– دەيدى قازاقستان مۇسىلماندارى ءدىني باسقارماسىنىڭ توراعاسى, باس ءمۇفتي ەرجان قاجى مالعاجى ۇلى
«قاعبانى ءوز يەسى قۇتقارادى»
– بۇگىنگى قوعامدا ءدىني احۋال توڭىرەگىندەگى شيەلەنىستەر قۇداي جولى مەن ءدىن ءىسىن اجىراتا الماي داعدارىسقا ءتۇسۋدىڭ كورىنىسى ىسپەتتى. بۇل يسلامنىڭ رۋحاني الەمىنە «جۇرەك كوزىمەن» قايتا قاراۋعا بەلگىلى ءبىر دەڭگەيدە كەدەرگى كەلتىرىپ وتىرعانىن اڭعارتىپ تۇرعان جوق پا؟ – ومىردە ءار نارسەنىڭ ءوز يەسى بار. ال يسلامدى قورعاپ, ونى اقىرەتكە دەيىن ساقتاپ تۇراتىن يەسى, ءسوز جوق, اللا تاعالا. اللا يسلامدى جوقتايتىن جاندارعا نەمەسە ونى ناسيحاتتايتىن ادامداردىڭ امالىنا مۇقتاج ەمەس. ءدىنىمىزدىڭ تاريحىن ەسكە الايىقشى. «ءپىل وقيعاسىن» جاقسى بىلەمىز. كەزىندە يەمەن پاتشاسى ابراھا اسكەرىمەن كەلىپ, مەككەنى, قاسيەتتى قاعبانى قيراتپاقشى بولعاندا, مۇحاممەد پايعامبارىمىزدىڭ اتاسى ءابدىمۇتالىپ ابراھامەن كەزدەسەدى. ويتكەنى, پاتشانىڭ اسكەرلەرى ونىڭ مالىن تارتىپ العان ەدى. سوندا ءابدىمۇتالىپ: «تۇيەلەرىمدى قايتار», – دەيدى. اۋەلى ەلدىڭ ەمەس, مالدىڭ قامىن كۇيتتەپ بارعان اقساقالدىڭ بۇل سوزىنە پاتشا مەن ونىڭ شابارماندارى قارق-قارق كۇلەدى. قاريا ولارعا بىلاي جاۋاپ بەرەدى: «مەن سول تۇيەلەرىمنىڭ يەسىمىن. مالدى قۇتقارۋعا مەن مىندەتتىمىن. ال قاعبانى ونىڭ ءوز يەسى قۇتقارادى», – دەپ اللا تاعالانى مەڭزەيدى. ءسويتىپ, ادامزات بالاسى بۇرىن-سوڭدى كورمەگەن ءابابىل قۇستارى توبەدەن قاتتى ءارى ىستىق تاستاردى ابراھانىڭ اسكەرىنە قارشا بوراتادى. قاعبانى قيراتۋعا كەلگەن ساربازدار يەسىنەن جازاسىن الىپ, وزدەرى سول جەردە قىرىلىپ قالادى. ەگەر قۇرانداعى «ءپىل» سۇرەسىنىڭ قازاقشا ماعىناسىن وقىپ كورسەڭىز, وسى وقيعا باياندالعان. بۇل مىسالدى نە ءۇشىن ايتىپ وتىرمىن؟ ادامزات بالاسى قانشا جەردەن يسلامعا قاسكويلىك جاساسا دا, اللا تاعالا ءاۋ باستا ءالسىز ەتىپ جاراتقان, اقىل-ەسى شەكتەۋلى پەندەلەرىنىڭ ارام پيعىلىن جۇزەگە اسىرمايدى. ەشكىم, ەشقاشان قۇدىرەتى شەكسىز جاراتۋشىمىزدىڭ سوڭعى دىنىنە كەدەرگى كەلتىرە العان ەمەس, كەلتىرە المايدى دا. ءسىزدىڭ ساۋالىڭىزدىڭ توركىنىن ءتۇسىنىپ وتىرمىن. ارينە, يسلام اتىن جامىلعان ءدىنبۇزارلاردىڭ ارەكەتى قوعامعا تەرىس اسەر ەتپەي قويمايدى. قازىرگى اقپاراتتىڭ الاساپىران ۋاقىتىندا ادامدار ءدىني قاقتىعىستار تۋرالى تەلەديداردان كورگەنىنە, ءدىني ساۋاتى جوق ادامداردىڭ سوزىنە ەرەدى, سوعان يلانادى. استارىنا ءۇڭىلىپ, ىزدەنىپ, سارالاپ, وي جۇگىرتىپ جاتپايدى. يسلامدى ساياسي قۇرال رەتىندە پايدالانىپ, جەكە باسىنىڭ نەمەسە توپتىڭ مۇددەسىن ويلاپ, اسىل ءدىنىمىزدىڭ ابىرويىنا نۇقسان كەلتىرىپ جاتقانداردى اللاعا تاپسىرامىز. بىزگە ابدىمۇتالىپتىك كوزقاراس قاجەت دەپ جاتقانىمىز وسى. اللا اركىمگە ءوز نيەتىنە قاراي «سىيىن» نەمەسە «سىباعاسىن» بەرەدى.اعىم دەگەن – اعىپ وتە شىعاتىن قۇبىلىس
– پايعامبارىمىزدىڭ: «ەش نارسەگە, ءتىپتى, دىنگە دە شەكتەن تىس بەرىلمەڭدەر. سىزدەردەن بۇرىن وتكەن كوپ قاۋىم دىنگە شەكتەن تىس بەرىلگەندىكتەن, وكىنىشتە قالعان», دەگەن ءحاديسىن قۇراندى «تەرىس وقيتىن» جاستاردىڭ ساناسىنا قالاي قۇيۋعا بولادى؟ «ءبىز سەندەردى ورتا جولدى ۇستاناتىن قاۋىم قىلدىق…», دەگەن قاسيەتتى قۇران كارىمنىڭ سانامىزعا ساۋلە قۇياتىن تاعى ءبىر اياتىن تۇيسىگىمىزبەن قانشالىقتى تۇسىنە الىپ ءجۇرمىز؟ – ورتا جولدى ۇستانۋ – پايعامبار سۇننەتىنەن. ءبىز دىندە ورتا جولدى ۇستاناتىن بايسالدى, زيالى, وتانسۇيگىش ەلگە جاناشىر, ەڭ باستىسى يماندى ورتانى قالىپتاستىرۋىمىز قاجەت. بۇل – بۇل جالپى ۇرپاق بولاشاعىنا الاڭداي بىلگەن ءاربىر ازاماتقا ورتاق مىندەت. ال اعىم دەگەن, اتى ايتىپ تۇرعانداي, اعىپ وتە شىعاتىن قۇبىلىس. يسلام تاريحىنا قاراساق, قانشا اعىمدار بولدى. قاداريلەر, جابريلەر, جاھميلەر, يسمايليتتەر, باھايلار, مۋعتازيلا اعىمدارى... بۇل ءتىزىمدى ءارى قاراي دا جالعاستىرا بەرۋگە بولادى. وسى اعىمدار سول كەزەڭدە قوعامدا ب ۇلىك شىعارىپ, مۇسىلماندار اراسىندا تالاس تۋدىرعانمەن, ۋاقىت وتە كەلە, ومىرشەڭدىگىن جويىپ, يدەولوگيالارىندا ءمان قالمادى. قوعامعا قاجەت ەمەس يدەولوگيا ءتۇپتىڭ تۇبىندە ماڭىزىن جويادى. ەندى ءوزىمىزدىڭ قوعامعا كەلەيىك. دىندە شالىس باسقان باۋىرلارىمىز قايدان پايدا بولدى؟ مۇنىڭ سالدارى قايسى؟ بۇل ساۋالعا اركىم ءارتۇرلى جاۋاپ بەرەتىن شىعار. الايدا, ءبىز وزگەنى ايىپتاۋدان بۇرىن, جاۋاپكەرشىلىكتى وزىمىزدەن باستاۋىمىز قاجەت. تاۋەلسىزدىك العان جىلدارى ءدىني تاجىريبەمىز از بولدى. بىلايشا ايتقاندا, ءبىز ءدىني سالادا ۇستازعا مۇقتاج بولعان «شاكىرت» سىندى بولدىق. قازىر, قۇدايعا شۇكىر, 2011 جىلى سولقىلداق دەپ جۇرگەن ءدىني بىرلەستىكتەر تۋرالى زاڭ قايتا قابىلدانعاننان كەيىن, شال اقىن: «تاياقتى قاتتى ۇستاپ قويشى تۇرسا, جولاماس ەشبىر پالە شايتان-پەرى», – دەپ جىرلاعانداي, تالاپتى كۇشەيتىپ, جات اعىمنىڭ جولاماۋىنا توسقاۋىل قويدىق.ولار كىم ءۇشىن, نە ءۇشىن سوعىسىپ جۇرگەندەرىن بىلمەيدى
– ءبىزدىڭ بىلۋىمىزشە, ەلىمىزدىڭ ءدىن سالاسىنداعى 30 بىلىكتى ماماننان قۇرالعان 6 توپ وتكەن جىلى بارلىق وڭىردە كەزدەسۋ ءوتكىزىپ, 125 817 ادامدى قامتىعان ۋاعىز جۇمىستارىن جۇرگىزگەن ەكەن. جىل سوڭىندا ءدىني باسقارمانىڭ تورالقا ماجىلىسىندە ءسىز وتكەن جىلى 802 ازاماتتىڭ جات اعىمنان باس تارتىپ, ءداستۇرلى دىنىمىزگە قايتىپ ورالعانىن مالىمدەدىڭىز. ال 2014 جىلى بۇل كورسەتكىش 550-ءدى قۇراعان ەكەن. حالىقتىڭ ءدىني ساۋاتىن ارتتىرۋ جولىنداعى مۇنداي شارالاردىڭ ماڭىزى قانداي؟ – اللا ەلشىسى حاديس-شاريفىندە: «ءدىن – ناسيحات», – دەگەن. قۇراننىڭ تىم بولماعاندا ءبىر اياتىن, پايعامباردىڭ ءبىر ءسوزىن وزگەگە جەتكىزۋ – مۇسىلماننىڭ مىندەتى. سول جات اعىمنىڭ ارباۋىمەن سيريا اسىپ, قارۋ اسىنىپ, كىم ءۇشىن, نە ءۇشىن وق اتىپ جۇرگەنىن بىلمەيتىن جاندار سوقىر سەنىمنىڭ, تەرىس يدەولوگيانىڭ, الەمدىك ساياسي مۇددەلەردىڭ قۇربانىنا اينالۋدا. مۇسىلماندىقتى ايدالادان ەمەس, اينالادان ىزدەۋ كەرەك. ماحامبەتشە ايتقاندا, «مۇسىلماندىق كىمدە جوق, تىلدە بار دا, دىلدە جوق» نەمەسە بۇحار بابامىز جىرلاعانداي, «ءدىل مۇسىلمان بولماسا, ءتىل مۇسىلمان نە پايدا؟» دەگەن وي كەلەدى. سوندىقتان, مۇسىلماندىق ءتىلىمىزدە ەمەس, دىلىمىزدە بولۋ كەرەك. دەمەك, باستى ماسەلە – بىلىمسىزدىكتە. ءدىندى بىلىممەن ەمەس, سەزىممەن تۇسىنگەن ولار, ءتىپتى, يسلامنىڭ قاراپايىم قاعيدالارىن بىلمەيدى. الايدا, ولاردى اۋەلى ايىپتاۋعا اسىقپاي, قوعامنان شەتتەتپەي, جانىنا, رۋحاني الەمىنە ۇڭىلەيىكشى. ول ءۇشىن: «ءار قازاق مەنىڭ جالعىزىم» دەگەن قاعيدا كەرەك. وسىدان شامالى ۋاقىت بۇرىن ەلىمىزدىڭ ءدىني سالاسىندا قازاقستان مۇسىلماندارى ءدىني باسقارماسى, رەسپۋبليكالىق ۇستازدار قاۋىمى, جالپى جاماعات ءۇشىن تاريحي وقيعا بولدى. 2015 جىلدىڭ 24 قاراشاسىندا الماتىدا «نۇر مۇباراك» ۋنيۆەرسيتەتىندە وتكەن رەسپۋبليكالىق كونفەرەنتسيادا ءدىني باسقارمانىڭ تاريحىندا تۇڭعىش رەت 2020 جىلعا دەيىنگى ءدىني ءبىلىمدى دامىتۋ تۇجىرىمداماسىن قابىلدادىق.تۇجىرىمداما – باعدارشام ىسپەتتى باستى باعدارىمىز
– بۇل قۇجاتتىڭ ماقساتى نە؟ ول قانداي قاجەتتىلىكتەن تۋدى؟ – تۇجىرىمدامانى قابىلداۋداعى ماقساتىمىز – حالقىمىزدىڭ ءدىني, رۋحاني قاجەتتىلىگىن قاناعاتتاندىرۋمەن قاتار, كوپ دەڭگەيلى, الۋان ءپىشىندى ۇزدىكسىز ءدىني ءبىلىم بەرۋدىڭ ۇلگىسىن, تۇتاس يسلامي وقۋ كەشەنىن قالىپتاستىرۋ. بۇل تۇجىرىمداما – ءدىني ءبىلىم بەرۋ جۇيەسى بويىنشا باعىت-باعدارىمىزدى ايقىندايتىن, جولىمىزدى كورسەتەتىن باعدارشام ىسپەتتى باستى ستراتەگيالىق قۇجاتىمىز. تاريحتان بەلگىلى, يسلامدى جۇرەك قالاۋىمەن قابىلداعان حالقىمىز ءدىني تاربيە مەن ءدىني ءبىلىم بەرۋ جۇيەسىن عاسىرلار بويى اتادان بالاعا ميراس ەتىپ قالدىرىپ, ونەگەلى ءومىر سالتىن قالىپتاستىرعان. قازاق جەرىندە پايدا بولعان ءدىني ءبىلىم بەرۋ جۇيەسى جارتىلاي وتىرىقشى, جارتىلاي كوشپەلى تۇرمىس-سالتىنا ءتان وزىندىك ۇلگىلەرى ارقىلى دامىدى. ءىرى قالالاردا بوي كوتەرگەن مەدرەسەلەر قىزمەتى, كوشپەلى جۇرت اراسىندا مولدا ۇستاپ, بالا وقىتۋ ءداستۇرى دە كەڭ تارادى. وسىلايشا, قاراپايىم قازاق بالالارىنان باستاپ, اتى اڭىزعا اينالعان تۇلعالارىمىزعا دەيىن حات تانىپ, ساۋاتىن كوتەردى. حالقىمىزدىڭ ءبىرتۋار پەرزەنتتەرىنىڭ, اقىن-جازۋشىلارىنىڭ ومىربايانىمەن تانىسقاندا: «اۋەلى اۋىل مولداسىنان ساۋات اشىپ, حات تانىعان» دەگەن دەرەكتەردى كەزدەستىرەمىز. سول كەزدەگى ءدىني ءبىلىم بەرۋ جۇيەسىن قاراعان كەزدە دىندارلارىمىزعا شاريعات ىلىمدەرىمەن قاتار, جاراتىلىستانۋ پاندەرى دە وقىتىلعاندىعىن كورۋگە بولادى. بۇل كورىنىس سول كەزدەگى ءدىن قايراتكەرلەرىنىڭ قابىلەتى مەن قوعامداعى ىقپالىن, وزىندىك ورنىن ايقىن اڭعارتادى. ءبىز بۇگىندە يمام-مولدالاردىڭ, جالپى ءدىن قىزمەتكەرلەرىنىڭ وسى مەجەدەن, وسى دەڭگەيدەن كورىنۋىن تالاپ ەتەمىز. – بۇل باعىتتا ناقتى قانداي شارالاردى قولعا الدىڭىزدار؟ – بۇگىنگى تاڭدا قمدب-نىڭ قۇرامىندا 545 جوعارى ءبىلىمدى, 797 ورتا ءبىلىمدى ازامات قىزمەت ەتۋدە. ءدىني قىزمەتكەرلەردىڭ ءبىلىمى مەن بىلىگىن جەتىلدىرۋ ماقساتىندا ارنايى كۋرستار وتكىزىلىپ كەلەدى. اتاپ ايتقاندا, وتكەن جىلى الماتى قالاسىنداعى يمامداردىڭ ءبىلىمىن جەتىلدىرۋ يسلام ينستيۋتىنداعى 2 ايلىق كۋرسقا 242 يمام قاتىستى. سونىمەن قاتار, يمامداردىڭ ءبىلىمىن جەتىلدىرۋ بويىنشا ەلىمىزدەگى 5 مەدرەسەدە (پاۆلودار, تاراز, شىمكەنت, سارىاعاش, اقتوبە) 3 كۇندىك, 7 كۇندىك, 10 كۇندىك وقۋ كۋرستارى ۇيىمداستىرىلدى. وعان جەر-جەردەن 1214 يمام-مولدالار قاتىستى. اللاعا شۇكىر, ءححى عاسىردىڭ تاجىريبەلى, ىسكەر, ءدىني سالانىڭ جۇمىسىن دانالىق جولمەن دامىتىپ كەلە جاتقان بىلىكتى يمامدار كورپۋسى قالىپتاستى. ءمۇفتيات ءدىني ءبىلىم بەرۋ سالاسى بويىنشا تۇركيا, مىسىر, رەسەي, مالايزيا ەلدەرىمەن, تاتارستانمەن ارىپتەستىك بايلانىس ورناتىپ, ورتاق كەلىسىمدەر جاسادى.مەدرەسەلەرىمىز كوللەدج دەڭگەيىنە كوتەرىلدى
– ەلىمىزدەگى ءدىني وقۋ ورىندارىنا مەدرەسە-كوللەدج دەگەن مارتەبە بەرىلگەنىنەن حاباردارمىز. ءدىني ءبىلىم سالاسىنا جاسالعان بۇل رەفورمانىڭ ارتىقشىلىعى نەدە؟ مەدرەسە-كوللەدجدى بىتىرگەن شاكىرت زايىرلى قوعامدا, مەملەكەتتىك مەكەمەلەردە قىزمەت ەتە الا ما؟ – ءبىز ساناۋلى مەرزىم ىشىندە مەدرەسە جۇمىستارىنا ەلەۋلى رەفورمالار جاسادىق. مەدرەسەلەردىڭ وقۋ باعدارلامالارىنا وزگەرىستەر مەن تولىقتىرۋلار ەنگىزىلدى. مىندەتتى ءدىني پاندەردەن بولەك, قازىرگى زامان تالابىنا ساي قوعامدىق پاندەر قوسىلدى. سونىڭ ناتيجەسىندە, مەدرەسەلەرىمىز كوللەدج دەڭگەيىنە كوتەرىلدى. جاڭا قابىلدانعان جارعى بويىنشا مەدرەسە-كوللەدج دەپ اتالادى. دەمەك, مەدرەسە-كوللەدجىمىزدى بىتىرگەن شاكىرت كەز كەلگەن مەملەكەتتىك مەكەمەدە ءدىني جانە زايىرلى ماماندىقتار بويىنشا قىزمەت ەتە الادى. – كەيدە ءدىني ءبىلىمى جوق ازاماتتار وسى سالاداعى ماسەلەلەرگە قاتىستى پىكىر ءبىلدىرىپ, ءتىپتى, ءپاتۋاسىن دا بەرىپ جاتادى. بۇل قانشالىقتى ورىندى؟ – بۇل ءسوزىڭىزدىڭ جانى بار. مۇنداي ءۇردىس كورىنىس بەرىپ قالاتىنى راس. ءدىن عالىمى, يسلام عۇلامالارى ايتۋى ءتيىس ماسەلەلەر مەن ءپاتۋالار بويىنشا كەيبىر ازاماتتارىمىز ءوز ويىن العا تارتىپ, ەل اراسىندا تۇسىنبەۋشىلىك تۋدىرىپ, ءدىني ب ۇلىكتەرگە جول اشىپ جاتقانى جاسىرىن ەمەس. 2013 جىلدىڭ 3 جەلتوقسانىندا قازاقستان مۇسىلماندارى ءدىني باسقارماسى جانىنان عۇلامالار كەڭەسى قۇرىلدى. كەڭەستىڭ قۇرامىندا 17 عالىم جۇمىس ىستەيدى. كەڭەستىڭ نەگىزگى ماقساتى – يسلام نەگىزدەرىنە سۇيەنە وتىرىپ, قوعام ومىرىندە مۇسىلماندىق ۇستانىمعا قاتىستى تۋىنداعان كوكەيكەستى ماسەلەلەردى تالقىلاپ, دەر كەزىندە شەشىمدەر شىعارۋ, ءپاتۋالار مەن تۇجىرىمدامالى قۇجاتتار قابىلداۋ. كەڭەس قۇرىلعاننان باستاپ پارمەندى مەكەمە (ورگان), ينستيتۋت بولىپ قالىپتاستى. كەڭەستىڭ بۇگىنگى كۇنگە دەيىن وتكەن 10 وتىرىسىندا 80 ماسەلە قارالىپ, 10 تۇجىرىمدامالى قۇجات قابىلداندى, 30 ءدىني تەرمين تۇزەتىلىپ, 57 ماسەلە بويىنشا شەشىم شىعارىلدى. جالپى, 28 ءپاتۋا بەكىتىلدى. كەڭەستىڭ تالقىلاۋىنان ءوتىپ, بەكىتىلگەن «شاريعي», «الەۋمەتتىك», «مەديتسينا», «وتباسى ماسەلەلەرى» باعىتتارىنداعى 20 ءپاتۋا تاڭدالىپ, «ءپاتۋا جيناعى» دەگەن كىتاپ شىعاردىق. سوندىقتان, ءپاتۋانى ارنايى عالىمدار شىعارادى.ءبىر جىلدا 48 000 ادام ساۋات اشتى
– ءبىلىم دەگەننەن شىعادى, عىلىمدى ءبىلمەيتىن ادامعا ۇيرەتۋ – ساداقا دەگەندى ەستىپ ەدىك... – ءيا, بۇل – ايگىلى ساحابا مۇعاز يبن ءجابالدىڭ ايتقان ءسوزى. ول كىسى بىلاي دەگەن ەكەن: «اللا ءۇشىن عىلىم ۇيرەنۋ – تاقۋالىق, ونى تالاپ ەتۋ – قۇلشىلىق, عىلىمدى بىلمەيتىن ادامعا ۇيرەتۋ – ساداقا, ونى لايىق ادامعا بەرۋ – اللاعا جاقىنداۋ. عىلىم جالعىز كەزدە – سەرىگىڭ, دەمەۋشىڭ, جات جەردە جۇرگەندە – باۋىرىڭ, ءجاننات جولىنداعى شامشىراق». ءبىلىم – ادامنىڭ مىنەزىن كوركەم ەتەتىن ۇلى نىعمەت. ال اللا ەلشىسى: «ءبىلىم الۋ – مۇسىلمان ەر مەن ايەلگە پارىز», – دەپ ايتقان. ەندەشە, ەلىمىزدىڭ باس گازەتى «ەگەمەن قازاقستان» ارقىلى باۋىرلارىمدى, بارشا ازاماتتى ەل يگىلىگى جولىندا جاستارعا دۇرىس ءدىني ءبىلىم بەرۋگە, جالپى يماندى قوعام قۇرۋدا بىرلەسە قىزمەت ەتىپ, ىزگى ىستەرگە اتسالىسۋعا شاقىرامىن. قازىر, قۇدايعا شۇكىر, مۇفتياتقا قاراستى 20-دان استام ءدىني-تانىمدىق جانە عىلىمي سايتتارىمىز قىزمەت ەتىپ كەلەدى. بۇدان بولەك, گازەت-جۋرنالدارىمىز, جۇيەلى شىعىپ جاتقان كىتاپتارىمىز بار. مەشىتتەرىمىزدە ءدىني ساۋات اشۋ كۋرستارى تۇراقتى جۇمىس ىستەيدى. 2015 جىلى وسى كۋرستارىمىزدا 48 000 ادام ساۋات اشتى.ءدىندى ۇستانۋ – قول جەتپەس ساعىم, ياكي ارمان ەمەس
– ءسىزدىڭ ويىڭىزشا, ءدىننىڭ ءومىر ءسۇرۋ فورماسى, ياعني ءپىشىنى دەگەن نە؟ 2014 جىلى «ءدىن مەن ءداستۇر» دەگەن تىڭ باستاما كوتەرگەن ەدىڭىز. ءدىننىڭ ءومىر ءسۇرۋ ءپىشىنى دەگەندى ءسىزدىڭ وسى باستاماڭىزبەن بايلانىستىرۋعا بولا ما؟ – يسلام – ەكى دۇنيە باقىتىنىڭ كىلتى. اۋەلى اللانىڭ قالاۋىمەن, ول ءناسىپ ەتكەن اقىل-ويدىڭ ارتىقشىلىعىمەن ادامزات بالاسى وزىنە قاجەتتى نارسەلەردى يگىلىگىنە جاراتىپ كەلەدى. قاراپايىم مىسال ايتايىن. كۇندەلىكتى ءمىنىپ جۇرگەن كولىگىمىزگە قاجەتتى جانار ماي ورنىنا سۋ قۇيىپ جىبەرسەك نە بولادى؟ جول ەرەجەسى ساقتالماسا, سوڭىندا قانداي وقيعالار ورىن الاتىنىن ونسىز دا سانالى تۇردە سەزىنەمىز. اكە اكەلىك مىندەتىن اتقارىپ, بالاعا رۋحاني تاربيە بەرمەسە, انا انالىق پارىزىن ورىنداپ, مەيىرىمىن توكپەسە, بالا اتا-انانىڭ قامقورلىعىن سەزىنبەسە, ۇلكەندەرگە قۇرمەت كورسەتىپ, باتاسىن الۋدى ۇيرەنبەسە, وندا سول وتباسىنىڭ ويرانى شىقپايدى دەپ كىم ايتا الادى؟ كەيبىر قارىنداستارىمىز بولماشى تۇرمىستىق سىناققا سابىر ەتە الماي, باۋىر ەتى بالاسىن تىرىدەي دالاعا تاستاپ, بولمىسىمىزعا جات مىنەز تانىتىپ جاتقانى جانىمىزعا باتادى. جاستارىمىز اسىعىس شەشىم قابىلداۋعا بەيىل تۇرادى. مۇنىڭ سەبەپ-سالدارىن ايتقاندا, قايتادان سول تاربيەنى, يماندىلىقتى, ىزگىلىك پەن سەنىمدى تاعى ءسوز ەتەمىز. شىعىس دانالىعىندا: «بوس اربانىڭ سىلدىرى كوپ», – دەگەن ءسوز بار. تامىرى تەرەڭ تارتپاعان تالدىڭ دا جەل شايقاسا قۇلاۋعا شاق قالاتىنى سەكىلدى, تۇلا بويى يمانعا تولماعان ادامنىڭ عۇمىرى بايانسىز بولادى. ءبىز كەيدە ءدىن دەگەن ۇعىمدى مەشىت, ناماز, ورازا, ساداقا, قۇران باعىشتاۋ, قۇدايى اس بەرۋ دەگەن امالدارمەن شەكتەپ قوياتىن سەكىلدىمىز. جوق, ولاي ەمەس. يسلام – ءاربىر پەندەگە ادام دەگەن اتقا لايىق ءومىر ءسۇرۋدى ۇيرەتەتىن سوڭعى ءدىن. ابايدىڭ: «اتىمدى ادام قويعان سوڭ, قايتىپ نادان بولايىن», – دەيتىنى بار ەمەس پە؟ اتا-اناڭىزعا قامقورلىق جاساۋىڭىز, جولداسىڭىزعا جاقسى جار بولۋىڭىز, بالا-شاعاعا ۇلگىلى اكە, انا بولۋىڭىز, كورشىمەن, تۋعان-تۋىسقاندارمەن كوركەم قارىم-قاتىناس ورناتۋىڭىز, ادال تابىس تابۋىڭىز, مەملەكەتتىڭ مۇلكىنە «امانات» دەپ قاراۋىڭىز, تىم بولماعاندا وزگەگە جىلى شىراي تانىتۋىڭىز, مىنە, وسىلاردىڭ جيىنتىعى – ءدىن. ءدىندى ۇستانۋ قول جەتپەس ساعىم, ياكي ارمان نەمەسە ءبىز ويلاعانداي اۋىر ءىس ەمەس. ءاربىر جاقسى امالدا ءدىننىڭ ءبىر تالابى جاتىر. ءدىننىڭ ءومىر ءسۇرۋ ءپىشىنى دەگەنىمىز – وسى. اللاعا ۇنامدى ءاربىر ءسوز, امال – ساداقا, ساۋاپ. وزىمىزگە قالاعان نارسەنى وزگەگە دە قالاساق, وندا ءبىز اللا ەلشىسى ايتقانداي, يمانى تولىق مۇسىلمان بولعانىمىز.وزگەنىڭ تاعدىرىمەن ويناۋ – كۇنا
– قازىرگى قوعامدا وتباسى قۇندىلىعى مەن اق نەكەنى ويىنشىققا اينالدىرىپ جۇرگەن ازاماتتار دا بار. جالپى, وتباسى قۇندىلىعى تۋرالى نە ايتار ەدىڭىز؟ – وتباسى قۇندىلىعى تۋرالى ايتسام, شاڭىراقتىڭ شايقالماۋى – كوبىندە ەر كىسىگە بايلانىستى. ەر كىسى – ايەلدىڭ, وتباسىنىڭ قورعانى. ەر بۇزىلسا – وتباسىنىڭ ويرانى شىعادى, ايەل بۇزىلسا – ۇلت كۇيرەيدى. ايەل, بالا-شاعا – اللانىڭ اماناتى. اللا تاعالا قۇراننىڭ «نيسا» سۇرەسىنىڭ 19-اياتىندا: «ايەلدەرىڭمەن جاقسى تۇرىپ, جاقسى قارىم-قاتىناستا بولىڭدار», – دەپ بۇيىرسا, پايعامبار حاديسىندە: «...ەر ادام – وتباسىنىڭ باقتاشىسى. ايەل – ەرىنىڭ شاڭىراعى مەن بالالارىنىڭ باقتاشىسى. قىسقاسى, ءاربىرىڭ باقتاشىسىڭدار جانە وزدەرىڭە باعىنىشتى جاندار ءۇشىن جاۋاپتىسىڭدار», – دەگەن. بالاعا جاقسى اكە بولعىسى كەلگەندەر, ايەلىنە جاقسى جار بولۋدى قالايتىندار پايعامبار ومىرىنەن عيبرات السىن. اللا ەلشىسى اسىل جارىنا ءاردايىم قامقورلىعىن كورسەتتى, ەركەلەتىپ, سۇيىسپەنشىلىگىن ءبىلدىردى, ءاردايىم قورعان بولدى. ال اق نەكەنى ويىنشىققا اينالدىرىپ, بىرەۋگە قىز, بىرەۋگە اپكە-قارىنداس بولعان ايەلگە سەبەپسىز تالاق ايتىپ, ونىڭ ومىرىمەن, تاعدىرىمەن ويناعاندار وسىنى ءوزىنىڭ باۋىرىنا, قارىنداسىنا قالاي ما ەكەن؟ ارينە, جوق! وزگەنىڭ تاعدىرىمەن ويناۋ – وپىق جەگىزەدى ءارى كۇنالى ءىس. دەمەك, ءوز قارىنداسىنىڭ وزگەدەن قورلىق كورۋىن قالامايتىن كىسى وزگەنىڭ قارىنداسىن قورلاۋعا جول بەرمەسىن دەپ كەڭەس بەرگىمىز كەلەدى.شەتەلدەگى جاستار ءبىزدىڭ نازارىمىزدا
– دىندەگى ەڭ نازىك ماسەلە – تەولوگيا سالاسى. كەيبىر ماماندار: «ءدىندى شەتەلدەن وقىپ كەلۋ سەنىمسىز. ەڭ ءتاۋىرى, وتاندىق وقۋ وشاقتارىن قالىپتاستىرۋ قاجەت», دەگەندى العا تارتادى. بۇل جەردە جاستاردىڭ شەتەلدەگى ءدىني وقۋ ورىندارىندا ءبىلىم الۋ تەتىكتەرىن رەتتەۋ قاجەتتىگى تۋرالى ماسەلە كۇن تارتىبىنە شىعىپ تۇر. قازىر بۇل باعىتتا سىزدەردىڭ تاراپتارىڭىزدان قانداي دا ءبىر ءىس-شارالار قولعا الىنىپ, تالاپ-ەرەجەلەر ەنگىزىلىپ جاتىر ما؟ – «ەل بولامىن دەسەڭ, بەسىگىڭدى تۇزە» دەگەن ءسوز بار. ءدىني باسقارما ازاماتتارىمىزدىڭ شەتەلدەگى ءداستۇرلى ءدىني وقۋ ورىندارىندا دۇرىس ءبىلىم الىپ, ەلگە كەلگەن سوڭ ءدىنىمىزدىڭ دامۋىنا, حالقىمىزدىڭ بىرلىگى مەن يگىلىگى جولىندا قىزمەت ەتۋىن قۇپتايدى. الايدا, قمدب-نىڭ كەلىسىمىن الماي, ءوز بەتىنشە ءدىني وقۋ ورىندارىنا تۇسكەن ازاماتتار بار. ءدىني كوزقاراسى تولىق قالىپتاسپاعان, العاشقى تەولوگيالىق ءبىلىم الماعان جاس جىگىتتەردىڭ شەتەلدە وقىپ, سول جاقتىڭ ءدىني كوزقاراسى بويىنشا پىكىر تاراتىپ, ب ۇلىك تۋدىرعانى جاسىرىن ەمەس. قازىر بۇل ماسەلەنى قولعا الىپ, ەكىجاقتى كەلىسىم بويىنشا وقۋعا تۇسكەن شاكىرتتەردىڭ ءبىلىمىن, تاربيەسىن قاداعالاپ, باقىلاۋ, تۇسىندىرمە جۇمىستارىن جۇرگىزىپ كەلەمىز. وتكەن جىلدىڭ ءساۋىر-مامىر ايلارىندا ءمۇفتيات قىزمەتكەرلەرى مىسىر, تۇركيا جانە ساۋد ارابياسىندا وقىپ جاتقان ستۋدەنتتەرمەن كەزدەسىپ, ولارعا ءتۇسىندىرۋ شارالارىن جۇرگىزدى.ءوز ەلىمىزدە ءدىني ءبىلىم الۋعا دا مۇمكىندىك مول
– قازاقستان مۇسىلماندارى ءدىني باسقارماسى مەن مىسىر ءمۇفتياتى اراسىنداعى كەلىسىم نەگىزىندە ەگيپەتتە جالپى سانى 96 قازاقستاندىق ستۋدەنت يسلامي ءبىلىم الىپ جاتقان كورىنەدى. جالپى, ءدىني ساۋاتىن شەتەلدە اشاتىن مامانداردىڭ بىلىكتىلىگىنە قانداي دا ءبىر ساراپتاما جۇرگىزىلە مە؟ – قازاقستان مۇسىلماندارى ءدىني باسقارماسى مەن مىسىر ءمۇفتياتى اراسىندا جاسالعان ەكىجاقتى كەلىسىم – ءدىني وقۋ-اعارتۋ سالاسى بويىنشا جاسالعان جۇمىسىمىزدىڭ جەمىسى. دەمەك, قازاقستان ازاماتى قمدب-نىڭ رۇقساتىنسىز مىسىرداعى «ءال-ازھار» ۋنيۆەرسيتەتىنە وقۋعا قابىلدانبايدى. بۇل باستاما بىزگە شەتەلگە وقۋعا تۇسۋگە نيەت بىلدىرگەن ءاربىر ازاماتپەن جەكە سۇحبات جاساپ, وعان قاجەتتى كەڭەس بەرۋگە مۇمكىندىك تۋعىزدى. قازىر ءوز ەلىمىزدە ءدىني ءبىلىم الۋعا مۇمكىندىك مول. «نۇر-مۇباراك» ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ تەحنيكالىق بازاسى جەتىلگەن. وقىتۋشى-عالىمدار قۇرامىندا دوكتورلار, پروفەسسورلار بار. «ءال-ازھاردىڭ» عالىمدارى «نۇر-مۇباراك» ۋنيۆەرسيتەتىندە ءدارىس بەرۋدە. دەمەك, مىسىرعا بارماي-اق, ءوز ەلىمىزدەن ءبىلىم الۋعا بارلىق جاعداي جاسالعان. بۇگىندە «نۇر-مۇباراك» ۋنيۆەرسيتەتىندە 8 ىزدەنۋشى دوكتورانتۋرانى, 75 ازامات ماگيستراتۋرانى, 808 تالىمگەر باكالاۆردى ءبىتىرىپ, عىلىمي دارەجەسىن الىپ, ەلىمىزدىڭ ءدىني وقۋ ورىندارىندا, مەشىت-مەدرەسەلەردە قىزمەت ەتىپ جاتىر.«قازىرگى زاماننىڭ ۇزدىك 500 اعارتۋشى يمامى» جوباسى
– يمامداردىڭ ساۋاتىن كوتەرۋ قاجەتتىگى جونىندە نە ايتاسىز؟ – يمام-مولدالاردىڭ ءبىلىمىن ۇدايى جەتىلدىرىپ وتىرۋ – ءبىزدىڭ نازارىمىزدا. ويتكەنى, بۇگىنگى ءدىن قىزمەتكەرى زاماننىڭ اعىسىنان, ۋاقىتتىڭ تالاپتارىنان استە قالىس قالماۋى ءتيىس. ەكى جىلدىڭ كولەمىندە يمامدارىمىزدىڭ 80 پايىزىن قايتا اتتەستاتتاۋدان وتكىزىپ, ءبىلىم دەڭگەيىن انىقتادىق. 2015 جىلى استانادا وتكەن ءى رەسپۋبليكالىق يمامدار فورۋمىندا «بۇگىنگى يمامنىڭ كەلبەتى», «ءدىن قىزمەتكەرىنىڭ ەتيكاسى» اتتى تاريحي قۇجات قابىلدادىق. بۇل قۇجاتتاردىڭ ماقساتى – ءححى عاسىرعا لايىق يمامدار توبىن دايىنداۋ. «ءححى عاسىر يمامى» دەگەن جوبا اياسىندا جەر-جەرلەردە ءدىن قىزمەتكەرلەرى اراسىندا ينتەللەكتۋالدى سايىستار ۇيىمداستىرىلدى. «قازىرگى زاماننىڭ ۇزدىك 500 اعارتۋشى يمامى» اتتى جوبانى دا قولعا الدىق. ماقساتىمىز – يمامداردىڭ قازىرگى قابىلەتى مەن ءبىلىمىن ودان ءارى دامىتۋ, ۇزدىك اعارتۋشى ءدىن قىزمەتكەرلەرىن يگى جۇمىستارعا جۇمىلدىرۋ. بۇدان بولەك, ءدىني كادرلار الەۋەتىن ارتتىرۋ ماقساتىندا وتكەن جىلدىڭ ناۋرىز, ءساۋىر جانە مامىر ايلارىندا اراب تىلىنە جەتىك, ءبىلىمدى 5 يمامدى مىسىرداعى «ءال-ازھار» ۋنيۆەرسيتەتىندەگى 3 ايلىق ءبىلىمىن جەتىلدىرۋ كۋرسىنا جىبەردىك. 2015 جىلدىڭ قازان ايىندا تۇركيا مەملەكەتىنىڭ بۋرسا قالاسىنا 2 ايلىق ءدىني ءبىلىم جەتىلدىرۋ كۋرسىنا 26 يمام جىبەرىلدى. ماسكەۋ قالاسىنداعى يسلام ينستيتۋتىندا 10 يمام سەمينارعا قاتىسىپ, تاجىريبە الماسىپ قايتتى. قاراشا ايىندا باۋىرلاس تۇركيا ەلىنىڭ «حاسەكي» وقۋ ورنىنا 6 ايلىق دايىندىق كۋرسىنا «نۇر-مۇباراك» ۋنيۆەرسيتەتى مەن مەدرەسەنى تامامداعان 31 شاكىرت جىبەرىلدى.ماقساتىمىز – ءدىني قابىلەتتى, بايسالدى, زيالى ورتا قالىپتاستىرۋ
– ءبىر سۇحباتىڭىزدا ورتالىق ازيا ءدىني مەكتەبىنىڭ ءرولىن ارتتىرۋ قاجەتتىگىن ايتىپسىز. وسىنى تارقاتىپ بەرسەڭىز. – 2015 جىلى قازاقستان مۇسىلماندارى ءدىني باسقارماسى ورتالىق ازيا عۇلامالارىنىڭ فورۋمىن وتكىزدى. تاجىكستاننىڭ, قىرعىزستاننىڭ باس مۇفتيلەرى, عۇلاما-عالىمدارى قاتىسقان حالىقارالىق فورۋمدا قارار قابىلدانىپ, ۇندەۋ جاريالاندى. فورۋمدا ءدىني باسقارمانىڭ ورتالىق ازيانىڭ قالىپتاسقان يسلامدىق ءداستۇرلى اعارتۋ مەكتەبىنىڭ ءرولىن, ىقپالىن ارتتىرۋ تۋرالى باستاماسىن عۇلامالار ءبىراۋىزدان قولدادى. ءبىرتۇتاس مۇسىلمان ۇممەتىن قالىپتاستىرۋ, سان عاسىرلىق تاريحى بار ءدىني ۇستانىمدى قايتا جاڭعىرتۋ تۋرالى يدەيا كوپشىلىك قولداۋعا يە بولدى. قازاقستان مۇسىلماندارى ءدىني باسقارماسى يسلامنىڭ ورتالىق ازيا مەكتەبىنىڭ ۇستانىمدارىن قايتا جاڭعىرتۋدا كوشباسشى بولا الادى. ءبىزدىڭ ماقساتىمىز – ءدىني قابىلەتتى, بايسالدى, ءبىلىمدى زيالى ورتا قالىپتاستىرۋ, جاستاردى جاقسىلىققا تاربيەلەۋ. وسى باعىتتا ءداستۇرىمىزگە, بولمىسىمىزعا جاقىن ورتالىق ازيا ءدىني مەكتەبىنىڭ ءرولىن ارتتىرۋىمىز كەرەك دەپ سانايمىز. دالا حالقىنىڭ بولمىسىمەن, تابيعاتىمەن بىتە قايناسىپ كەتكەن مەكتەپ ورتالىق ازيا مۇسىلماندارىن ورتاق ماقساتقا ۇندەيدى.2016 جىل – «ءدىن جانە تاريح تاعىلىمى» جىلى
– 2016 جىلدا قانداي اۋقىمدى جوبالاردى جۇزەگە اسىرۋدى جوسپارلادىڭىزدار؟ – قازاقستان مۇسىلماندارى ءدىني باسقارماسى ءوز قىزمەتى اياسىندا 2016 جىلدى «ءدىن جانە تاريح تاعىلىمى» جىلى دەپ جاريالادى. وسىناۋ يگى باستاما اياسىندا اتا-بابامىزدان قالعان اسىل جاۋھارلاردى قايتا جارىققا شىعارۋدىڭ ورايلى ءساتى, مول مۇمكىندىگى تۋدى. الەم كىتاپحانالارىنىڭ سيرەك قورلارىندا شاڭ باسىپ جاتقان ەسكى كىتاپتاردى جارىققا شىعارىپ, حالىقتىڭ يگىلىگىنە ۇسىنۋ – بۇگىنگى ۇرپاقتىڭ ابىرويلى مىندەتى. وسىنداي ىزگى نيەتتىڭ ناتيجەسىندە ءدىني باسقارمانىڭ عالىمدارى «ءداستۇرلى يسلام جاۋھارلارى» اتتى كىتاپ دايىندادى. اللا قالاسا, جۋىردا تۇساۋى كەسىلەدى. جاقىن ۋاقىتتا استانا قالاسىندا ءدىني اعارتۋشى عالىمدارىمىزدىڭ, يمامدارىمىزدىڭ رەسپۋبليكالىق سەمينارىن وتكىزۋدى جوسپارلاپ قويدىق. دەمەك, قازىرگى قوعام تالابىنا ساي ۋاعىز ايتۋدىڭ جاڭا كەزەڭى باستالادى. اللا تاعالا بولاشاققا باسقان قادامىمىزدى باياندى ەتىپ, ەكى دۇنيەدە دە ءجۇزىمىزدى جارىق ەتكەي! ارقاشان ەلىمىز امان, جۇرتىمىز تىنىش بولعاي! ءامين! – اڭگىمەڭىزگە راحمەت. اڭگىمەلەسكەن ءلايلا ەدىلقىزى, «ەگەمەن قازاقستان».
