كوڭىلدەن كوشپەس ءبىر بەينە

سازىنان گورى نازى باسىم ەجەلگى ءبىر ەركەلەۋ اندە «جەردەن التىن تاپقانداي قۋانامىن...» دەپ كەلەتىن ەدى. ءوز باسىم ەشقاشان التىن تاپقان ەمەسپىن. ءوزىمىزدىڭ اقباقايدان دا, وتكەن زامانداردا اتىس-شابىس كوپ بولعان امەريكانىڭ كولورادوسىنداعى سارى وزەنىنەن دە التىن كورگەنىممەن, سول التىندى الىپ, جيناپ جاتقانداردىڭ اراسىنان قۋانىشتارى قوينىنا سىيماي, القىنىپ تۇرعانىن بايقاماپپىن. سوندىقتان, قۋانىشتىڭ ونداي ءتۇرى ماعان بەيمالىم. بۇل, ارينە, قۋانىش اتاۋلىدان ماقرۇم ءارى بەيحابارمىن دەگەندى بىلدىرمەيدى. قۇدايعا شۇكىر, ارا-تۇرا شۇعىلالى دا شۋاقتى شاقتار ۇشىراسىپ تۇرادى. سونىڭ بىرىنە جاقىندا ويلاماعان جەردەن وقىس كيلىكتىم. التىن تاپقاننان ەمەس, البەتتە... كىتاپ تاپقاننان! كىتاپ بولعاندا دا, ىشىندە بوس ماداق, جىلبىسقى سوزدەن وزگە ءىلىپ الارلىقتاي ەشتەمەسى جوقتىعىنا قاراماستان, قالتالىلار التىنمەن اپتاپ, اسپەتتەپ شىعارىپ جاتقان قامپيعان قالىڭ توم ەمەس, جۇپىنى قاعازعا باسىلعان جۇپ-جۇقا, بار بولعانى ەلۋ بەس-اق بەت, كولەمى ءتوس قالتاعا سىياتىنداي كىشكەنە كىتاپشا عانا... ءيا, مەن ونى كوپ جىل ىزدەپ ەدىم. ۇيدەگى جۇزدەگەن كىتاپتار ىشىنەن. ءبارىن سان رەت اۋدارىستىرىپ, اقىرى, تاپپاي شارشاپ قويعانمىن. «ياپىراي, ودان مەندە... بالكىم, ءتىپتى, مىناۋ جارىق دۇنيەدە قالعان جالعىز بەلگى, جادىگەر سول ەدى, جوعالدى-اۋ, جوق بولدى-اۋ!..» دەپ وكىنگەم. ءارى «ونىڭ رۋحى الدىندا پارىزىم بولسا, ول دا ورىندالماس ەندى ەشقاشان!» دەپ كۇيىنگەم... قۇداي جارىلقاعاندا, جاقىندا تولستويدىڭ ون جەتىنشى تومىنىڭ ىشىنەن شىعا كەلگەنى! بەت-كەلبەتى تۋىسقان تاتار حالقىنىڭ قىرشىن كەتكەن قاھارمان اقىنى, اتاقتى «موابيت داپتەرىنىڭ» اۆتورى مۇسا جاليلگە ۇقساس ازاماتتىڭ سۋرەتى مەن «ءامين فاتيحوۆ. مەنىڭ التىن بوساعام» دەگەن سوزدەر كوزىمە وتتاي باسىلدى. ءيا, اندە ايتىلعانداي, تاپ ءبىر التىن تاپقانداي قۋانىشقا كەنەلدىم دە قالدىم. سان جىلداردان ساعىنىشقا اينالعان اعامەن قايتا قاۋىشقانداي حالگە ءتۇستىم... «قالامى قارىمدى, جۇرەگى دارىندى ءىنىم ارعىنبايعا. وسى جۇرت ارمانىم كوپ دەيدى عوي... بويىمىزعا از با, كوپ پە, تالانت دارىتقان اۋىلىمىز قاراسۋ مەن قادىرمەندى حالقى­مىزدىڭ سەنىمىنە لايىق ازامات اتانساق, ودان ارتىق ارمان نە؟.. ءا.فاتيحوۆ. 15.03.1972. جامبىل ق.» مىنە, عاجاپ! كىتاپشانىڭ سىرتىنان ءامين اعانىڭ سىرت بەينەسى كورىنسە, مىناۋ شاعىن قولتاڭبادان-اق ونىڭ ىشكى جان دۇنيەسى, مىنا ومىردەگى باستى نىساناسى الاۋلاپ كوزگە ۇرىپ تۇرعان جوق پا؟! وزىنە دە, ماعان دا ەڭ الدىمەن باسقانى ەمەس, تۋعان ەلدىڭ سەنىمىنەن شىعۋدى تىلەپتى. وسىنداي ۇلى دا قاسيەتتى مۇراتتى بۇكىل بولمىسىنىڭ التىن ارقاۋى ەتكەن, وزىمنەن بەس-التى جاس ۇلكەن ءامين اعام ەكەۋمىز ءبىر اۋىلدىڭ: شىعىسىندا سامبەت توعانى, باتىسىندا قاراسۋ كولى سىندى قوس سۋدىڭ اراسىنداعى ىستىق ۇيانىڭ – تۇلەكتەرى ەدىك. ابەكەڭنىڭ اكەسى فاتيح اقساقال سوناۋ وتكەن عاسىرداعى قىزىل توڭكەرىستەن كەيىن ەدىل بويىن دا جايلاعان الاپات اشارشىلىقتان قاشىپ, تۋعان تاتارستانىنان قازاقستانعا, ءبىزدىڭ قاراسۋعا زايىبىمەن كەلىپ قونىستانىپ, وسىندا ءوسىپ-ونگەن بەكزات كىسى ەدى. ون ساۋساعىنان ونەرى تامعان شەبەر بولاتىن. جيىرماسىنشى جىلداردىڭ سوڭىندا جارتىلاي كوشپەندىلىكتەن وتىرىقشىلىققا كوشكەن اۋىل ۇيلەرىندەگى پەشتەردىڭ بارشاسىن سالعان دا فاتيح جارىقتىق. جاڭا مەكەندە اعلام, ءامين ەسىمدى ەكى ۇل, ءتاسليما, ءمۇسليما ەسىمدى ەكى قىز ءسۇيىپ, بالالارى وسە كەلە نەگىزىنەن قازاقپەن سۇيەكتەسكەن. ءامين مەنىڭ جاقىن اتالاس اعالارىم راحىم, ارعىنباي, ساكەن, جاپارلارمەن تاي-ق ۇلىنداي بىرگە ءوستى. ءتىپتى, اينابالا ەسىمدى جالعىز باستى كارى اپامىزدىڭ بالاسىنداي دا بولىپ كەتتى. قوزى جايدى, اربا ايدادى... اۋىل بالاسىنىڭ بارشا تىرلىگىن باستان كەشىردى. ادامعا ءتان قاسيەتتەردىڭ تالايى-اق تامساندىرا ءورىلىپ وزەك بولعان مىنا ولەڭدەر جيناعىنداعى «اۋىلىم مەنىڭ قاراسۋ» اتتى جىرىندا تۋعان جەرگە دەگەن شەكسىز ماحاببات, الىس قالعان بالداۋرەن بالالىققا دەگەن ساعىنىش اسا ادەمى كەس­تەلەنگەن. قالدىرىپ دارقان دۋمان, قالا شۋىن, وزىڭە كەلگەنىمدە, قاراسۋىم, كوڭىلدىڭ ساعان قۇشتار ءشولى قانىپ, ۇرتتاسام بال تاتيدى قارا سۋىڭ.   مەنى دە ساعىنعان با, قامىستاعى, تىنبايدى قۇستارىڭنىڭ تانىس ءانى. ەسكە ساپ بالا كۇندى بوزعىل جۋسان, ەركەلەپ بالاعىما جابىسادى.   شاقىرىپ قوزى جايعان بەل-بەلەڭىڭ, بەتىمنەن ءسۇيىپ جاتىر جەل دە مەنىڭ. ورىستەن قايتقان مالعا بالالىعىم, بىرگە ەرىپ كەلەردەي-اق ەلەڭدەدىم... اللا تاعالانىڭ قاي پەندەسى بولسا دا قالىپتى جاعدايدا العاشقى تاربيەسىن اتا-اناسىنىڭ قارا شاڭىراعىنان الاتىنى ءمالىم. قاجەت دەسەڭىز, سونداعى تاعىلىم كۇللى رۋحاني ءبىتىم-بولمىسقا ىرگەتاس بولىپ قالاناتىنى دا كۇمانسىز. سوندىقتان دا «اكە شاڭىراعى» اتتى ولەڭىندە بىلاي دەيدى: ءبىر ەلى كەتەسىڭ بە ەسىمنەن سەن, ارلى قىپ, ازامات قىپ وسىرگەن – سەن. قادىرسىز كەي تۋىسقا بولسام, كەشىر, قادىرسىز بولسام ەلگە – كەشىرمە سەن!.. مىنە, ازاماتتىق! قوعام الدىنداعى جاۋاپكەرشىلىكتى سەزىنۋ, ءوزىن-ءوزى پەندەشى­لىكپەن تيتتەي دە اياماستان ار-نامىستى بارىنەن دە بيىك قويۋ وسىنداي-اق بولار!.. پاراساتتى وتباسىنان وسىنداي تاربيە كورگەن پايىمدى بالا ءامين قاراسۋدا باس­تاۋىشتى, تۇيمەكەنتتە جەتىجىلدىقتى تاۋىسقان سوڭ ەجەلگى اۋليەاتاداعى جام­بىل مەكتەپ-ينتەرناتىنا كەلىپ جايعاسادى. «ءامين بىزدەن ءبىر كلاسس جوعارى وقىدى عوي, سوندا دا ينتەرناتتىڭ قارا نانىن ءبولىپ جەگەنبىز... مەكتەپتەگى ۇزدىك وقۋشىلاردىڭ ءبىرى بولاتىن» دەپ ەسكە العان-دى بىردە شاكەڭ, شەرحان مۇرتازا اعامىز. كۇندەردى باقىلاماي, ءسىرا, بولماس, تاۋەلدى ءار كۇنىڭە كەلەشەگىڭ. «ەسەپسىز دۇنيە جوق». قانە, جولداس, وتكىزدىڭ كۇندى قالاي؟ بەر ەسەبىن! وسىلاي جىرلايتىن ءجاسوسپىرىمنىڭ ناشار وقۋى مۇمكىن دە ەمەس ەدى. ايتپاقشى, قامشىنىڭ سابىنداي قىسقا ومىردە ۋاقىتتىڭ باعا جەتكىسىز قىمباتتىعى تۋرالى ويىن كەيىنىرەكتە ەسەيە كەلە بىلاي دەپ تەرەڭدەتە تۇسكەنى دە بار ەكەن: – بەرەرىن ۋاقىتتىڭ الا الدىڭ با, ءجۇرسىڭ بە الدە وعان ەسەڭ كەتىپ؟ بورىشىڭ وتەلدى مە ار الدىندا, نە دەر ەڭ, سۇرايتىن كەز كەلسە جەتىپ؟.. راسىندا دا نە دەر ەدىك؟.. كىمدى دە بولسا ويلاندىراتىن وتكىر ساۋالدىڭ ءبىرى دە وسى بولسا كەرەك. قالامگەرلىك قابىلەتى ەرتە ويانعان جاس دارىن قيالى قيان-قيالاردى شارلاپ كەزىپ كەتەتىنى تابيعي قۇبىلىس بولسا كەرەك. جاراتىلىستىڭ سول ءبىر زاڭى ءاميندى مەكتەپتەن سوڭ الىستاعى ماسكەۋ ۋنيۆەرسيتەتىنە جەتەلەگەنىمەن, ءوز ءبىلىمى ۇزىن بولا تۇرا, اتا-انا قولىنىڭ قىس­قالىعىنان جاقىنداعى قازاق ۋنيۆەر­سيتەتىنىڭ جۋرناليستيكا ءبولىمىن مىسە تۇتتىرادى. اسقاق الاتاۋ دا, اياۋلى الماتى دا قاراسۋدىڭ قارا بالاسىن ەش جا­تىرقاماستان باۋىرىنا باسادى, وزىندەي كوپ-كوپ ۇلاندارمەن دوستاستىرادى. ەشكىم اينالىپ وتە المايتىن, جاستىقتىڭ وزىندەي جالىندى سەزىمدەردى وياتادى, بالعىن جۇرەكتەن بالاۋسا جىرلار اعىل-تەگىل سەلدەيدى. – الماتى اتتى قالانىڭ كوشەلەرى دە باقتارداي. عاشىقتار سىرىن ساقتاعان ەشكىمگە بوتەن اقتارماي... ول كەشتە باقتا ەكەۋمىز, قىدىردىق جۇرتقا بايقالماي. باقتا دا قالىپ قويا الماي, ۇيگە دە قيىپ قايتا الماي. گاۋھارداي تىعىپ تەرەڭگە ەشكىمگە جۇرگەن ايتا الماي, سىرلارىم سەنىڭ الدىڭدا بۇرقىراپ جاتتى فونتانداي!.. سول كەشتە جابى كوڭىلىمە تۇلپارلىق ءبىتتى ءبىر ەكپىن. قوڭىرقاي تارتقان جانىما, جايناتىپ قىزىل گۇل ەكتىڭ... قايران, قىزىعى تارقاماستاي, قىزۋى باسىلماستاي كورىنەتىن جاس داۋرەن, قاي­ران, كۇللى دۇنيەگە كورىك بەرەردەي ءمول­دىر ماحاببات! جاس جۇرەكتەر سىرى­نىڭ دا, جىرىنىڭ دا ىستىق مەكەنى – اسىل الماتى!.. مىنا قىسقا عانا ولەڭدە جاس اقىن كەرەمەتىمەن سولاردىڭ عاجايىپ سۋرەتى سالىنىپ, بەينەلەۋىنىڭ شىنايى­لىعىمەن جان تولقىتىپ, كەرەك دەسەڭىز, جانارعا ساعىنىش جاسىن شاقىرىپ تۇرعان جوق پا؟!. وزىڭە عانا بەرىلگەن جانمىن, عاشىقپىن, كورۋگە سەنى ىڭكار بوپ كۇندە اسىقتىم. تورىقسام ەگەر, ومىردەن كەيدە تاياق جەپ, كەۋدەمدە مەنىڭ قۋانىش سەلىن تاسىتتىڭ. قاشىقتا مەنەن جۇرسەڭ دە, ساۋلەم, ءتۇۋ الىس, دۇنيەدە بارىڭ – كوڭىلىمە مەدەۋ, جۇبانىش. سەنىمەن جۇرسەم, تۇندەرىم ماعان كۇندىزدەي, سەنىمەن كورگەن ازاپ تا ماعان قۋانىش... «تالانت» دەگەننەن شىعادى, تالانتتار تۋىندىلارىنىڭ ۇندەس, سارىنداس كەلەتىنىندە دە ءالى استارى اشىلىپ بىتپەگەن ءبىر زاڭدىلىقتار بار ما دەيمىن. قاراڭىز: – ...مىنەزى تاۋدىڭ تۇراقتى, تۇر انە شىڭىن كۇنگە ارتىپ. توسىنەن سانسىز بۇلاقتى, تومەنگە قاراي شۇبالتىپ.   وكىنۋ, وكپە وعان جات, كۇتەرى تاعى جوق الدان. تورىعۋ, اڭساۋ, وي ويلاپ, وعان جات, وندا جوق ارمان.   تاۋ بولسام مەن دە ۋايىمسىز, ابىگەرسىز, قامسىز كۇن كەشسەم, قاپاسىز, مۇڭسىز, قايعىسىز, عاسىرلارمەنەن تىلدەسسەم...   تاۋ كونسە كونەر مۇكىسىز, شىدامان ال مەن بۇل كۇيگە. دوستارسىز, قامسىز, كۇلكىسىز, جۇرە المان جەردە ءبىر كۇن دە!   تۇرادى ماڭگى تاڭداردا, كوگىلدىر شىڭدار مۇنارتىپ. قۇمارتىپ ادام تاۋلارعا, ادامعا تاۋلار قۇمارتىپ... بۇل – ءاميننىڭ «كوگىلدىر تاۋلار» اتتى ولەڭىنەن ءۇزىندى. سىرشىلدىعى, ادام جانىنىڭ تابيعاتپەن ۇندەستىگىن, جالپى, مىناۋ جارىق جاھانداعى اللانىڭ ءوزى ورنىقتىرعان ۇلى گارمونيانى اسقان كوركەمدىكپەن بەينەلەۋ دەڭگەيى ارىدەگى لەرمونتوۆتى, بەرىدەگى ءوز قۇرداسى مۇقاعاليدى ەسكە تۇسىرمەي مە؟! زەردەلى وقىرماننىڭ وسىعان كەلىسەرىنە كۇمان كەلمەسە كەرەك. تەك اتتەڭ!.. اتتەڭ, مىناۋ بىرەۋ دە بولسا بىرەگەي شاعىن جيناق ايگىلەپ-اق تۇرعانداي, شامىرقانىپ كەلە جاتقان اقىن ءاميننىڭ اسا الەۋەتتى پوەزيا­سى ءوزىنىڭ شارىقتاۋ شاعىنا جەتە الماي كەتكەن سەكىلدى. سەبەبى... سەبەبى, ءامين اعانىڭ ءبىر سىرلاسقانىمىزدا ءوزى شەت جاعاسىن شىعارىپ قالعانداي, جىردىڭ ناعىز تاسىعان دارياداي بۋىرقاناتىن الاساپىران كەزى – جاستىق شاعىنىڭ نەگىزگى ۋاقىتىن, سونداعى اساۋ, بۇلا شىعارماشىلىق قۋاتتى دا گازەتتىڭ «جەپ قويعاندىعىندا» دا بولعان سياقتى. ول ۋنيۆەرسيتەتتى ويداعىداي تامامداعان سوڭ, جولدامامەن وبلىستىق «ورال ءوڭىرى» گازەتىندە بىرقاتار جىل قىزمەت ىستەيدى دە, 1962 جىلى باتىس قازاقستان ولكەسى قۇرىلۋىنا بايلانىستى ورالدان اقتوبەگە قونىس اۋدارىپ, ولكەلىك گازەتتە ءبولىم مەڭگەرۋشىسى, ودان سوڭ ءبىرتالاي جىل «سوتسياليستىك قازاقستان» (قازىرگى «ەگەمەن قازاقستان») گازەتىنىڭ مەنشىكتى ءتىلشىسى بولىپ, ءباسپاسوزدىڭ ناعىز مايتالمانىنا اينالادى. سان-سالالى تاقىرىپتارعا قالامىن قاتتى سىلتەپ, رەسپۋبليكاعا ءماشھۇر جۋرناليست بولادى. سول كەزەڭنىڭ بەلگىسىندەي, «اق جايىق», «ماتايقۇم», «اقتوبە ءۆالسى» اتتى جىرلارى دا ەلىمىزدىڭ باتىس ايماعىنىڭ كەيبىر كورىنىستەرىنەن سالىنعان پوەتيكالىق كارتينالار دەۋگە ابدەن لايىق. ءامين اعا 1972 جىلدىڭ جازىندا جامبىلعا كەلىپ, «ەڭبەك تۋىنىڭ» (قازىرگى «اق جول») جانى ءجانناتتا بولعىر احمەت قازىباەۆ اعامىز باسقاراتىن پارتيا تۇرمىسى بولىمىنە اعا ادەبي قىزمەتكەر بولىپ ورنالاستى. – ورال دا, اقتوبە دە مەنى جاتىر­قاماعانمەن, جىلدار بويى اكە-شەشەم ماڭگىلىك جاي تاپقان, ءوزىمنىڭ كىندىك قانىم تامعان ولكە ساعىندىرۋمەن بولعان. سودان, مىنە, كەپ قالدىق قوي, ارعاش!.. – دەپ, ماعان اقجارقىن, اق كوڭىلىمەن ءمان-جايدى ايتقان. وندا مەن گازەتتىڭ يدەولوگيا ءبولىمىن باس­قاراتىن ەدىم. بالا كەزدەگىدەي اعالى-ءىنىلى قالپىمىزبەن قاتار ءجۇرىپ, قاتار قالام سىلتەپ, جىلداردى جىلجىتىپ جاتتىق. ابەكەڭ قاي تاقىرىپتى السا دا جاسقانباستان قوپارا قوزعايتىن. سونىسىمەن وقىرمان جۇرتتىڭ اۋزىنا ىلىكتى. ءتىپتى, بايزاق اۋدانىنداعى ءوز اۋىلىمىز قاراسۋعا دا شاراپاتى تيگەنى بار. «قاراسۋدا... سۋعا زار» اتتى پروبلەمالىق ماقالاسى جوعارى-تومەندى بيلىك ورگاندارىندا قىزۋ تالقىلانىپ, اقىرى اۋىز سۋدىڭ تالايدان تاقسىرەتىن تارتىپ كەلگەن اۋىلعا سۋ قۇبىرى تارتىلدى. ءبىر وكىنىشتىسى – ءبىراز جىلدان سوڭ ءتۇرلى سەبەپتەرمەن ىستەن شىعىپ, تەك ونىڭ ارتەزيان قۇدىعى عانا كەيىنگى كەزگە دەيىن كادەگە جاراپ كەلدى. اۋىل ادامدارى ونى «ءامين قۇدىعى» دەپ تە اتايتىن... قايراتتى دا قاناتتى قالام ءالى دە سان جىلدار سىلتەنە بەرەر مە ەدى, الدەنەدەن قۇمىعىپ قالعان پوەزيا بۇلاعى قايتادان تاسقىنداي اتقىلار ما ەدى, تەك... تەك سەكسەنىنشى جىلدارعا تامان, قىرىقتىڭ ىشىندە, قىلشىلداعان شاعىندا بەلگىسىز ءبىر جاۋىزداردىڭ كەساپاتىنان قاپىدا باقيلىق بوپ كەتە بارماعانىندا... وسى جاعداي ەسىمە تۇسكەن سايىن ءالى كۇنگە وزەك ورتەنەدى. تاعى ءبىر وكىنىشتىسى – اسحات, ريفحات ەسىمدى ەكى ۇلى دا ەسەيىپ ۇلگەرمەستەن قايتىس بولدى. زايىبى ريمما كەيىن بىرەۋگە كۇيەۋگە شىعىپتى دەپ ەستىگەنبىز. بۇگىندە ول دا جوق كورىنەدى بۇل دۇنيەدە. بۇدان دا وتكەن وكىنىشتىسى – رۋحاني پەرزەنتتەرى – قولجازبالارى, جەكە مۇراعاتى قايدا قالدى؟ بالكىم, ولاردىڭ اراسىندا بىزگە بەيمالىم, حالىقتىڭ قاجەتىنە جارار, جارقىلداعان جاۋھارداي اسىل دۇنيەلەر جاتپادى ما ەكەن؟.. كوپ وكىنىشتىڭ قۇرساۋىنداعى جال­عىز عانا جۇبانىش – «مەنىڭ التىن بوساعام» اتتى كىشكەنتاي كىتاپشا. كولە­مىنىڭ كىشىلىگىنە قاراماستان, ونداعى ولەڭدەردىڭ, «تۇتقىن مەن دارىگەر» اتتى داستاننىڭ كوركەمدىك الەۋەتى كوڭىل كوزىن سۇيىنتەدى, جان دۇنيەڭدى جاڭبىردان كەيىنگى كۇندەي جاڭعىرتادى. «تەڭىزدىڭ ءدامىن ءبىلۋ ءۇشىن ونى سارقىپ ءىشۋ شارت ەمەس» دەمەكشى, مەن كوپ جىلدار بويى ىزدەپ ءجۇرىپ تاۋىپ العان مىنا جيناقتاعى جىرلار ويدا جوقتا كوز جازىپ قالسام دا كوڭىلدەن كوشپەس ءبىر بەينە, جىر بەينە – اسىل اعام ءامين فاتيح ۇلىمەن قايتا كورىستىرگەندەي اسەر ەتكەنىمەن قوسا, ول كىسىنىڭ شىعارماشىلىق قۋاتى مەن مۇمكىندىگىنىڭ وراسان ەكەندىگىن دە دامىلسىز دالەلدەپ جاتقانداي... كىتاپتىڭ سوڭعى بەتىن جابۋعا قولىم بارار ەمەس... ارعىنباي بەكبوسىن. تاراز.