ەلدىكتى ەڭسەلەندىرەتىن ەسكەرتكىشتەر

ساناتىندا تاريحي ەلدى مەكەن, جەر-سۋ اتاۋلارىنىڭ الار ورنى ەرەكشە زەرتتەۋشىلەردىڭ ەسەبى بويىنشا قازاقستاندا شامامەن 2,7-3 ملن. شاماسىندا ءارتۇرلى گەوگرافيالىق اتاۋ بار ەكەن. حالقىمىزدىڭ وسىنداي رۋحاني مول مۇراسىنىڭ ءبىر پاراسى قىزىلجار وڭىرىنە تيەسىلى. بىلايعى جۇرت ساناسىندا تەرىسكەيدە «ورىسشا ويلاۋ, ورىسشا سويلەۋ باسىم» دەگەن ۇعىم قالىپتاسقاندىقتان, كەي ازاماتتار كوپ ءتۇيىننىڭ بايىبىنا تەرەڭدەپ بارا بەرمەيتىنى جاسىرىن ەمەس. تاۋەلسىزدىك جىلدارى بەدەرىندە زيالى قاۋىم وكىلدەرىنىڭ اتسالىسۋىمەن, جەرگىلىكتى بيلىكتىڭ قولداۋىمەن كوپتەگەن ەلدى مەكەندەردىڭ تاريحي اتاۋىنىڭ قالپىنا كەلتىرىلۋى ونوماستيكا سالاسىندا تىندىرىمدى ىستەردىڭ اتقارىلعانىن اڭعارتسا كەرەك. ءبىز وسىناۋ سۇبەلى تاقىرىپتى زەرتتەۋمەن اينالىسىپ جۇرگەن ءبىر توپ جەرگىلىكتى ولكەتانۋشىلارمەن, عالىمدارمەن جۇزدەسىپ, اۋماقتاعى بايىرعى جەر-سۋ, ەلدى مەكەندەردىڭ توپونيميكالىق اتاۋلارىن تاريحي جانە ەتنولينگۆيستيكالىق تۇرعىدان قاراستىرۋ, تىڭ دەرەكتەردى تابۋ, جۇرتشىلىق نازارىنا ۇسىنۋ توڭىرەگىندە اڭگىمەلەسكەن ەدىك. كەمەل وسپانوۆ, وبلىستىق ءتىل­دەردى دامىتۋ باسقارماسىنىڭ باسشىسى: – حالىق تاراپىنان قويىلعان جەر-سۋ اتاۋلارى سول جەردىڭ تابيعي قۇجاتى بولىپ سانالاتىنى ەشقانداي دالەلدى قاجەت ەتپەسە كەرەك. سول سەبەپتى سولاقاي ساياسات سالدارىنان ەش نەگىزسىز بۇرمالانعان, باس­قاشا اتالعان, ترانسكريپتسياسى وزگەرگەن, ءسويتىپ, جۇرتشىلىق جادىنان وشكەن گەوگرافيالىق اتاۋلار ءوز ورنىن تابۋى ءۇشىن كەشەندى زەرتتەۋلەر جۇرگىزۋ بار­شامىزدىڭ مىندەتىمىز دەر ەدىم. وسى تۇرعىدان ءسوز قوزعايتىن بولساق, كەز كەلگەن ايماقتىڭ توپونيميالىق جۇيەسى عاسىرلار بويى قالىپتاسقانىن, تابيعات جاعدايلارىن, سول ولكەنى مەكەندەگەن حالىقتىڭ كونە جانە جاڭا تاريحىن ساقتاعان, ۇلتتىڭ ما­تەريالدىق جانە رۋحاني مادەنيەتتەرىنەن كورىنىس بەرەتىن گەوگرافيالىق ەسىمدەر توپتاماسى بولىپ كەلەتىنىن اڭعارامىز. سولتۇستىك قازاقستان ايماعى فيزيكالىق-گەوگرافيالىق بەدەرىنىڭ توپونيميالىق جۇيەدە بەينەلەنۋىنە نازار سالساق, وزىندىك ەرەكشەلىكتەرگە يە. ورماندى, كولدى, تومار-جىرالى لاندشافتاردىڭ توپونيمدەرى مەن ميكروتوپونيمدەرىندە وزگەشە سيپاتتار مول. تەك مۇراعاتتىق قۇجاتتاردا عانا كەزدەسەتىن, بۇگىندە ەل اۋزىندا تام-تۇمداپ ساقتالىپ قالعان, عاجايىپ سىرلارعا تولى, ەلدىكتى ەڭسەلەندىرەتىن ەسكەرتىشتەر تىلدىك نىسان رەتىندە ونوماستيكا, توپونيم, انتروتوپونيم تۇرعىسىنان زەردەلەنسە, ەتنولينگۆيستيكالىق قىرلارى تۇسىندىرىلسە, جاستارىمىز ءبىر­تالاي ماع­لۇمات الار ەدى. قازاق ەتنوتوپونيمي­كاسى كەڭ-بايتاق ەلىمىزدىڭ ءار قيىرىن قونىستانعان بايىرعى ۇلتتىڭ شارۋا­شىلىق جۇرگىزۋ ەرەكشەلىكتەرىنە ساي قالىپتاسقانىن تەرىسكەيدىڭ مىسالدارى ارقىلى دا كەسكىندەۋگە بولادى. ءاربىر توپونيمدىك اتاۋلار كەڭ كولەمدەگى تاريحي اقپاراتتاردى بەرەدى جانە شىعۋ تۇرعىسىنان قانداي ۇلتقا, تىلگە تيەسىلى ەكەندىگى بىردەن اڭعارىلادى. وڭىردە 700-گە جۋىق ەلدى مەكەن بار. ولاردىڭ ۇشتەن ءبىرى قازاقشا اتاۋعا يە. 13 اۋدان تۇگەل دەرلىك, سونداي-اق, 59 اۋىل وزگەرتىلىپ, بايىرعى اتتارى قاي­­تارىلدى جانە ترانسكريپتسياسى ءتۇ­زەتىلدى. پەتروپاۆل قالاسىندا 57 كوشە جاڭا اتاۋدى يەلەندى. 26 ءبىلىم, مادەنيەت مەكەمەلەرىنە بەلگىلى تۇلعالاردىڭ ەسىمدەرى بەرىلىپ, جاقسىلاردىڭ اتى-ءجونى جازىلعان 17 ەسكەرتكىش تاقتا ورناتىلدى. ءالى اتاۋلارى وتارشىلدىق, توتالي­تارلىق سيپاتتاعى 78, ترانسكريپتسيا­سى بۇرمالانعان 21 ەلدى مەكەن بار. مۇنىڭ ءوزى بوداندىق احۋالدان ارىلا الماي وتىرعانىمىزدى بايقاتسا كەرەك. دەمەك, تاۋەلسىزدىگىمىزدەن تۋىندايتىن ونو­ماستيكالىق تالاپتاردى الدىمەن باسشىلىققا الۋعا ءتيىسپىز. ەكىنشىدەن, وسى ۋاقىتقا دەيىن بۇل سالاعا بايىپتى عىلىمي-تاريحي سارالاۋ جۇرگىزىلمەگەندىكتەن, كوپشىلىك سول ەلدى مەكەندەر ورنالاسقان ايماقتىڭ ەجەلگى توپونوميكاسىنان بەيحابار. توپونوميكالىق سوزدىكتەر, وقۋ قۇرالدارى, انىقتامالىقتار, كارتالار تاپشى. وسىنداي سەبەپتەردىڭ سالدارىنان تۋعان جەردىڭ توپونيميكاسىنا قىمبات جادىگەر, مادەني مۇرا رەتىندە قاراۋ كوزقاراسى كەنجەلەپ كەلەدى. وكىنىشتىسى سول, سالا ماماندارىنىڭ «توپونيمدەردە اۋماقتارعا قونىستانۋدىڭ تاريحي كەزەڭدەرى, ادامداردىڭ شارۋاشىلىق ءىس-قيمىلدارى, بايىرعى كوشى-قون مەن ۇلتارالىق قارىم-قاتىناستارى, ەلدەگى كوپ عاسىرلار بويى جيناقتالعان تاريحي, ساياسي جانە الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق وزگەرىستەر كورسەتىلگەن» دەگەن تۇجىرىمدارى جەتە ەسكەرىلە بەرمەيدى. الدا جەرگىلىكتى ونوماستيكالىق ماسە­لەلەرگە قاتىستى شارالاردى عىلىمي دەڭگەيگە كوتەرۋ, بايىرعى ەلدى مەكەندەر مەن جەر-سۋ اتتارىنىڭ سوزدىگىن جاساۋ, ولكەتانۋ پورتالىن اشۋ, توپونيميكانىڭ قازاقشا, ورىسشا ەلەكتروندى قورىن ءتۇزۋ, بۇل ىستەرگە بىلىكتى مامانداردى تارتۋ مىندەتتەرى تۇر. ويتكەنى, الەۋمەتتىك زەرتتەۋلەر قورىتىندىلارى اتاۋلاردىڭ 60 پايىزدايى بۇگىنگى ۋاقىت تالابىنا ساي كەلمەيتىنىن كورسەتىپ وتىر. كورولەۆكا, بوەۆيك, چاپاەۆكا, پۋلەمەتوۆكا, بۋدەننوە, وكتيابر, سوۆەتسكوە سەكىلدى قۇلاققا جايسىز, كوڭىلگە قونىمسىز اتاۋلار از ەمەس. زارقىن تايشىباي, وبلىستىق ەتنومادەني عىلىمي-زەرتتەۋ ينس­تيتۋ­تىنىڭ جەتەكشىسى: – ۋاقىت جاعىنان العاندا, ءبىزدىڭ زەرتتەۋ نىسانامىز 1830-2015 جىلدار ارالىعىن قامتيدى. الەۋمەتتانۋشىلاردان قۇرالعان توپتىڭ جۋىردا جارىق كورگەن «اتامەكەن اتاۋلارى» اتتى ۇجىمدىق ەڭبەگىن سولتۇستىك قازاقستان وبلىسى توپونيميالىق كەڭىستىگىن عىلىمي زەردەلەۋدىڭ باستاماسى, ءار سالالى عىلىمي ىزدەنىستەرگە جورالعى دەپ قابىلداعان ءجون. دەرەك كوزدەرى رەتىندە ءحۇىىى عاسىردىڭ ەكىنشى شيرەگىنەن بەرى قاراي ساقتالعان مۇراعات قۇجاتتارى, ەرتەدە جارىق كورگەن ەسەپ-ساناق مالىمەتتەرى ارقاۋ ەتىلدى. «اقمولا وبلىسىنىڭ ەستەلىك كىتاپشالارىنىڭ» 1887-1916 جىلدارى شىققان نۇسقالارى, «اقمولا وبلىسى تۋرالى» كوپ جىلعى شولۋلار سارالانىپ, ىسكە جاراتىلدى. قازاق جەرىنىڭ رەسەيمەن ەجەلدەن ىرگەلەس ەكەنى بەلگىلى. ەكى مەملەكەتتىڭ حالىقتارى توسەكتە باسى, توسكەيدە مالى قوسىلىپ, توننىڭ ىشكى باۋىنداي ارالاسىپ كەلگەنىمەن, جەر-اۋماق جىگى ايقىن ساقتالعان. ءتىپتى ءحىح عاسىردىڭ ورتاسىنا دەيىن قولدانىستا بولعان رەسەيدىڭ گەوگرافيالىق كارتالارىندا «ەسىل شەبى» نەمەسە «اششى بەلدەۋ» دەپ اتالىپ كەلگەن بولىكتەن وڭتۇستىككە قاراي «قازاقتاردىڭ جەرى» ەكەنى تايعا تاڭبا باسقانداي كورسەتىلگەن. 1752 جىلى رەسەيدىڭ وڭتۇستىك شەكاراسىن قازاق حان­دىعىنان قاۋىپسىز ەتۋ ماقساتىمەن ەر­تىستەن باعلانعا دەيىن شەپ تارتىلۋىنا بايلانىستى اكىمشىلىك باعىنىشتىلىق, قوعامدىق-ساياسي احۋال سان قۇبىلىپ, ۇر­پاقتار جاڭارعان سايىن توقتاۋسىز وزگەرىپ وتىرعان سولتۇستىك ولكەنىڭ جەر-سۋ اتاۋلارىنىڭ قيلى تاعدىرى وسىدان 230-250 جىل بۇرىن باستالعانى مۇراعاتتىق دەرەكتەرمەن راستالادى. ايتالىق, وتارلانعان ەلدى مەكەندەردىڭ قازاقشا اتاۋلارىن ورىسشامەن ايىرباستاۋ تۋرالى اسكەري گۋبەرناتور گ.مەنشيكوۆتىڭ بۇيرىعى 1774 جىلدان ورىندالا باستاعان. اكىمشىلىكتىڭ زورلىق كۇشىمەن وزگەرگەن اتاۋلار قاراسى مول. حح عاسىردىڭ باسىندا حالقىمىزدىڭ باسىنان وتكەن تاريحي وقيعالار مەن قوعامدىق قۇبىلىستاردىڭ تەرىسكەي ولكەگە اكەلگەن زوبالاڭدارى دا ناقتى مىسالدارمەن دايەكتەلەدى. 1919 جىلعى 27 تامىزدا ءسىبىر توڭكەرىس كوميتەتى, قىسقاشا سيبرەۆكوم قۇرىلدى. 1921 جىلعى 21 ءساۋىر كۇنى وتكەن پەتروپاۆل قالا-ۋەزدىك پارتيا كونفەرەنتسياسى مەن سوۆەتتەر سەزىندە ورتالىعى پەتروپاۆل قالاسى بولعان اقمولا گۋبەرنياسىنىڭ رەسەيدەن ءبولىنىپ, قازاق اۆتونوميالى رەسپۋبليكاسىنىڭ قۇرامىنا ەنگەنى جاريا ەتىلدى. كەلەسى جىلى 95 جىل تولاتىن وسىناۋ تاريحي داتا تۋرالى دا تىڭ ماعلۇماتتار توپتاستىرىلعان. دەرەكتەر بارىنشا تولىق بولۋى ءۇشىن سول كەزدەگى پەتروپاۆل ۋەزىنىڭ اكىمشىلىك-اۋماقتىق بولىنىسىمەن شەكتەلىپ قالماي, سولتۇستىك قازاقستان وبلىسى اۋماعىنا قاراستى بۇرىنعى كوكشەتاۋ ۋەزىنىڭ, قا­زىرگى اقمولا جانە قوستاناي وبلىستارىنا قارايتىن اۋماعىنىڭ توپونيميالىق كەڭىستىگى دە قامتىلدى. شارتتى تۇردە «تاريحي توپونيميكا» دەپ اتاعان بۇل دەرەكتەردىڭ تاريحي, تانىمدىق ماڭىزى جۇرتشىلىقتى قىزىقتىرارى ءسوزسىز. اتالعان مالىمەتتەر سۇرىپتالىپ, وسىدان 120-150 جىل بۇرىنعى 4590 كىسى ەسىمى, 2255 قىستاۋعا قاتىستى جەر-سۋ, ورمان-توعاي اتاۋلارى جانە 764 رۋ-تايپا نەمەسە اۋىلداردىڭ اتىنا نەگىز بولعان 764 ەتنونيم ەنگىزىلدى. ينستيتۋتتىڭ كەلەشەكتەگى عىلىمي-زەرتتەۋ جوسپارىنا سايكەس وبلىس اۋماعىنداعى توپونيمدەردىڭ سالا-سالا بويىنشا دالالىق ەكسپەديتسيالار ۇيىمداستىرۋ مىندەتتەرى تۇر. قازاقستان تاۋەلسىزدىگىنە – 25 جىل, سول­تۇستىك قازاقستان وبلىسىنىڭ شاڭىراق كوتەرگەنىنە – 80 جىل مەرەيتويلارى قار­سا­ڭىندا تەرىسكەي ولكەنىڭ وتكەن تاريحىن جا­ڭاشا قىرىنان تانىتۋ ارتىقتىق ەتپەيدى. گۇلنار احمەتجانوۆا, الەۋمەت­تانۋشى: – ايماقتاعى جەر-سۋ اتاۋلارىنا زەر سالا قاراعان ادامنىڭ سول اتاۋلاردىڭ استارىنداعى ۇلتتىق تاڭعاجايىپتاردى تانىپ, قايران قالارى انىق. قازاق حالقى ەلدى مەكەندەردىڭ, ورمان-توعايلاردىڭ, قامىس-تومارلاردىڭ اتىن كەزدەيسوق قويا سالماعان. اتاۋلاردىڭ ءمان-ماعىناسىنا, تاريحىنا ەرەكشە كوڭىل بولگەن. ءار ءداۋىردىڭ ەسكەرتكىشى رەتىندە تاريحي سانانىڭ, ۇعىم-نانىمنىڭ دەرەگى سانالىپ, ۇرپاقتان-ۇرپاققا اۋىسىپ وتىراتىن رۋحاني جادىگەرلەردى قۇرمەتتەپ, ايالاپ ساقتاي بىلۋمەن قاتار, «اق­تاڭداقتاردى» قالپىنا كەلتىرۋ ازا­ماتتىق بورىشىمىز ەمەس پە؟ وبلىس توپو­نيميكاسىنىڭ وسىدان 100-200 جىلعى جاعدايىنا كوز جىبەرسەڭىز جۇرەك سىزدايدى. اتا-بابامىزدىڭ اسىل مۇراسىنىڭ, اسەم دە تاپقىر اتاۋلاردىڭ, قازاق تاريحىنىڭ, تۇرمىسى مەن مادەنيەتىنىڭ ورنەگىندەي كوركەم ەسىمدەردىڭ جوعالىپ كەتكەنى وبال-اق. مىسالى, كوكشەاعاش, جونقىزىل, كەپەقىزىل, سارىولەڭاعاش, سارىتەرەك نەمەسە تولەپبەرگەن تۋعان, قويسويعان, قويانشىقپاس, تالدى قىستاۋ مەكەندەرىنىڭ اتاۋلارى جۇرت اۋزىندا عانا قالعان. ءبىر كەزدەگى وقيعانى, ادام ارەكەتىن, قازاقتىڭ اتا كاسىبىمەن اجىراماس بىرلىكتە, ۇمىتپاستاي ەتىپ شەگەلەگەن اتاۋلار مىناداي-اق بولار: سيىر سالعان, ءتورت وگىز, تۇلكى العان, قاسقىر قاماعان, ۇكى اتقان, كۇيگەن قىستاۋ, ت.س.س. توپونيمدەردى تالداپ وتىرعاندا, كوزگە تۇسەتىنى – ادام بالاسىنىڭ ءوزى نازار اۋدارىپ, كوز توقتاتقان نىساندى باسقالاردان وقشاۋلاپ, ءبولىپ الىپ سيپاتتاي ءبىلۋ شەبەرلىگى. ۇلكەن قوپا, بىرقىزىل, ەگىزباي, قوسقاراتال, قوسپاقشاعىل, سۇلۋ­جال, سۇلۋقىزىل... تىزە بەرسەڭىز كوركەم داستاننىڭ شۋماقتارىنداي وقىلادى. بابالارىمىز كەلەر ۇرپاقتىڭ ساناسىنا امانات ەتىپ سىڭىرگەن مۇنداي توپونيمدەردىڭ ءبىر پاراسى وقيعالى: اقجان قونعان اعاش, ەسەنگەلدى جىعىلعان, ەسىلباي تۇسكەن, اجە ولگەن ساي, جاڭكە تۋعان, ءدىنالى قىستاعان, كوشەك قوي سويعان, سالپىقتىڭ قىزىلى, سالىقپاي شوقىسى, ءشاۋلى ۇستاعان, ت.ب. وسىنداي تاريحي اتاۋلاردى ەتنولينگۆيستيكالىق تۇرعىدان زەردەلەۋ– كەلەشەكتىڭ ءىسى. ارينە, ەلىمىزدە جەر-سۋ اتاۋلارىن جيناقتاۋ, ولاردى رەتتەۋ, دۇرىس تاڭبالاۋ, ەجەلگى اتاۋلاردى ورنىقتىرۋ سياقتى تە­و­ريالىق, قولدانبالى ماسەلەلەردى عىلىمي ساراپتاۋعا ۇمتىلىس قۋانتادى. دەسەك تە, پروبلەمالار دا جوق ەمەس. سولتۇستىك ولكەنىڭ سۇيىكتى ۇلى, جالىندى جىرشىسى ءسابيت مۇقانوۆتىڭ تۋعان جەر تۋرالى تولعانىستارى, اتامەكەننىڭ ءار تاسى مەن توبەشىگى, ايناداي جارقىراعان كولدەرى مەن شوق-شوق توعايلارىنىڭ اتىن جاسىنان جاتتاپ وسكەن جەرشىل ازاماتتىڭ جازبالارى وتانسۇيگىشتىك وقۋلىعىنداي جەتەلەپ وتىرادى. «پەتروپاۆلعا كەلە سۇراستىرسام,– دەيدى جازۋشى, – جامانشۇبار جەرىنىڭ قاي سوۆحوزعا قارايتىنىن بىلەتىن ادام جوق ەكەن. ولاردى كىنالاۋعا دا بولمايدى, گەوگرافيالىق كارتادا ونداي ات جوق. بىراق, مەن جامانشۇباردىڭ جولىن ەشكىم ايتپاي-اق تابام», دەپ الادى دا قازاق دالاسىنىڭ وگەي ۇلدارى تۇسىنە بەر­مەيتىن كوركەم كەلبەتىن قاعازعا بىلايشا تۇسىرەدى: «...بىلەتىنىم, اۋىل اراسىنىڭ جولى. ەرتە كەزدە, ۇساق اۋىلداردى ارالاپ قيقاڭ-سيقاڭى كوپ بولاتىن بۇل جولمەن... پەتروپاۆل, ارحانگەلسك, بۇگىلىم (بوگوليۋبوۆكا), تالاپكەر, ورتالىق, جەكەكول (بلاگوۆەششەنكا), مايبالىق. ودان ءارى جايلاۋ – جامانشۇبار». 1930 جىلى كەلگەندە: «مارشرۋتىم: بەسكول, نادەجەنكا, بوگوليۋبوۆ, ورنەك, التاي-مۇرات, قورجىنكول, جەكەكول, مايبالىق, ءوز اۋىلىم», دەگەن سىلتەمە جاسايدى. مىنە, ەرەكشە كوڭىل اۋداراتىن, «ءسابيت جولى» دەپ ارنايى اتاپ, قۇجاتتاپ, حاتتاپ, تۋريستىك مارشرۋت جاسايتىن تاريحي ساپار جولى وسىنداي-اق بولار. جازۋشى شىعارماسىندا جەر-سۋ اتاۋلارىن ءتۇسىندىرىپ, ەرەكشەلىگىن ەجەلگى قازاق تۇرمىسىمەن قابىستىرا باياندايتىن ساتتەرى كوپ: «بۇل ماڭايدا, بۇرىن ءۇش اۋىلدىڭ قىستاۋى بولۋشى ەدى, جامانشۇبار, باتپاقكول جانە وتەي-ءداۋىش. جامانشۇباردا كول جوق, سۋدى قۇدىقتان ىشەتىن, بىراق قۇدىق سۋى تاپشى بولىپ, كەيبىر قىستا مالدارى دا, جاندارى دا قاردى ەرىتكەن سۋمەن كۇن كورەتىن. باتپاقكولدى قىستاعان مامەك پەن اڭداماسقا كولدىڭ سۋى كەيدە جەتىپ, كەي جىلدا تاپشى بولىپ, سوندىقتان, ولار دا قار ەرىتىپ كۇن كورەتىن». ءبىز الداعى ۋاقىتتا «ءسابيت مۇقانوۆ شىعارمالارىنداعى توپونيمدەر» دەگەن تاقىرىپتا زەرتتەۋ جۇرگىزۋدى باستى ماقسات ەتىپ وتىرمىز. حح عاسىردىڭ باسىنداعى كۇردەلى قوعامدىق-ساياسي سىلكىنىستەردىڭ اۋىر زارداپتارىن جاستار تۇگىل ۇلكەندەردىڭ وزدەرى تەرەڭ بىلە بەرمەيدى. كەڭەس وكىمەتى بيلىگى كەزىندە قازاق اۆتونوميالى رەسپۋبليكاسىنىڭ قۇرامىندا اقمولا گۋبەرنياسىنىڭ قالاي قۇرىلعانى, سول گۋبەرنيانىڭ, ودان كەيىن قاراعاندى وبلىسىنىڭ ورتالىعى بولعان پەتروپاۆل قالاسىنىڭ جانە تاۋەلسىز قازاقستان ەكونوميكاسى مەن ءوندىرىسىنىڭ, مادەنيەتى مەن عىلىمىنىڭ اسا ماڭىزدى ايماعىنداعى ءاربىر ەلدى مەكەن مەن اۋداننىڭ قالاي قالىپتاسىپ, دامۋى– وتكەن تاريحىمىز. ونى سانادان ءوشىرىپ تاستاي المايسىڭ. ومبى ۋەزىندەگى اتقى-مونتىك-سارى قاراۋىل بولىسىنىڭ اتاۋى نيكولاەۆ بولىسى, پەتروپاۆل ۋەزىندەگى ماتاقاي-سىبان-كەرەي بولىسىنىڭ اتاۋى پرەسنوگوركوۆسكايا بولىپ وزگەرتىلگەن. بۇل اتاۋلار كۇنى بۇگىنگە دەيىن وتارلاۋ ساياساتىنىڭ ەسكەرتكىشىندەي ساقتالىپ قالعان. كەيىن بۇل ءۇردىس بارىنشا قارقىن الىپ, جالعاسا بەرگەن. مىسالى, 1830 جىلعى كارتانىڭ بەتىندەگى كولدەر مەن ەلدى مەكەندەر اتتارىنىڭ جاپپاي ورىسشالانۋى كوپ جايتتان حابار بەرەدى. 1832 جىلى ومبى وبلىسىنىڭ ايماعىن اسكەري-توپوگرافيالىق كارتاعا ءتۇسىرۋ ءۇشىن پودپولكوۆنيك بۋتكوۆسكيدىڭ باسشىلىعىمەن ارنايى ەكسپەديتسيا قۇرىلادى. ەكسپەديتسيانىڭ 1833 جىلى دايىنداعان ەسەپ-ساناق سيپاتتاماسىندا كوكشەتاۋ وكرۋگىندە (قازىرگى سقو ايماعىن دا قامتيدى) تۇراتىن حالىقتى اكىمشىلىك بولىستارعا كۇشتەپ بولگەنى نازار اۋدارتپاي قويمايدى. پاتشالىق رەسەيدىڭ وتارلاۋ ساياساتىنىڭ نەگىزگى باعىتى اۋماقتىق جانە ساياسي-الەۋمەتتىك بىرلىگى تۇتاس, ىنتىماقتاسا ۇيىپ وتىرعان قازاق رۋلارىن بولشەكتەپ, ءاربىر اكىمشىلىك بولىسكە تاراتىپ جىبەرۋگە باعىتتالعانى قۇجاتتاردان انىق اڭعارىلادى. جوعارىداعى كەستەدە ءبىر رۋدىڭ ادامدارى ءارتۇرلى بولىستاردا قايتالانىپ كەلە بەرۋىنىڭ ءمانىسى مىنانداي: قازاق رۋلارىنىڭ ۇساق توپتارعا ءبولىنىپ, ارالاسىپ كەتۋى وكرۋگتىك پريكاز قۇرۋ, اكىمشىلىك بولىستارعا ءبولۋ سالدارىنان تۋىنداعان. بۇل جايتتار 1822 جىلعى رەفورمانىڭ ناتيجەلەرىنە قاتىستى مالىمەتتەر بولىپ تابىلادى. كەيىن وبلىس, اۋدان, سوۆحوز قۇرۋ كەزدەرىندە جاعداي مۇلدەم اسقىنىپ, تۇتاس قازاقتى تاس-تالقان ەتىپ بىتىراتىپ, شاشىپ جىبەرگەن. ءبىر رۋدىڭ, ءبىر اتانىڭ ۇرپاقتارى ءبىرىن-ءبىرى تانىماي, سۋىسىپ كەتۋىنىڭ تامىرى وسىنداي وتارلاۋ ساياساتىندا جاتىر. بۇل قيعاشتىقتار قازاقتىڭ ۇلتتىق زەردەسىنە زور قيانات كەلتىرگەنى ايتپاسا دا تۇسىنىكتى. اتا-بابالارىمىزدىڭ تورىنە باسا-كوكتەپ كەلگەن ءاربىر كەلىمسەك وزىمەن بىرگە ءتىلىن, ءدىنىن, سالتى مەن ساناسىنداعى جەر-سۋ اتاۋ­لارىن الا كەلىپ, ورنىعا بەرگەن. ماسەلەن, قازىرگى جەر-سۋ اۋماعىمىز اۋەلدە 1803 جىلى رەسەيدە قۇرىلعان ءسىبىر گەنەرال-گۋبەرناتورلىعىنا قاراعان. ءسىبىردىڭ باس گۋبەرناتورى م.سپەرانسكي قازاق دالاسىندا حاندىق بيلىكتى جويىپ, «ءسىبىر قازاقتارىنىڭ جارعىسى» دەپ اتالاتىن قۇجات نەگىزىندە مەملەكەتتىك باسقارۋدىڭ جاڭا ءتۇرىن ەنگىزگەن. ساۋلە مالىكوۆا, وبلىستىق مەم­لە­كەتتىك مۇراعاتتىڭ ديرەكتورى: – ۇلتتىق قۇندىلىقتاردى جويۋ ارقىلى ونسىز دا سانى از تەرىسكەي قازاقتارىن وتارلاۋعا كىرىسكەن پاتشا ۇكىمەتى بيلىك جۇيەسىن وزگەرتۋ ارقىلى قىزىلجار, كوكشەتاۋ اتىرابىنا قاراشەكپەندىلەردى قارا قۇرتشا قاپتاتقانى تاريحتان ءمالىم. جاپپاي قونىستانۋ 1826 جىلدان باستالادى. 1875 جىلعى مالىمەت بويىنشا قازىرگى سولتۇستىك قازاقستان وبلىسىنا قارايتىن اۋماقتاعى بولىستىق بولىنىستەردىڭ اتاۋلارى تۇگەلدەي اۋىس­تىرىلعان. بۇل وزگەرتۋلەرگە قازاق رۋلارى مەن اتالارىنىڭ ەسىمدەرى بولىس اتاۋىندا ايقىن كورىنبەي, ۇمىتىلسىن دەگەن ماقسات باستى سەبەپ بولعانعا ۇقسايدى. «ۆەدوموست و چيسلە كيرگيزسكيح ۆولوس­تەي, اۋلوۆ ي كيبيتوك ۆ اكمولينسكوي وبلاستي (نا ترەحلەتيە 1887-89 گگ.)» دەگەن قۇجاتتا قۇندى دەرەكتەر بارشىلىق. زەرتتەۋشىلەر 1891 جىلى رەسەيدىڭ ەۋروپا جاعىندا قاتتى قۋاڭشىلىق بولىپ, ورال تاۋلارى ىرگەسىندەگى, باتىس سىبىردەگى اش-ارىقتار قازاقستانعا جاپپاي اعىلعانىن, جول ۇستىندە قىس ەرتە ءتۇسىپ, كەزدەسكەن كازاك ستانيتسالارى مەن ورىس پوسەلكەلەرىنە بەي-بەرەكەت قىستاپ قالعانىن جازادى. بوسقىندارعا ۇكىمەت تاراپىنان قولداۋ جاسالىپ, «بوس جەرلەرگە» ورنالاسۋعا رۇقسات ەتىلگەن. 1893 جىلعى 4 ناۋرىزدا پاتشا بەكىتكەن ەرەجەگە سايكەس بۇرىنعى قونىسىن تاستاپ, اۋا كوشكەندەرگە تەمىرجول جەلىسى بويىنا ورنىعۋعا پارمەن بەرىلگەن. قونىس اۋدارۋشىلاردىڭ قازاق جەرىنە اياقتارى تيىسىمەن اششىكول, تۇششىكول-گوركوە, پرەسنوە بولىپ شىعا كەلگەن. بەلگىلى زەرتتەۋشى ۆ. الەكسەەنكونىڭ جيناعان دەرەكتەرى بويىنشا 1870-1906 جىلدارى قىر ولكەسىنە رەسەيدەن اۋىپ كەلگەندەر 521 مىڭ ادامدى قۇراسا, ستولىپين رەفورماسى اتالاتىن 1906-1914 جىلدار ارالىعىندا 734 مىڭعا جەتكەن. جەر-سۋ اتىن وزگەرتۋ – جاي اۋەسقويلىق ەمەس, سول ماڭايدا بۇرىن ەشقانداي حالىق مەكەندەمەگەن, دەمەك, يەسىز جەرگە قازىق قاعۋعا بولادى دەگەن جىمىسقى ساياساتپەن ادەيى جاسالعان شارا ەكەنى انىق. ءتىپتى, قازاقى اتاۋلاردىڭ ترانسكريپتسياسىن وزگەرتىپ, ادام تانىماستاي قالىپقا تۇسىرگەن (شاباقتى-چەباشە, تەرەڭكول-تورانگۋل, توقىش-توكۋشينو, اسان-اسانوۆو...). كەڭەس وداعىنىڭ تاريحىندا كوممۋ­نيستىك جەكە يدەولوگياعا نەگىزدەلگەن توتا­ليتارلىق جۇيەنىڭ اسەرىنەن قوعام دامۋىن تەجەگەن, حالىق باسىنا نەقيلى اۋىرتپالىقتار اكەلگەن وقيعالار مەن قۇبىلىستار مەملەكەتتىڭ اكىمشىلىك-اۋماق­تىق بولىنىسىنە, تيىسىنشە, ەلدى مە­كەندەردىڭ, ولار يەمدەنگەن جەر بەدەرى مەن سۋ كوزدەرىنىڭ, ورمان-توعايلارىنىڭ اتاۋ­لارىن وزگەرتۋگە كەرى اسەرىن تيگىز­بەي قالعان جوق. كولحوزداستىرۋ كەزىندە بايىرعى تاريحي توپونيميكانى «جاڭا تۇرمىس», «العاباس», «جاڭا تالاپ», «جا­­ڭالىق», «ورتالىق»,»بىرلىك» سياق­تى داڭعازا اتاۋلار باستى. ەكىنشى ءدۇ­نيە­­جۇزىلىك سوعىستا ورنى تولماس كوپ شى­عىنمەن ەلدى باسقىنشىلاردان ساقتاپ قالعان حالىق ەرلىگى تاريح بەتىندە قالاي ساقتالسا, سولتۇستىك ولكەنىڭ جەر-سۋ اتتارىندا دا سولاي تاڭبالانعان. جاڭادان قۇرىلعان كاسىپورىندارعا, ەلدى مەكەندەرگە كەڭەس وكىمەتىنىڭ, كوممۋنيستىك پار­تيانىڭ جەتەكشى قىزمەتكەرلەرىنىڭ ەسىمىن بەرۋ سالتقا اينالعان-دى. ول ادامداردى كىسىلىك قاسيەتى, حالقىنا نەمەسە سول ما­ڭايعا سىڭىرگەن ەڭبەگى ءۇشىن ەمەس, جاڭا بيلىك­تىڭ بيىك ساتىسىنداعى لاۋازىمى ءۇشىن ۇلىقتايتىن. وسىنداي «انتروپوتونيمدەرمەن ويناۋ» ءۇردىسىنىڭ مىسالدارى سولتۇستىك قازاقستاندا دا جەتىپ-ارتىلادى. ماسەلەن, 1935-1936 جىلدارى 6 «سەلسوۆەتكە» وراز يساەۆتىڭ اتى بەرىلگەن. بۇكىل قازاقستانداعى سەكىلدى 1954 جىل­دىڭ كوكتەمىنەن باستالعان تىڭ جانە تىڭايعان جەرلەردى يگەرۋ دەگەن مەم­لەكەتتىك دەڭگەيدەگى ساياسي-شارۋاشىلىق ناۋقانعا بايلانىستى وبلىستىڭ اكىمشىلىك-اۋماقتىق ءبولىنىسى تۇبىرىمەن وزگەرتىلىپ, جاڭادان قۇرىلعاندارىنا يدەولوگيالىق تۇرعىدان «الەكساندروۆ», «زاريا», «زولوتايا نيۆا», «يليچ», «مولودايا گۆارديا», «نەۆسكي» سياقتى اتاۋلار قويىلا باستاعان. وسىنىڭ سالدارىنان سولتۇستىك ايماقتىڭ دەموگرافيالىق جاع­­دايى مۇلدە ۋشىعىپ, از ۋاقىتتا قازاق حالقى ءوزىنىڭ تۋعان وتانىندا از­شىلىققا اينالدى. قازاق ءتىلىنىڭ قۇرىپ كەتۋ قاۋپى ءتوندى. مەكتەپتەر مەن ارناۋلى وقۋ ورىندارى جەرگىلىكتى ۇلت ءتىلىن­دە مامان دايارلاي المايتىن دارەجەگە جەتتى. وسىنداي سويقاننىڭ ىزدەرى كۇنى بۇگىنگە دەيىن قىزىلجار وڭىرىندە سايراپ جاتىر. كەيبىرەۋلەر ونى ماقتان كورىپ, قازاق حالقىنىڭ كوپ ەرلىكتەرىنىڭ بىرىنە بالاعىلارى كەلەدى. جىلدا ءبىر «جاڭالىق ەنگىزۋدىڭ» سالدارى سول كەزدەگى مەملەكەتتىك قۇرىلىمدى مۇلدە تۇرالاتقان. مۇنى سول­تۇستىك قازاقستان وبلىسىنىڭ اكىمشىلىك-اۋماقتىق ءبولىنىسىنىڭ كەڭەس زامانىنداعى وزگەرۋ تاريحىنان ايقىن كورۋگە بولادى. 1925 جىلى قالالىق, گۋبەرنيالىق سايلامىشتى بيلىك دەڭگەيىندە قاۋلى الىنىپ, قازاق اۆتونوميالى سوۆەتتىك سوتسياليستىك رەسپۋبليكاسىنىڭ ورتالىق اتقارۋ كومي­تەتى بەكىتكەن قۇجات بويىنشا وزگەرگەن قىزىلجار اتاۋى ماسكەۋدەن قولداۋ تاپپاي قالعان. 1928 جىلعى 17 قاڭتاردا كازتسيك-ءتىڭ ەكىنشى سەسسياسىندا قىزىلجار وكرۋگى قۇرىلىپ, مامىر ايىنىڭ 10 جۇلدىزىندا پەتروپاۆل ۋەزى دەپ وزگەرتىلگەن. قورىتا ايتقاندا, ايماقتىڭ عاسىرلار بويى قالىپتاسقان توپونيميالىق جۇيەسىن ءبىر ىزگە ءتۇسىرۋ, ۇلتتىق مادەني جانە ماتە­ريالدىق قۇندىلىقتارىن ساقتاۋ, بايىرعى اتاۋلارىن قايتارۋ – اسا ماڭىزدى ءىس. جازىپ العان ءومىر ەسقالي, «ەگەمەن قازاقستان». سولتۇستىك قازاقستان وبلىسى.