... زىمىراپ جاتقان ۋاقىت-اي دەسەڭىزشى. ەلىمىزدە تاۋەلسىزدىكتىڭ تاڭى اتىپ, حالقىمىزدىڭ اق جارىلا قۋانعانى دا كەشە عانا سياقتى. ءبارىن باسىنان باستاۋعا تۋرا كەلدى. ءبىر جوق ەكىنشى جوققا كەلىپ تىرەلگەن زامان بولدى. اركىم حال-قادەرىنشە اتا-بابامىز ارمانداعان ەلدىگىمىزدىڭ, ەگەمەندىگىمىزدىڭ بەكەمدەنۋىنە تارىداي بولسا دا ۇلەس قوسۋعا بەيىندى ەدى. البەتتە, بۇل رەتتە الدىمەن بار سالماق تۇتاستاي ءبىر ۇلتتىڭ تاعدىرىن قولىنا العان, ەڭ كۇردەلى كەزەڭدە ەل باسقارۋدىڭ جاۋاپكەرشىلىگى ماڭدايىنا جازىلعان قازاقستاننىڭ تۇڭعىش پرەزيدەنتى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ يىعىنا ءتۇستى.
تەگىندە, تاريحتاعى مەملەكەت باسشىلارى حاقىندا اڭگىمە قوزعاعاندا, بولماسا جەكە ومىرىنە توقتالعاندا, ولاردىڭ تۇلعالىق قاسيەتىن, بولمىسىن ءسوز ەتكەندە زايىبى دا ەستە تۇرادى. تەك ۇلكەن زامانا جولىن تاڭداعان زاڭعار باسشىلاردىڭ عانا ەمەس, كەز كەلگەن قاراپايىم ءومىر سىنىنداعى جۇمىرباستى پەندەنىڭ دە ارقاسۇيەرى, يەك ارتارى, ەڭ جاقىن جاناشىرى, ەڭ سەنىمدى تىلەۋقورى – قۇداي قوسقان قوساعى بولماق. ويتكەنى, ءوز وتباسىندا, ۇيىندە بەرىك قورعان ورناماي, قانشا مىقتى دەگەن ەر ازاماتتىڭ دا ءىسى ورگە باسپاعان, جۇمىسى بەرەكەلەنبەگەن.
1991 جىل. وتپەلى قيىن كەزەڭ. وسىنداي قيىن شاقتا سارا الپىسقىزى ەلباسىنىڭ زايىبى رەتىندە دە, بالا ءسۇيىپ, تاربيەلەپ وتىرعان انا رەتىندە دە قارلىعاشتىڭ قاناتىمەن سۋ سەبەلەگەنىندەي ءوز كومەگىن بەرۋدى پارىز سانايدى. ونىڭ ۇستىنە مەملەكەت باسشىسىمەن تالاي ەلگە بارعاندا, ولارداعى ءبىرىنشى حانىمداردىڭ اتقارىپ جاتقان قوعامدىق جۇمىستارىن, اسىرەسە, بالالارعا جاسالىپ جاتقان جاقسىلىقتاردى كورىپ, كوكىرەگىنە ءتۇيىپ جۇرەدى. قازاقستان ەكونوميكاسىنىڭ كۇردەلى جاعدايىندا مەملەكەتىمىز اياعىنان تىك تۇرىپ كومەكتەسەدى دەگەنشە, اتا-اناسى بار بالالاردى اسىراپ-ساقتاۋ قيىنعا تۇسكەندە, مۇگەدەك, كوزدەرى ءجاۋدىرەپ ۇلكەندەرگە قاراعان, پاناسىز قالعان جەتىم, ناۋقاس بالالار كۇتىپ جاتپاس, تۋعان انالارىن الماستىرا الماساق تا, توزىمدەرىن سىناماۋدى ويلاپ, ناقتى كومەك كورسەتۋدى نيەت ەتەدى. بۇل جايىندا سارا الپىسقىزىنىڭ: «مەن ادامدارعا كومەك بەرە الاتىنىمدى, ونىڭ ۇستىنە مەنىڭ جاعدايىم باسقالارعا قاراعاندا, وسى ىستە اناعۇرلىم كوپ ءىس تىندىرۋعا مۇمكىندىك تۋدىراتىنىن ءتۇسىندىم», – دەپ اعىنان جارىلعانى بار. وسىلايشا, 1992 جىلى ەلىمىزدە العاشقىلاردىڭ ءبىرى بولىپ قوعامدىق نەگىزدە «بوبەك» قايىرىمدىلىق قورىن قۇرۋ جونىندەگى اقجارىلقاپ ويىن الدىمەن سول كەزدەگى پرەمەر-مينيستردىڭ ورىنباسارى مىرزاتاي جولداسبەكوۆكە جەتكىزەدى. ول كىسى قۇپ كورەدى. سوسىن كەشكىسىن وتاعاسىنا وسى ويىن بىلدىرگەندە, نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى مۇنداي ساۋاپتى ءىستىڭ ادامعا دا, اللاعا دا جاعاتىنىن ايتىپ, قوردىڭ بايعازىسىنا دەپ قالتاسىنان قوماقتى اقشا ۇسىنىپ, ىسىنە ساتتىلىك تىلەيدى.
قوعامىمىز مەيىرىمدىلىككە, قايىرىمدىلىققا شولىركەپ وتىرعان شاقتا دەر كەزىندە كوتەرىلگەن مۇنداي جاقسى باستامانى بالاجان, كەڭقولتىق قازاق حالقى جىلى قابىلداعانى حاق. مىنە, «بوبەكتىڭ» تاريحى وسىلاي باستاۋ الدى. بۇل ءىستى قولعا العاندا استە تاجىريبە بولمادى. مەملەكەتتەن كومەك جوق. الدىمەن قور ارقىلى ەلىمىزگە كەلىپ جاتقان قايىرىمدىلىق سالەم-ساۋقاتتاردىڭ مۇقتاج وتباسىلارعا, جەتىم, اۋرۋ بالالارعا جولشىباي قولدى بولماي جەتۋىن قاداعالادى. ارينە, جوعارى مارتەبەسىن پايدالانىپ, قالتالى اعايىندارعا, بيزنەسمەندەرگە قولقا سالدى, قايىرىمدىلىق شارالارىن ۇيىمداستىردى. ەلجاندى, ۇلتىن سۇيەتىن ازاماتتار دا ايانىپ قالمادى. ارينە, وسىنداي ءولىارا شاقتا حالىقتىڭ وسال توپتارى قايىرىمدىلىق قورلارىنان, فيرمالاردان, جەكە اۋقاتتى ادامداردان ءۇمىت-قايىر كۇتۋى زاڭدى دا. قور پرەزيدەنتىنىڭ اتىنا ءبىر جىلدا تۇسكەن 1300 حات, مىڭداعان الدىنا كەلۋشىلەر وسىعان دالەل.
«بوبەك» تە ەرجەتتى. 24 جىلدا قىرۋار ىزگىلىكتى ءىس تىندىردى. وعان ءبىزدىڭ باسىلىم, ونىڭ ىشىندە «ءبوبەكتىڭ» العاش قۇرىلعان كۇنىنەن ءبۇگىنگە دەيىن ءار ءىسىن, ءار باعىت-باعدارىن كورسەتۋدە 24 جىل بويى قالام تەربەپ كەلگەن وسى جولداردىڭ اۆتورى, ءوزىمىز كۋامىز. بۇگىنگىدەي مەرەيلى كۇنى سونىڭ ەڭ باستىلارىن اتاپ وتپەسەك, ارىمىزعا سىن بولار.
الدىمەن بالالاردىڭ دەنساۋلىعىن قورعاۋ ماقساتىندا تمد ەلدەرىندە تەڭدەسى جوق, ەڭ سوڭعى ءۇلگىدەگى, 140 ورىندىق رەسپۋبليكالىق ەمدەۋ-ساۋىقتىرۋ ورتالىعىن اشتى. قازاقستان «بالالار قۇقىعىن قورعاۋ» كونۆەنتسياسىنا قول قويىپ, سونىڭ نەگىزىندە قور بۇۇ جانىنداعى قوعامدىق اقپاراتتار دەپارتامەنتىنە مۇشە بولۋ ارقىلى دۇنيەجۇزىلىك بالالار قورىنىڭ قايىرىمدىلىق شارالارىنا قاتىسۋعا مۇمكىندىك الدى. «سوس كيندەردورفينتەرنەيشل» حالىقارالىق قايىرىمدىلىق ۇيىمى قازاقستاندا تۇڭعىش رەت ەۋروپالىق ۇلگىدەگى بالالار قالاشىقتارىن تەگىن سالىپ بەردى, بۇگىندە ولاردىڭ سانى ارتا تۇسۋدە. 1994 جىلدان باستاپ بالاسىن اناسىنان ايىرماي 7 كۇندىكتەن جەتى جاسقا دەيىن اسىراپ, باعىپ بەرەتىن «ءۇمىت ۇيلەرى» جۇمىس ىستەيدى. قوعامدىق ۇيىمدار تاريحىندا العاش رەت پارلامەنتكە «وتباسى ۇلگىسىندەگى بالالار اۋىلى جانە جاسوسپىرىمدەر ۇيلەرى تۋرالى» ۇسىنىس جاساپ, كەشەگى كازارمالىق تارتىپپەن وسەتىن جەتىم بالالاردىڭ ادامي, وتباسىلىق ۇلگىدە تاربيەلەنۋىنە جول اشقان جاڭا زاڭنىڭ شىعۋىنا ىقپال جاسادى. ومىرلىك تاجىريبە كورسەتكەندەي, قانشاما كومەك قولىن بەرگەنمەن جەتىم بالالار ماسەلەسى شەشىلمەيتىنىن, سوندىقتان, ونى بولدىرماۋدىڭ, ياعني, سەبەپ-سالدارىمەن كۇرەسۋ كەرەكتىگىن, ول ءۇشىن ادام بويىنا بالا كەزدەن ادامگەرشىلىك, ىزگىلىك قۇندىلىقتارىن ءسىڭىرىپ ءوسىرۋ كەرەكتىگىن العا تارتىپ, رۋحاني-ادامگەرشىلىك ءبىلىم بەرۋگە ارنالعان «ءوزىن-ءوزى تانۋ» اۆتورلىق جوباسىن ۇسىندى. وسى باستاعان ءىسىن ودان ءارى عىلىمي نەگىزدە ءارى كەشەندى دامىتۋ ءۇشىن ادامتانۋ ينستيتۋتىن اشۋ تۋرالى ۇكىمەتكە ۇسىنىس جاسادى. ادامنىڭ جان دۇنيەسىن زەرتتەيتىن, قوعام ءۇشىن سانالى دا پاراساتتى ادامدار تاربيەلەۋگە اتسالىساتىن, وسىنداي ىزگىلىكتى ماقسات كوزدەگەن مەكەمەنىڭ تمد مەملەكەتتەرى اراسىندا العاش قازاقستاندا اشىلۋى ەلىمىز ءۇشىن مارتەبە, ۇلكەن جاڭالىق, ايتۋلى وقيعا بولعانى دا انىق.
تاعى ءبىر ايتپاۋعا بولمايتىن ءۇلكەن جوبا – الاتاۋدىڭ بوكتەرىندە ورىن تەپكەن, جاڭا عاسىرعا لايىقتالعان, ۇزدىك ۇلگىدەگى تاعى ءبىر ءبىلىم بەرۋ كەشەنىنىڭ قاتارعا قوسىلۋى. وندا ۇزدىكسىز ءبىلىم جۇيەسى – بالاباقشا, جالپى ءبىلىم بەرەتىن مەكتەپ, «ءوزىن-ءوزى تانۋ» ادامنىڭ ۇيلەسىمدى دامۋى گۋمانيتارلىق كوللەدجى بار.
قازاقتان ءسوز قالعان با. «جەتىمگە اقىل بەرۋشى كوپ, باقىر بەرۋشى جوق» دەگەن. دەسەك تە, وتكەن جىلى سارا الپىسقىزى ەل بوبەكتەرىنە دەگەن انالىق جۇرەگىمەن, شىنايى پەيىلىمەن ۇلكەن سىيلىق جاسادى. سونىڭ ارقاسىندا بيىلدان باستاپ ەلىمىزدەگى 145 بالالار ءۇيىنىڭ 90 پايىز تاربيەلەنۋشىلەرىنىڭ, ياعني, 7 مىڭعا جۋىق تۇلەكتەردىڭ قالاعان ماماندىقتارى بويىنشا جوعارى ءبىلىم الۋىنا مۇمكىندىك تۋعىزىلدى.
– ماعان كەزىندە «وسى «ءبوبەكتىڭ» سىزگە قاجەتى بار ما؟» دەگەندەر دە بولدى. ول كەزدە «بوبەكتىڭ» وسىلاي «ءوسىپ-ەرجەتەتىنىن» ءوزىم دە بىلمەدىم. ءبارى اللانىڭ امىرىندە دەيتىنمىن. مەن قورعانسىز, ومىرگە, تاعدىرىنا وكپەلى بالالارعا تيتتەي دە بولسا كومەك قولىن سوزىپ, ءوز پارىزىمدى ورىنداعانىما وتە رازىمىن. سول كەزدە 4 مىڭعا جۋىق بالا «بوبەكتەن» اي سايىن 3-5 مىڭ تەڭگە ارالىعىندا شاكىرتاقى الىپ تۇردى. قازىر 200-گە تارتا بالالار ءۇيىنىڭ تۇلەكتەرى گرانتپەن وقيدى. بۇگىندە «بوبەكتىڭ» قورى تولىعىپ, 22 جىل ىشىندە وتە قوماقتى قاراجات جينالدى. بالالارىما مەنىڭ باستاعان ءىسىمدى جالعاستىرۋدى ۇسىندىم. جاستار عوي, «ءيا» دەپ قويدى, بىراق ءبارىبىر مازام بولمادى. سودان مەملەكەتتىك ءبىلىم بەرۋ جيناقتاۋشى جۇيەسى باعدارلاماسى دۇنيەگە كەلگەنىن ەستىپ, قالايدا وسى جيعان-تەرگەن تيىن-تەبەندى ءار جەتىم بالانىڭ وزىنە جەتكىزۋدى ويلادىم. ەڭ باستىسى, بۇل بالالار مەيىرىمدىلىككە, جاقسىلىققا دەگەن سەنىمدەرىن جوعالتپاۋلارى ءتيىس», – دەپ تەبىرەنە سويلەگەن سارا الپىسقىزى ادامگەرشىلىكتىڭ بيىك دەڭگەيىن, انالىق قاسيەتتىڭ, انالىق اق جۇرەكتىڭ بار بولمىس-ءبىتىمىن دالەلدەگەن ەدى.
بۇل سارا الپىسقىزىنىڭ ادامي كەلبەتىنىڭ, ىزگىلىك يىرىمدەرىنىڭ ءبىر عانا پاراعى. ال وتباسىنداعى ءۇيدىڭ شىراقشىسى ايەل رەتىندە, وتاعاسىنىڭ, ازاماتىنىڭ ابىرويىن, ونىڭ شىعاتىن تاۋىنىڭ بيىكتىگىن ويلايتىن تىلەكشىسى, بالالاردىڭ اياۋلى اناسى, نەمەرە, شوبەرەلەرىنىڭ التىن اجەسى, اعايىن-تۋعاننىڭ ۇيىتقىسى بولۋدا دا سارا الپىسقىزىنىڭ ءوز ورنى بار. ەرلى-زايىپتىلاردى قۇداي قوسادى دەپ جاتادى. اللانىڭ بۇيرىعىمەن ءبىرى الاتاۋدىڭ اياسىندا, ءبىرى سارىارقانىڭ سايىن دالاسىندا تۋىپ-وسسە دە تاعدىردىڭ وسى جازۋىنا قاشاندا ريزا. ءوزى كەلىن بولىپ تۇسكەن قاسيەتتى اۋىلدىڭ, وتاعاسى تۋىپ-وسكەن قارا ورمان قارا شاڭىراقتىڭ ءتۇتىنى ءتۇزۋ شىقسا ەكەن دەگەن نيەتى ادال.
تۋعان قاينىسى بولات ءابىش ۇلى: «ءوزىڭنىڭ بالا كەزىڭدە ۇيگە كەلىن بولىپ ءتۇسىپ, شەشەڭنىڭ كوزىن كورگەن ادام اناڭنىڭ ورنىنا جۇرەدى ەكەن. بۇگىندە سارا الپىسقىزىن جەڭگە ەمەس, انامىز دەپ قابىلدايمىز. كەيدە قاينى بولىپ ەركەلەيسىڭ, كەيدە جاسىمىز كىشى بولعان سوڭ ايتاتىن اقىل-كەڭەستەرى بولادى. ايتقان كەڭەسى اناڭنىڭ ايتقان اقىلدارىنا جاقىنداپ كەتەدى. ارينە, كەيدە رەنجۋى مۇمكىن. ونداي كەزدە بالاسىنداي كورىنەمىز. جالپى, ەر ازاماتقا انادان كەيىن ەڭ جاقىن ادام ايەلى عوي. ياعني, اعاڭنىڭ شىن تىلەۋقورى دا سول كىسى. سوندىقتان, جاقسى جەڭگەنى انامەن شەندەستىرۋگە ابدەن بولادى ەكەن» دەسە, جەڭگەسىنىڭ جاس كەزىنە كۋا قايىنسىڭلىسى ءانيپا ابىشقىزى تەمىرتاۋعا بارعان بالا كۇنگى قۋانىشتى ساتتەرىن بىلايشا ەسكە الادى.
– وعان دا 54 جىل ءوتىپتى-اۋ. سۇلتان اعام ءبىزدى سارا تاتەمەن تانىستىراتىن بولىپ, تەمىرتاۋعا اتا-اناممەن ىلەسىپ باردىم. ول كەزدە تاتە دە جاس, ورىسشا وقىعان, قالانىڭ قىزى. ۇستىنە جولاق ءتۇستى, تومەنگى جاعىندا ۇلكەن ەكى قالتاسى, ۇلكەن تۇيمەلەرى بار كويلەك كيىپ كەلدى. قىز ەمەسپىن بە, قىزىعا, كوز الماي قارايمىن. سودان ەرتەسىنە بولاشاق جەڭگەنىڭ اتا-ەنەسىنىڭ ۇيىنە بۇرىنعىنىڭ ءجون-جورالعىسىمەن قۇدا ءتۇسىپ باردىق. ەسىمدە, ۇيلەنۋ تويى «كومسومولەتس» كافەسىندە ءوتتى. كومسومولدىق توي بولعان سوڭ تاتە قىسقا كويلەك, باسىنا فاتا كيىپ وتىردى. ول كەزدە شاش تۇيگەن مودا, وعان كەيىن شەشەم «ءبىر باستان ءبىر باس شىعارىپ» دەپ كۇلەتىن. اعا مەن تاتەگە اتا-انامىز قايتىس بولعاننان كەيىن اكە ورنىنا – اكە, شەشە ورنىنا – شەشە, اعا ورنىنا – اعا بولۋعا تۋرا كەلدى. مەنى التى ايدان كەيىن قاراعاندىعا, ءوز جاندارىنا الىپ كەتتى. اعانىڭ ەكى ايدان كەيىن قىزمەتى جوعارىلاپ, الماتىعا كەتتى. قاشاندا اعا مەن تاتەنىڭ ءبىر-بىرىنە جاراسىمدى قالجىڭدارىن, وتىرا قالىپ قوسىلىپ ءان سالعاندارىن ەستىگەندە, اتا-انام كوز الدىما كەلەدى».
...ءيا, جاقسىلىق جاساۋدىڭ ۇلكەن-كىشىسى بولمايدى. قيىنشىلىقتى ءبىر ادامداي كورگەن مارقۇم اكەم: «بالام, كىمگە بولسىن جاقسىلىق جاساپ, جاعاعا لاقتىرا بەر. كەيىن قايتىپ ايتەۋىر سول جاقسىلىعىڭ ورالادى» دەپ ايتىپ وتىرۋشى ەدى. ءبىر جيىندا سارا الپىسقىزى «جاقسىلىق جاساعان سايىن جانىم تازارادى» دەگەندە, اكەيدىڭ سول ءسوزىن راستاعانداي بولىپ ەدى. ءيا, جاساعان جاقسىلىعىڭ قايتار, قايتپاس. بىراق, مىنا بەس كۇندىك جالعاندا ءبىر نارسەنىڭ باسى اشىق: جاقسىلىق ءتۇبى مەيىرىمنەن شىعادى. ەندەشە, جۇرەگىڭ مەيىرىمگە تۇنىپ, اينالاڭا, ادامدارعا جاقسىلىق نۇرىن شاشقاننان اسقان عانيبەت جوق. سول عانيبەتتىڭ يەسى سارا الپىسقىزى ەكەنى جانە شىندىق.
گۇلزەينەپ سادىرقىزى,
«ەگەمەن قازاقستان».
