايدار بايمىرزا ۇلى وبلىستىق «كوكشەتاۋ پراۆداسى» گازەتىنىڭ قوس شىلبىر, ءبىر تىزگىنىنە يە بولعان العاشقى كۇننەن-اق باسىلىمنىڭ پارمەندى قۋاتىن قاناتتاندىرىپ, بەدەلدى بەلەسىن بيىكتەتىپ, ابىرويىن اسقاقتاتۋ جولىن تىنىمسىز ىزدەستىردى, كۇن سايىن گازەتتىڭ جاڭاشىل ءۇنى مەن ءسوزىن جاڭا ارناعا سالۋعا كۇش-جىگەرىن جۇمىلدىرا ءبىلدى. ەڭ باستىسى, شىعارماشىل ۇجىمنىڭ تانىم-تالعامى مەن قالام قارىمىن سول ارناعا جەتەلەپ اپارىپ, ءبىر جەڭنەن قيمىل كورسەتۋگە ۇنەمى ۇندەپ وتىردى. جۋرناليستەردى ىزدەنىس ۇستىندە ەڭبەك ەتۋگە ماشىقتاندىردى. ەندىگى جەردە كەز كەلگەن قالام يەسى ءوزىن جالاڭ ورىنداۋشى ەمەس, ايتارى ايقىن, ءسوزى سالماقتى, دارا تۇلعالىق تۇرپاتى قالىپتاسقان قايراتكەر دەپ تانيتىن حالگە جەتتى. مۇنداي جەردە جاڭا ۇسىنىس, پىكىرلەر, تىڭ تولعانىستار باس كوتەرمەي تۇرمايدى ەمەس پە. ەندەشە, از عانا جىلدار ىشىندە وبلىستىق «كوكشەتاۋ پراۆداسى» گازەتى ءوزىنىڭ تارالىمى جاعىنان ارقا الابىندا العا وزعان باسىلىمعا اينالعاندىعىنا كۋا بولدىق. گازەت بەتىندە بوي كورسەتكەن تىڭ ايدارلار وبلىس بويىنشا زور ەڭبەك سىلكىنىستەرىن تۋدىردى. ماسەلەن, كوكشەتاۋ وبلىستىق پارتيا كوميتەتىنىڭ ءبىرىنشى حاتشىسى ەركىن نۇرجان ۇلى اۋەلبەكوۆتىڭ كەزىندە گازەت كوتەرگەن بىرنەشە باستامالار بيۋرو وتىرىستارىندا ارنايى قارالىپ, قولداۋعا يە بولىپ, قاۋلىلار قابىلداندى. سونىڭ ءبىرى ۆولودار اۋدانىنا قاراستى لاۆروۆ سوۆحوزىنداعى سوتسياليستىك ەڭبەك ەرى تۇرلىبەك ابىلپەيىسوۆ باسقارعان تراكتور-ەگىس بريگاداسى ديقانشىلارىنىڭ «كورشى تانابى – ءوز تانابىڭ» دەگەن باستاماسى گازەت بەتىندە ايشىقتالىپ, ءدۇيىم وبلىس ەگىنشىلەرىنىڭ ەنشىسىنە اينالىپ كەتىپ ەدى.
وبلىستىق «كوكشەتاۋ پراۆداسى» گازەتىنىڭ ماسكەۋدەگى بۇكىلوداقتىق اۋىلشارۋاشىلىعى جەتىستىكتەرى كورمەسىنىڭ باسپاسوزگە قاتىستى بولىمىنەن بارىپ ورىن الۋى, ونىڭ تاجىريبەسىنىڭ وداق بويىنشا تارالۋى سياقتى شىن مانىسىندەگى تاريحي وقيعا تاعى دا ءجاكەڭنىڭ جانكەشتى ەڭبەگىنىڭ تاعىلىمىن تانىتقانداي ەدى. سول تۇستا ول ۇجىمدى تاس ءتۇيىن جۇدىرىقتاي جۇمىلدىرىپ, اسا جاۋاپتى سىناقتان سۇرىنبەي وتۋىمىزگە جولباسشىلىق جاساي ءبىلدى. دوس ءسۇيىنىپ, دۇشپان كۇيىنەتىندەي بۇل ارەكەت كورشىلەس وبلىستارداعى ارىپتەستەرىمىزدى تاڭ-تاماشا قالدىرعانى ءالى ەستە.
جانايدار مۋسينمەن ون سەگىز جىل قاتار ءجۇرىپ قىزمەت اتقارعانداعى كوڭىلىمە نۇرىن شاشقان تاعى ءبىر تاماشا قاسيەتىن اينالىپ وتۋگە بولماس. ول ونىڭ ەرەن نامىسشىلدىعى, ءوز گازەتى مەن ۇجىمىنىڭ ۇنەمى ماڭدايى جارقىراپ وزىق ءجۇرۋىن الابوتەن ارمانداۋى ەدى عوي.
كوكشەتاۋ وبلىستىق ورىس ءتىلدى «ستەپنوي ماياك» گازەتى ەلۋ جىلعا تولىپ, «قۇرمەت بەلگىسى» وردەنىمەن ناگرادتالۋى جاكەڭە كادىمگىدەي وي سالدى. ول قارابايىر قىزعانشاقتىق ەمەس, «قازاق ءتىلدى گازەت نەگە كەم بولماق؟» دەگەن نامىستان تۋعان تولعانىس بولاتىن. ول دەرەۋ ماسكەۋ, الماتى, ومبى قالالارىنا سۇراۋ سالىپ, كوكشەتاۋ وڭىرىندە قازاق ءتىلدى باسىلىم بولمادى ما ەكەن دەۋمەن بولدى. اقىرى, لەنينگرادتاعى «كىتاپ پالاتاسىندا» ءبىر بولسا سوندا بولادى دەگەندى ەستىپ, ەكى تىلگە دە جۇيرىك گازەتتىڭ جاۋاپتى حاتشىسى نۇرحان ىسقاقوۆتى اتتاندىردى. جۇمىسىنا ىقتياتتى نۇرحان جارتى ايدىڭ ىشىندە قۋانىشپەن ورالدى. قولىندا جارتىلاي جاديتشە, جارتىلاي لاتىن قارپىمەن باسىلعان «كولحوز جولى» گازەتىنىڭ بىرنەشە ءنومىرىنىڭ كوشىرمەسى بار. 1930 جىلعى گازەتتىڭ №1 سانىندا اقىن جۇماعالي سايننىڭ قۇتتىقتاۋ ولەڭى جاريالانىپتى. ۇجىم قۋانىشىندا شەك بولمادى. سول 1980 جىلى گازەتىمىز «قۇرمەت بەلگىسى» وردەنىمەن, بىرنەشە ارىپتەسىمىز وردەن, مەدالدارمەن ماراپاتتالدى. وسى جولداردىڭ اۆتورىنا «قازاقستاننىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن مادەنيەت قىزمەتكەرى» دەگەن مارتەبەلى اتاق بەرىلدى.
ىسكەر باسشىنىڭ ۇيىمداستىرا ءبىلۋ شەبەرلىگى مەن ۇجىمعا دەگەن زور جاناشىرلىعىنىڭ ارقاسىندا گازەتىمىز ودان ءارى شىعارماشىلىعى جاعىنان جەتىلىپ, ۇجىم بىرلىگى مەن بەدەلى بيىكتەي ءتۇستى. تىڭ شابىتپەن ارقالاندىق. ءبىز كۇنى بۇگىنگە دەيىن رەداكتورىمىز جانايدار بايمىرزا ۇلى ءمۋسيندى قۇرمەتپەن, شىنايى العىسكەرلىك سەزىممەن ەسكە الىپ وتىرامىز.
رەداكتور رەتىندە جانايدار بايمىرزا ۇلىن باسقالاردان موينى وزىق العا شىعارعان باستى قاسيەتىن وسى تۇستا ايتايىق. ول ونىڭ ەرەن ەڭبەكقورلىعىمەن ەنشىلەس ەڭسەلى قالامگەرلىگى بولاتىن. كەڭ تىنىستى كوركەم وچەركتەردى بىلاي قويعاندا, ون جول حابار جازبايتىن رەداكتورلاردى دا كوزىمىز كوردى عوي. ال جاكەڭ بولسا, ۇنەمى جازۋ ۇستىندە وتىراتىن-دى. ءسويتسەك, ول كوركەم شىعارما جازۋعا دا دەن قويعان ەكەن-اۋ. ونىڭ العاشقى «ءۇمىت» اتتى اڭگىمەلەر جيناعىندا باس قۇراعان دۇنيەلەرى كەلە-كەلە كەڭ تىنىستى, ءىرى پولوتنالى كەسەك شىعارمالارعا اينالدى. سونىڭ ناقتى دالەلى «اق الاڭ», «تۋعان ءۇيدىڭ ءتۇتىنى» روماندارى جانە دەرەكتى «جەر شوقتىعى – كوكشەتاۋ» ەڭبەگى بولدى.
رەداكتورلىق قات-قابات جۇمىستا جۇرسە دە وسىنداي كەسەك دۇنيەلەرگە قالام تارتۋى جانايداردىڭ شىعارماشىلىقتاعى شىرايلى ساتتەرى ەدى. كەزىندە جەرلەس جازۋشى ساكەن ءجۇنىسوۆ ءوزىنىڭ «ىزدەنىس ىزدەرى» اتتى ماقالاسىندا «اق الاڭ» رومانىنا بويلاپ بارىپ تالداۋعا اسا تەرەڭدەپ بارماسا دا, بىرسىدىرعى قۇلاققا ىلەر پىكىرلەر ايتقانى ەستە. اسىرەسە, «رومان گەرويلارىنىڭ سوعىس اپاتىنان زاقىمدانعان اۋىلداعى جارالى جاندار» ەكەندىگىنە ەرەكشە دەن قويا وتىرىپ بىلاي دەپ وي تۇيىندەيدى: «ج.مۋسين ادام بويىنداعى پسيحولوگيالىق قات-قابات ەرەكشەلىكتەردى دۇرىس ايقىنداۋمەن قاتار, اۋىل ومىرىندەگى نەبىر قاسىرەتتەردىڭ سىرىن تەرەڭ تالداۋمەن بىرگە, دالا تىرشىلىگىنىڭ تابيعات بەينەسىنىڭ ادەمى سۋرەتتەرىن وقۋشى كوز الدىنا ءدال ەلەستەتەدى».
شىنىندا دا جانايدار مۋسين جازۋشى رەتىندە ادامدار بويىنداعى ءبىرىن-ءبىرى قايتالامايتىن, ءتىپتى, تەرىسكە شىعىپ, تەكەتىرەسكە بارىپ جاتاتىن ارەكەتتەرىن جازۋ ۇستىندە تابيعات سيپاتتارىن دا سول مىنەز, پەيىل, ارەكەتپەن شەندەستىرە سۋرەتتەۋدە تاماشا سۋرەتكەرلىك قالىپ تانىتادى. ءوزىنىڭ باۋىرباستى زەرەندىسىنىڭ سۇلۋ تابيعاتىن, قالىڭ جىنىستى ورماندارىن, كولدەرى مەن بۇلاق باستاۋلارىن, تاۋ-تاستارىن ەرەكشە شابىتپەن جىرلايدى, جان سۇيىكتىسىنە اينالعان اباتتى ولكەگە ەرەكشە سەزىم نۇرىن سەبەزدەتە توگۋدەن اينىمايدى. ونىڭ بۇل ءمولدىر سەزىمى «جەر شوقتىعى – كوكشەتاۋ» دەرەكتى حيكاياتىندا ايقىن كورىنىس تاپتى.
وسى ورايدا مەنىڭ دوسىم بولعان كورنەكتى عالىم رىمعالي نۇرعاليەۆپەن جاكەڭنىڭ تۋعان ولكەسى – زەرەندىنى ارالاپ كەلگەن تۇستاعى ءبىر اڭگىمەسى ەستە قالىپتى.
رىمعالي جانايداردىڭ دوڭگەلەنە بىتكەن اقسارى جۇزىنە سۇيسىنە قاراپ تۇرىپ:
– جاكە, جولداس بولعان ەكى كۇندە ايتقان اڭگىمەڭ, تۋعان جەرىڭ, ەلىڭ تۋرالى بولدى. كوكشەتاۋ, بۋراباي تۋرالى ايتقان اڭىزدارىڭ ءبىر توبە. بۇگىن, مىنە, جارتى كۇننەن اسىپ بارادى, تۋعان جەرىڭ كەڭوتكەل, ونىڭ توڭىرەگىندەگىلەر تۋرالى نەبىر حيكايالاردى ءتىلىڭنىڭ مايىن اعىزا وتىرىپ باياندادىڭ. بۇل ەلىن, جەرىن جانىنداي سۇيەتىن, ەلدىڭ, جەردىڭ تاعدىرى تولعاندىراتىن, تۋعان جەرىنىڭ تابيعاتىنا تۇسكەن جارانىڭ ونىڭ دا ماڭدايىنا شوگىر بولىپ قادالاتىن ازاماتتىڭ عانا قولىنان كەلەر ءىس, – دەگەنى ەستە ءارى كۋرستاس دوسىنىڭ جانايداردىڭ ەلىن, جەرىن ەرەكشە زور قۇرمەتپەن قاستەرلەي بىلەتىندىگىن تاپ باسىپ تاني العاندىعىنىڭ ايعاعى بولاتىن.
ءبىز رەداكتورىمىز جانايدار مۋسيننىڭ ارقاسىندا ءابدىجامىل نۇرپەيىسوۆ, سىرباي ماۋلەنوۆ, تاحاۋي احتانوۆ, ءازىلحان نۇرشايىقوۆ, عافۋ قايىربەكوۆ, كاكىمبەك سالىقوۆ ءتارىزدى ءىرى قالام قايراتكەرلەرىمەن تانىسۋعا, سان رەت رەداكتسيادا كەزدەسۋىمىزگە, دامدەس بولۋىمىزعا تۋرا كەلدى. وسىلاردىڭ بارىندە دە رەداكتور مۋسين, قالامگەر مۋسين دارەجەسىندە پىكىرلەسىپ, اڭگىمەگە ءورىس اشىپ وتىراتىن, قادىرلى اعالارىن قالاي قۇرمەتتەسە, ولار دا جاكەڭدى سولاي, مول ىقىلاس-پەيىلىمەن قادىر تۇتاتىندىعىن اڭعاراتىن ەدىك.
اسىرەسە, قازاقتىڭ اقجال تۇلپارىنداي تەگەۋىرىندى دە تەكتى اقىنى عافۋ قايىربەكوۆپەن كەزدەسۋلەرىمىز ەستەن كەتپەس عانيبەتتى كەزەڭدەر بولعاندىعىن ساعىنىشتى سەزىممەن ەسكە الامىن.
بادەش جەڭگەيمەن عافاڭ سوڭعى جىلداردا بۋراباي شيپاجايىنا جىل ارالاتپاي كەلىپ تۇراتىن ەدى. الماتىدان شىقپاي جاتىپ جاكەڭە تەلەفون شالاتىن. ال, جاكەڭ مەنى شاقىرىپ الىپ قارسى الۋ قامىنا كىرىسەتىنبىز.
عافاڭمەن كەزدەسۋ ەستەن كەتپەس عاجاپ ادەبي, مادەني كەشكە اينالىپ جۇرە بەرۋشى ەدى. قاناتتى اقىن شابىت ۇستىندە نەبىر جىر جاۋھارلارىن شاشۋداي-اق شاشىپ, استا-توك ەركە دە ەرەكشە قىلىقپەن بارشامىزدى باۋراپ الاتىن. كەي ساتتەردە قاسىم اقىننىڭ اندەرىن دە زور شابىتپەن شىرقاپ سالىپ, بۋرابايدىڭ ايناكولىن تەربەتىپ, بال قاراعايلارىن جەلپىندىرىپ كەتەتىن. اسىرەسە, ۇستازى قاسىم اقىننىڭ «داريعا قىزىن» اندەتكەندە ەرەكشە اسەرلەنىپ, كوكشە كۇمبەزىن بيىكتەتە تۇسەتىن ەدى, جارىقتىق!
اينالايىن, جاناي-جان,
دامدەس بولدىق تالايدان,
دەپ تەبىرەنە جىرلاسا جىرلاعانداي دا ەدى, عافاڭ.
مەن دە بىردە اقىن بۋرابايعا كەلگەندە تۋعان اۋىلىم قاراعاشقا, ونداعى اقىن جاقان سىزدىقوۆ پەن اكەم قاجىبايدىڭ قارا شاڭىراعىن ۇستاپ وتىرعان اعام شاكىتايدىڭ ۇيىنە قوناققا جانايدار ەكەۋىن الىپ كەلدىم. كەيىننەن «قازاق ادەبيەتى» گازەتىنە عافاڭنىڭ جولجازبا ەستەلىگى جارىق كوردى.
كوكشەتاۋ وبلىستىق پارتيا كوميتەتىنىڭ ءبىرىنشى حاتشىسى ق.ا.تاۋكەنوۆ اپپاراتىنا ج.ءمۋسيندى حاتشى, ن.ىسقاقوۆتى جالپى ءبولىم مەڭگەرۋشىلىگىنە قىزمەتكە الدى. اتتەڭ, جاكەڭ كوپ جۇرە المادى. كوكشەتاۋدىڭ اسىل پەرزەنتى الپىسىنا دا جەتپەي دۇنيەدەن ءوتتى. قازىر بىرەۋدىڭ ءولىمىن بىرەۋگە جابا سالاتىن جابايى مىنەزگە مۇرىندىق سوقتىرمايىق دەسەك تە, جاكەڭمەن ون سەگىز جىل ۇزەڭگىلەس قىزمەتتە بىرگە ءجۇرىپ, ونىڭ قياناتتان قامىققان كەزدەرى از بولماعاندىعىن ءبىر بىلسە مەن بىلگەندەيمىن.
جانايداردىڭ مەزگىلسىز قازاسى قالىڭ ەلدىڭ قابىرعاسىن قايىستىردى. ارداقتى اعاسى بايان جانعالوۆتان باستاپ كۇڭىرەنە شەر تولعادى. عافۋ اعاسى:
– جانايدار! جانايدار!
دەپ جان داۋىسىڭ
جاڭعىرتىپ تۇرادى ۇزاق ءار تاۋ ءىشىن.
ياپىر-اۋ, قايران ساباز قايدا كەتتىڭ –
مەن تۇگىل, جەل توقتايدى,
تارتادى ءىشىن.
ءبىر سۇمدىق ەستىگەنىم – شىن بولار ما؟
جۇرگەندەي ۇيا تاپپاي كۇن قونارعا.
كوزىنە ەلەستەيدى ءومىر شاتقال,
تار جولدا قۇلاعان ات, سىنعان اربا.
قادىرى قالۋ ءۇشىن ەستە نەبىر,
ەر ەدى ۇزىلەتىن تەپسە تەمىر.
جانىنداي ءسۇيۋشى ەدى ءوز ولكەسىن,
كەڭ ەدى ارقا – كەۋدە,
كوكشە – كوڭىل! –
دەسە,
اقىن ءىنىسى رەتىندە ءبىز دە:
– ادام ءولدى,
تۇرىڭدار. قايعىرىڭدار.
ءومىر باردا ءولىم بار,
قايعى-مۇڭ بار.
ورالماسىن سەزسەك تە ورتامىزعا,
تىرىلتە الماسا دا قايعىرۋلار.
پارىز بىتكەن وتەلسىن, اقتىق رەت,
تابىتىن جاسپەن شىلاپ, قايعىرىڭدار,
– دەپ كۇڭىرەندىك.
قورعانبەك اقىن ءىنىسى:
ەسىمدە اعا, ەسىمدە اعا, ماعان دا
قۇشاق جايعانىڭ,
التىننىڭ سارى بۋىنداي بولىپ
جۇرەكتىڭ ءتورىن جايلادىڭ.
كوڭىلىڭ تولىپ, ىرازى بولىپ
ۇعىسقانىم دا ەسىمدە,
ۇرىسقانىڭ دا, ۇمتىلىپ العا
تىرىسقانىم دا ەسىمدە.
ۇزاق پا ءومىر... تۇزاق پا ءومىر...
ەكەن-اۋ ءومىر قاس-قاعىم,
اعا, سەن سونى بىلگەندىكتەن, بالكىم,
قارانار قيمىل باستادىڭ.
...وتىرۋشى ەدىڭ جازىلىپ ماڭداي,
جاراسىپ ماڭعاز ماڭقيىپ,
بويلامادىق-اۋ, ويلامادىق-اۋ
كەتەر دەپ ءبىر كۇن جان قيىپ.
...اعاجان ساعان, اعاجان ساعان,
اسىرىپ ايتىپ نە دەيىن,
سۇڭعىلا شەشەن ءوزىڭ ەدىڭ-اۋ بۇلكىلدەپ
كەتسە كومەيىڭ.
تۇلپار ەدىڭ-اۋ... تۇرمانىڭدى
سەنىڭ بۇتىندەپ باعىپ كورەيىن,
ساعىندىرعان اعا, سەنى ءتىرى
دەپ سەنىپ وتەيىن, سەنەيىن, – دەپ تەبىرەنەدى.
زامانداسى نۇرمياش اقىن:
– باقۇل بول ەندى اياۋلىم,
قاتىگەز قارا بوياۋ كۇن.
قاناتسىز قىران ۇشپايدى,
دارمەنسىز قارا جاياۋمىن.
قايران جاكەڭ, قايداسىڭ؟
اسىردى-اۋ اجال ايلاسىن.
كوڭىلگە نۇر قۇيا ما,
كۇن بەلدەۋدەن تايعاسىن,
دەپ مۇڭدانادى.
مىنە, جانايدار بايمىرزا ۇلى تۋعان كوكشەسىنە وسىنشالىقتى قىمبات تا قادىرلى ەدى. كوكشەتاۋ قالاسىنىڭ ورتالىعىندا ەرتەرەكتە ءوزى دە ءبىلىم العان, بۇل كۇندە ج.ءمۋسيننىڭ قادىرلى ەسىمىن يەمدەنىپ وتىرعان قازپەدكوللەدج تاياۋدا ءوزىنىڭ شيرەك عاسىرلىق تويىن اتاپ رەسپۋبليكا تانىپ, ءبىلىپ وتىر. تاياۋدا كوللەدج ۇجىمى جانايدار مۋسينگە ەسكەرتكىش بەلگى ورناتتى. بۇل, ءسوز جوق, جاكەڭدەي ابزال ازاماتتىڭ ولمەس عۇمىرى باستالعاندىعىنىڭ اجارلى بەلگىسى.
تولەگەن قاجىباي,
جازۋشى.
كوكشەتاۋ.
سوڭعى جاڭالىقتار
استانادا ءتۇرلى سالا قىزمەتكەرلەرى بىرلەسىپ اعاش وتىرعىزدى
«تازا قازاقستان» • كەشە
«تازا قازاقستان»: كەلەشەك مەكتەبىنىڭ وقۋشىلارى سەنبىلىككە قاتىستى
«تازا قازاقستان» • كەشە
پرەزيدەنت كرەاتيۆتى يندۋستريانى دامىتۋ قورىنىڭ كەڭسەسىن ارالاپ كوردى
پرەزيدەنت • كەشە
توقاەۆ «تازا قازاقستان» جوباسىن جاڭا يدەولوگيانىڭ وزەگى دەپ اتادى
«تازا قازاقستان» • كەشە
