مەملەكەت باسشىسىنىڭ سارابدال ساياساتى ەل ەكونوميكاسىن تۇراقتاندىرۋعا باعىتتالعان. سول سەبەپتەن دە «اۋەلى – ەكونوميكا, سودان سوڭ ساياسات» ۇستانىمىن بەرىك قولدانىپ وتىرعان پرەزيدەنتىمىز ن.ءا.نازارباەۆتىڭ ءار باستاماسى مەملەكەت مۇددەسىن كوزدەيدى. ول ءۇشىن ەكونوميكا سالاسىنىڭ ماڭايىنداعى العا جىلجۋعا كىدىرىس تۋدىرىپ وتىرعان كەدەرگىلەردى جويۋ بارلىق قيىندىقتان قۇتقاراتىنىن كورەگەن ەلباسى ۋاقىت وتكەن سايىن دالەلدەي تۇسۋدە.
بۇل رەتتە «كولەڭكەلى ەكونوميكامەن» كۇرەس جولىنداعى ءىس-شارالاردىڭ ءجونى بولەك. وسى ورايدا, ەلباسىنىڭ «ۇلت جوسپارى – قازاقستاندىق ارمانعا باستايتىن جول» باعدارلامالىق ماقالاسىندا كورىنىس تاپقان جالپىعا ورتاق دەكلاراتسيا بويىنشا وي ءبولىسۋ ماقساتىندا قارجى مينيسترلىگى مەملەكەتتىك كىرىستەر كوميتەتىنىڭ توراعاسى داۋلەت ەرعوجينگە جولىققان ەدىك.
– داۋلەت ەدىل ۇلى, ەلباسىنىڭ باعدارلامالىق ماقالاسىندا كوتەرىلگەن «تابىس پەن م ۇلىكتى جالپىعا ورتاق دەكلاراتسيالاۋعا كەزەڭ-كەزەڭىمەن كوشۋ» تۋرالى نە ايتار ەدىڭىز؟ بۇدان بۇرىن دا ايتىلىپ جۇرگەن وسى باستاماعا وراي تۇسىنىك بەرە كەتسەڭىز؟
– م ۇلىكتى جانە كىرىستى دەكلاراتسيالاۋ دەگەنىمىز جىل سايىن سالىق دەكلاراتسيالارىن تاپسىرۋ دەگەن ءسوز. ياعني, قانداي دا ءبىر لاۋازىم يەسى نەمەسە قىزمەتكەر ءوزىنىڭ تابىسىن ەش جاسىرۋسىز ايتىپ وتىرۋى قاجەت. وسىنداي شارالاردىڭ ارقاسىندا ەكونوميكانىڭ دامۋى ۇدەپ, كولەڭكەلى ەكونوميكانىڭ جويىلۋىنا مۇمكىندىك الامىز. جالپىعا بىردەي دەكلاراتسيالاۋعا كوشۋدىڭ ماقساتى كولەڭكەلى ەكونوميكا جانە سىبايلاس جەمقورلىقپەن كۇرەس ءۇشىن جەكە تۇلعالاردىڭ تابىستارى مەن مۇلكىنە ءتيىمدى باقىلاۋ جۇيەسىن قۇرۋ, سونداي-اق, سالىق جانە بيۋدجەتكە تولەنەتىن باسقا دا مىندەتتى تولەمدەردى جيناۋدى قامتاماسىز ەتۋدەگى مەملەكەتتىڭ ءرولىن كۇشەيتۋ بولىپ تابىلادى. سول ءۇشىن دە سالىقتىق اكىمشىلەندىرۋدى جەتىلدىرۋ سالاسىنداعى نەگىزگى ءىس-شارالاردىڭ ءبىرى رەتىندە ەكونوميكانىڭ كولەڭكەلى سەكتورىنىڭ كولەمىن قىسقارتۋ بارىسىندا جەكە تۇلعالاردىڭ كىرىستەرىن جالپىعا بىردەي دەكلاراتسيالاۋعا كەزەڭ-كەزەڭىمەن كوشۋ كوزدەلەدى.
ايتار بولساق, مۇنداي ءادىس دامىعان ەلدەردىڭ بارلىعىندا بارشىلىق. حالىقارالىق ستاندارتتار بايقاتىپ وتىرعانداي, ونىڭ ەلگە تيگىزەر پايداسى وراسان. الەمدىك تاجىريبەدە تۇرعىنداردىڭ ناقتى تابىستارىن سالىقتىق باقىلاۋ جانە كولەڭكەلى ەكونوميكاعا قارسى ءىس-قيمىل قۇرالى رەتىندە جەكە تۇلعالاردىڭ تابىستارى مەن مۇلكىن دەكلاراتسيالاۋ اقش, كانادا, گەرمانيا, فرانتسيا, شۆەتسيا, فينليانديا, دانيا, اۆستراليا, چەحيا, يتاليا, جاڭا زەلانديا, گرەكيا سەكىلدى ەلدەردە قولدانىلادى. بۇيىرتسا, ءبىزدىڭ ەل دە وسى باعىتتا جۇيەلى جۇمىس جۇرگىزبەك. 2015 جىلدىڭ اياعىندا قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ بارلىق ازاماتتارىنىڭ كىرىستەرى مەن مۇلكىن دەكلاراتسيالاۋعا قۇقىقتىق نەگىزدى بەلگىلەيتىن «قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ كەيبىر زاڭنامالىق اكتىلەرىنە جەكە تۇلعالاردىڭ كىرىستەرى مەن مۇلكىن دەكلاراتسيالاۋ ماسەلەلەرى بويىنشا وزگەرىستەر مەن تولىقتىرۋلار ەنگىزۋ تۋرالى» قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ زاڭى قابىلداندى. سونىمەن قاتار, بۇل باستاما ەلباسىنىڭ بەس ينستيتۋتتىق رەفورماسىن جۇزەگە اسىرۋدىڭ «100 ناقتى قادام» ۇلت جوسپارىندا كورىنىس تاپقان. سونداي-اق, ول قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ 2015-2025 جىلدارعا ارنالعان سىبايلاس جەمقورلىققا قارسى ستراتەگياسىن, قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ ازاماتتارى مەن تۇرۋعا ىقتيارحاتى بار ادامداردىڭ كىرىستەرىن جانە مۇلكىن جالپىعا ءبىردەي دەكلاراتسيالاۋعا كوشىرۋ تۇجىرىمداماسى مەن قازاقستان رەسپۋبليكاسىنداعى سىبايلاس جەمقورلىققا قارسى ءىس-قيمىل جونىندەگى 2011-2015 جىلدارعا ارنالعان سالالىق باعدارلامانى ورىنداۋ اياسىندا ازىرلەندى.
دەكلاراتسيا جۇيەسىنىڭ ءوزى ەكى تۇرگە بولىنەدى. ونىڭ ءبىرىنشىسى – ءبىر رەت قانا تاپسىرىلاتىن «كىرىس» دەكلاراتسياسى. وندا جەكە تۇلعالار جىل باسىندا ەلىمىزدە جانە شەتەلدەگى جيناقتالعان قاراجاتى جانە مۇلكى تۋرالى مالىمەتتەرىن كورسەتەدى. ەكىنشىسى – «جەكە تۇلعالاردىڭ تابىسى جانە مۇلكى تۋرالى دەكلاراتسيا» دەپ اتالادى جانە ول جىل سايىن تاپسىرىلادى. وندا ءبىر جىل ىشىندە العان تابىسى, مەملەكەتتىك تىركەلۋگە ءتيىستى, ساتىپ الىنعان جانە ساتقان مۇلكى تۋرالى مالىمەت كورسەتىلەدى. بۇدان باسقا, سىبايلاس جەمقورلىققا قارسى زاڭناما سۋبەكتىلەرى بولىپ تابىلاتىن مەملەكەتتىك قىزمەتشىلەر, دەپۋتاتتار, سوت تورەشىلەرى جانە باسقا ادامدار كەزەكتى دەكلاراتسيادا اتالعان م ۇلىكتەردى ساتىپ العان شىعىستارىنىڭ كوزدەرىن كورسەتۋگە ءتيىس بولادى. بۇل رەتتە, تابىسى جوق تۇلعالار نەمەسە مەملەكەتتىك قىزمەتشى, دەپۋتات, سوت تورەشىلەرى ءوز بەتىنشە جۇمىس جاسايتىن ادامدار بولىپ تابىلمايتىن, تەك ەڭبەكاقى نەمەسە زەينەتاقى تۇرىندە عانا تابىستار الاتىن تۇلعالار دەكلاراتسيانى ءبىر پاراقتاعى وڭايلاتىلعان نىساندا تاپسىراتىن بولادى. جانە دە وسى رەتتە سالىق شەگەرىمدەرى قولعا الىناتىنىن ايتا كەتكەن ابزال.
تاۋەكەلدەردى باسقارۋ جۇيەسىنە نەگىزدەلگەن سالىق باقىلاۋى ماقساتىندا سونىمەن قاتار, ءۇشىنشى تاراپتان الىنعان مالىمەتتەر قولدانىلادى. سونداي-اق, جەكە تۇلعانىڭ جاريالاعان تابىستارى شىن مانىندەگى تابىستارىنا سايكەس كەلمەگەن جاعدايدا, جاناما ادىسپەن انىقتالعان تابىستان جەكە تابىس سالىعىن ەسەپتەۋ بويىنشا نورما قاراستىرىلعان. زاڭمەن قاراستىرىلعان شارالاردىڭ ىسكە اسىرىلۋى سالىق سالۋدان جالتارۋدى انىقتاۋ جانە «كولەڭكەلى ەكونوميكانىڭ» مولشەرىن ازايتۋ ماقساتىندا تولىققاندى باقىلاۋدى جۇزەگە اسىرۋعا ىقپال ەتەتىن بولادى.
– ەلباسى باعدارلامالىق ماقالاسىندا 2017 جىلى دەكلاراتسيالاردى مەملەكەتتىك كاسىپورىندار مەن مەكەمەلەردىڭ, ۇلتتىق كومپانيالاردىڭ قىزمەتكەرلەرى – بۇل شامامەن 1,7 ميلليونعا جۋىق ادام –ۇسىناتىن بولادى, دەدى. ال 2020 جىلعا قاراي جالپىعا ورتاق دەكلاراتسيالاۋمەن بارلىق جەكە تۇلعالار قامتىلاتىنىن ايتتى. ەندەشە, دەكلاراتسيالاۋدىڭ كەزەڭدەرىنە توقتالىپ وتسەڭىز.
– م ۇلىكتى جالپىعا بىردەي دەكلاراتسيالاۋ ەكى كەزەڭگە ءبولىنەدى. ءبىرىنشى كەزەڭ, ياعني 2017 جىلى دەكلاراتسيانى دەپۋتاتتار, سوت تورەشىلەرى, مەملەكەتتىك قىزمەتشىلەر جانە ولاردىڭ جۇبايلارى ۇسىناتىن بولادى. سونىمەن قاتار, سول جىلى م ۇلىك پەن تابىستى دەكلاراتسيالاۋعا ۇلتتىق كومپانيالاردىڭ اكىمشىلىك قىزمەتكەرلەرى مەن مەملەكەتتىك كاسىپورىنداردىڭ قىزمەتكەرلەرى, مۇعالىمدەر مەن دارىگەرلەردى قاتىستىرۋ ۇسىنىلىپ وتىر. 2017 جىلى ايتىلعان تۇلعالار «اكتيۆتەر مەن مىندەتتەمەلەر» جونىندەگى 2016 جىلعى 31 جەلتوقسانعا دەيىنگى وزدەرىنىڭ ەلدەگى جانە شەتەلدەگى مۇلكى, تابىسى تۋرالى دەكلاراتسيا ۇسىنۋى قاجەت. ءبىرىنشى كەزەڭ بويىنشا دەكلاراتسيالاۋ جۇيەسىنە تۇرعىنداردىڭ بارىنشا دايىندالعان بولىگىن تارتۋ كوزدەلگەن. ايتىپ وتكەنىمدەي, ءبىر مارتە ۇسىنىلاتىن «كىرىس دەكلاراتسياسى», ياعني اكتيۆتەر مەن مىندەتتەمەلەر تۋرالى دەكلاراتسيادا جەكە تۇلعا جىل باسىنا م ۇلىكتەرى مەن جيناق قاراجاتتارى جونىندە, سونىڭ ىشىندە شەتەلدەگى, سونداي-اق, ءوزىنىڭ بارلىق قارىزدارىن, ياعني وعان جانە ول كىمگە قارىز, سونىڭ بارلىعىن بەينەلەيتىن مالىمەتتەردى كورسەتەدى. كىرىس دەكلاراتسياسىندا سونداي-اق, م ۇلىك, اقشا, جەر تەلىمدەرى, قۇندى قاعازدار, كولىك قۇرالدارى, بانكتىك مالىمەتتەر – كرەديتتەر, دەپوزيتتەر تۋرالى دەرەكتەر كورسەتىلەدى. بۇل رەتتە ايتا كەتەر جايت, بانكتىك مالىمەتتەردىڭ دەكلاراتسياسى ارينە, دەپوزيتتەر مەن كرەديتتەر شەتەل بانكىندە بولعاندا عانا جاسالادى. ال ولار ءوز ەلىمىزدىڭ بانكىندە بولاتىن بولسا, ءبىز قاجەتتى اقپاراتتى وسىنداعى بانكتەردىڭ وزىنەن تىكەلەي الامىز. جانە دە جەكە تۇلعالار مادەني قۇندىلىقتار نەگىزىندەگى, مىسالى, مەملەكەتتىك مادەني قۇندىلىقتار تىزىلىمىندە بار م ۇلىكتەرىن دەكلاراتسيادا بەلگىلەي الادى. ولاردىڭ قاتارىنا باعاسى 3,9 ملن. تەڭگەدەن اساتىن اشەكەي بۇيىمدار مەن ءتۇرلى انتيكۆارياتتار جاتادى. بۇل رەتتە ولاردىڭ باعاسىن دالەلدەيتىن قۇجات قوسا كورسەتىلەدى.
2018 جىلدان باستاپ 2017 جىلى كىرىس دەكلاراتسياسىن ۇسىنعان تۇلعالار جىل سايىن م ۇلىك پەن تابىس دەكلاراتسياسىن ۇسىنىپ وتىرۋعا مىندەتتەلەدى. وندا جىل سايىنعى كىرىستەر, م ۇلىككە يە بولۋ, جىلجىمايتىن م ۇلىك, قۇندى قاعازدار سەكىلدى باعالى زاتتار كورسەتىلەتىن بولادى. دەسەك تە, بۇل ماسەلەدە كوپشىلىك اراسىندا قىزۋ پىكىر تۋىنداپ وتىرعانى تاعى بار. بىرقاتار تۇرعىندار كىرىس پەن شىعىسقا ەسەپ بەرۋدى ۇساق-تۇيەككە دەيىن ەسەپتەسۋمەن بايلانىستىرادى. ول مۇلدەم ولاي ەمەس, دەكلاراتسيادا تەك باعالى م ۇلىككە يە بولعاندا, جىلجىمايتىن م ۇلىك ساتىپ العاندا, كولىك قۇرالدارى, قۇندى قاعازدار العانداعى كىرىستەر مەن شىعىستارىن بەلگىلەيدى.
ال ەكىنشى كەزەڭ 2020 جىلعا جوسپارلانعان. بۇل رەتتە دەكلاراتسيالاۋعا جەكە تۇلعالاردىڭ قالعان بولىگى تولىقتاي ەنەتىن بولادى. بۇل كەزەڭدە دە 2019 جىلدىڭ 31 جەلتوقسانىنا دەيىنگى كىرىس دەكلاراتسياسىن ۇسىنۋ قاجەت. سونىمەن قاتار, بۇگىنگى تاڭدا دەكلاراتسيانى ۇسىنۋ مەرزىمى 31 ناۋرىزعا دەيىن دەلىنگەن بولسا, زاڭ جوباسىندا قاعاز تۇرىندەگى دەكلاراتسيا 15 شىلدەگە دەيىن, ال ەلەكتروندى نۇسقاداعىسى 15 قىركۇيەككە دەيىن بەرىلۋى قاجەت دەلىنەدى.
– م ۇلىكتى دەكلاراتسيالاۋ جۇمىستارىن جانداندىرۋعا سىزدەردىڭ كوميتەت تاراپىنان اتقارالىپ جاتقان ىستەر جايىندا بىلسەك.
– ءبىرىنشى جانە ەكىنشى كەزەڭدەر اراسىنداعى ۋاقىت ءۇزىلىسى ورگانداردىڭ مەملەكەتتىك كىرىستەرى جونىندەگى جۇيەنى تەستىلەۋگە ءمۇمكىندىك بەرەدى. جانە دە دەكلاراتسيانى وڭدەۋ مەن قابىلداۋ جۇمىستارىن جانداندىرۋعا, سول ورايداعى ماسەلەلەردى انىقتاۋعا ۋاقىت جاعىنان ۇتىمدى. تۇلعالاردى دەكلاراتسيالاۋدىڭ جاڭا تاسىلدەرى مەملەكەتتىك كىرىستەر ورگاندارىندا سوعان سايكەس ينفراقۇرىلىم قۇرۋدى تالاپ ەتەدى. بۇل رەتتە ءبىزدىڭ كوميتەت وسى ۋاقىتتاردىڭ وزىندە دەكلاراتسيا قابىلداۋ ءۇشىن لايىقتى جۇيە قۇرۋ بارىسىندا ءوز جۇمىسىن باستاپ تا كەتتى. ءبىزدىڭ تاراپتان دەكلاراتسيا جاساۋدا كەڭەس بەرۋ مەن قاجەتتى كومەك كورسەتۋ بويىنشا باعدارلاما جوباسى جاسالۋدا. ءبىز بۇل جۇمىسىمىزدى اعىمداعى جىل سوڭىنا دەيىن اياقتاۋىمىز كەرەك. ءبىزدىڭ ەسەپ بويىنشا, الداعى ۋاقىتتاردا دەكلاراتسيا ۇسىنۋعا ءتيىستى تۇلعالاردىڭ 70 پايىزى نەمەسە 8 ميلليونعا جۋىق ادام وڭايلاتىلعان پىشىمدەگى دەكلاراتسيا ۇسىنادى دەپ كۇتىلۋدە.
بۇل رەتتە ءبىز شىعىستار مەن كىرىستەردى 100 پايىز كورسەتۋدى تالاپ ەتپەيتىنىمىزگە نازار اۋدارۋ قاجەت. بار بولعانى ەڭ ماڭىزدى, قاجەتتى ەسەپتەر بەرىلسە جەتىپ جاتىر. سەبەبى, وسى تاقىرىپ توڭىرەگىندە الەمدىك تاجىريبەدەن العان تاعىلىمىمىز مول, ولار اراعا ۇزاق ۋاقىتتار سالىپ تەكسەرىستەن وتكەن تاجىريبەلەر. سوندىقتان وسى ىستە اۋقىمدى قاتەلىكتەرگە ۇرىنبايتىنىمىز كامىل. بىزدەر يتاليانىڭ, بالتىق بويى ەلدەرىنىڭ جەكە تۇلعالاردى سالىقتىق باقىلاۋ جاساۋ بارىسىنداعى ءتاجىريبەلەرىن زەرتتەدىك. الەمدىك تاجىريبە بويىنشا كوميتەت تاراپىنان تاۋەكەل تۇلعالاردىڭ كاتەگورياسىن انىقتايتىن كريتەريلەر جۇيەسى جاسالاتىن بولادى. جانە دە تۇلعالاردى تەكسەرۋدىڭ جەكە ءادىسى قولعا الىنباق. الداعى ماقسات ايقىن, مۇنىڭ بارلىعى ەل ەكونوميكاسىن تۇراقتاندىرىپ, ونى دامىتۋ جولىنداعى كەدەرگىلەردى جويۋعا باعىتتالادى.
– اڭگىمەڭىزگە راحمەت.
اڭگىمەلەسكەن
ەلميرا ماتىباەۆا,
«ەگەمەن قازاقستان».
مەملەكەت باسشىسىنىڭ سارابدال ساياساتى ەل ەكونوميكاسىن تۇراقتاندىرۋعا باعىتتالعان. سول سەبەپتەن دە «اۋەلى – ەكونوميكا, سودان سوڭ ساياسات» ۇستانىمىن بەرىك قولدانىپ وتىرعان پرەزيدەنتىمىز ن.ءا.نازارباەۆتىڭ ءار باستاماسى مەملەكەت مۇددەسىن كوزدەيدى. ول ءۇشىن ەكونوميكا سالاسىنىڭ ماڭايىنداعى العا جىلجۋعا كىدىرىس تۋدىرىپ وتىرعان كەدەرگىلەردى جويۋ بارلىق قيىندىقتان قۇتقاراتىنىن كورەگەن ەلباسى ۋاقىت وتكەن سايىن دالەلدەي تۇسۋدە.
بۇل رەتتە «كولەڭكەلى ەكونوميكامەن» كۇرەس جولىنداعى ءىس-شارالاردىڭ ءجونى بولەك. وسى ورايدا, ەلباسىنىڭ «ۇلت جوسپارى – قازاقستاندىق ارمانعا باستايتىن جول» باعدارلامالىق ماقالاسىندا كورىنىس تاپقان جالپىعا ورتاق دەكلاراتسيا بويىنشا وي ءبولىسۋ ماقساتىندا قارجى مينيسترلىگى مەملەكەتتىك كىرىستەر كوميتەتىنىڭ توراعاسى داۋلەت ەرعوجينگە جولىققان ەدىك.
– داۋلەت ەدىل ۇلى, ەلباسىنىڭ باعدارلامالىق ماقالاسىندا كوتەرىلگەن «تابىس پەن م ۇلىكتى جالپىعا ورتاق دەكلاراتسيالاۋعا كەزەڭ-كەزەڭىمەن كوشۋ» تۋرالى نە ايتار ەدىڭىز؟ بۇدان بۇرىن دا ايتىلىپ جۇرگەن وسى باستاماعا وراي تۇسىنىك بەرە كەتسەڭىز؟
– م ۇلىكتى جانە كىرىستى دەكلاراتسيالاۋ دەگەنىمىز جىل سايىن سالىق دەكلاراتسيالارىن تاپسىرۋ دەگەن ءسوز. ياعني, قانداي دا ءبىر لاۋازىم يەسى نەمەسە قىزمەتكەر ءوزىنىڭ تابىسىن ەش جاسىرۋسىز ايتىپ وتىرۋى قاجەت. وسىنداي شارالاردىڭ ارقاسىندا ەكونوميكانىڭ دامۋى ۇدەپ, كولەڭكەلى ەكونوميكانىڭ جويىلۋىنا مۇمكىندىك الامىز. جالپىعا بىردەي دەكلاراتسيالاۋعا كوشۋدىڭ ماقساتى كولەڭكەلى ەكونوميكا جانە سىبايلاس جەمقورلىقپەن كۇرەس ءۇشىن جەكە تۇلعالاردىڭ تابىستارى مەن مۇلكىنە ءتيىمدى باقىلاۋ جۇيەسىن قۇرۋ, سونداي-اق, سالىق جانە بيۋدجەتكە تولەنەتىن باسقا دا مىندەتتى تولەمدەردى جيناۋدى قامتاماسىز ەتۋدەگى مەملەكەتتىڭ ءرولىن كۇشەيتۋ بولىپ تابىلادى. سول ءۇشىن دە سالىقتىق اكىمشىلەندىرۋدى جەتىلدىرۋ سالاسىنداعى نەگىزگى ءىس-شارالاردىڭ ءبىرى رەتىندە ەكونوميكانىڭ كولەڭكەلى سەكتورىنىڭ كولەمىن قىسقارتۋ بارىسىندا جەكە تۇلعالاردىڭ كىرىستەرىن جالپىعا بىردەي دەكلاراتسيالاۋعا كەزەڭ-كەزەڭىمەن كوشۋ كوزدەلەدى.
ايتار بولساق, مۇنداي ءادىس دامىعان ەلدەردىڭ بارلىعىندا بارشىلىق. حالىقارالىق ستاندارتتار بايقاتىپ وتىرعانداي, ونىڭ ەلگە تيگىزەر پايداسى وراسان. الەمدىك تاجىريبەدە تۇرعىنداردىڭ ناقتى تابىستارىن سالىقتىق باقىلاۋ جانە كولەڭكەلى ەكونوميكاعا قارسى ءىس-قيمىل قۇرالى رەتىندە جەكە تۇلعالاردىڭ تابىستارى مەن مۇلكىن دەكلاراتسيالاۋ اقش, كانادا, گەرمانيا, فرانتسيا, شۆەتسيا, فينليانديا, دانيا, اۆستراليا, چەحيا, يتاليا, جاڭا زەلانديا, گرەكيا سەكىلدى ەلدەردە قولدانىلادى. بۇيىرتسا, ءبىزدىڭ ەل دە وسى باعىتتا جۇيەلى جۇمىس جۇرگىزبەك. 2015 جىلدىڭ اياعىندا قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ بارلىق ازاماتتارىنىڭ كىرىستەرى مەن مۇلكىن دەكلاراتسيالاۋعا قۇقىقتىق نەگىزدى بەلگىلەيتىن «قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ كەيبىر زاڭنامالىق اكتىلەرىنە جەكە تۇلعالاردىڭ كىرىستەرى مەن مۇلكىن دەكلاراتسيالاۋ ماسەلەلەرى بويىنشا وزگەرىستەر مەن تولىقتىرۋلار ەنگىزۋ تۋرالى» قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ زاڭى قابىلداندى. سونىمەن قاتار, بۇل باستاما ەلباسىنىڭ بەس ينستيتۋتتىق رەفورماسىن جۇزەگە اسىرۋدىڭ «100 ناقتى قادام» ۇلت جوسپارىندا كورىنىس تاپقان. سونداي-اق, ول قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ 2015-2025 جىلدارعا ارنالعان سىبايلاس جەمقورلىققا قارسى ستراتەگياسىن, قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ ازاماتتارى مەن تۇرۋعا ىقتيارحاتى بار ادامداردىڭ كىرىستەرىن جانە مۇلكىن جالپىعا ءبىردەي دەكلاراتسيالاۋعا كوشىرۋ تۇجىرىمداماسى مەن قازاقستان رەسپۋبليكاسىنداعى سىبايلاس جەمقورلىققا قارسى ءىس-قيمىل جونىندەگى 2011-2015 جىلدارعا ارنالعان سالالىق باعدارلامانى ورىنداۋ اياسىندا ازىرلەندى.
دەكلاراتسيا جۇيەسىنىڭ ءوزى ەكى تۇرگە بولىنەدى. ونىڭ ءبىرىنشىسى – ءبىر رەت قانا تاپسىرىلاتىن «كىرىس» دەكلاراتسياسى. وندا جەكە تۇلعالار جىل باسىندا ەلىمىزدە جانە شەتەلدەگى جيناقتالعان قاراجاتى جانە مۇلكى تۋرالى مالىمەتتەرىن كورسەتەدى. ەكىنشىسى – «جەكە تۇلعالاردىڭ تابىسى جانە مۇلكى تۋرالى دەكلاراتسيا» دەپ اتالادى جانە ول جىل سايىن تاپسىرىلادى. وندا ءبىر جىل ىشىندە العان تابىسى, مەملەكەتتىك تىركەلۋگە ءتيىستى, ساتىپ الىنعان جانە ساتقان مۇلكى تۋرالى مالىمەت كورسەتىلەدى. بۇدان باسقا, سىبايلاس جەمقورلىققا قارسى زاڭناما سۋبەكتىلەرى بولىپ تابىلاتىن مەملەكەتتىك قىزمەتشىلەر, دەپۋتاتتار, سوت تورەشىلەرى جانە باسقا ادامدار كەزەكتى دەكلاراتسيادا اتالعان م ۇلىكتەردى ساتىپ العان شىعىستارىنىڭ كوزدەرىن كورسەتۋگە ءتيىس بولادى. بۇل رەتتە, تابىسى جوق تۇلعالار نەمەسە مەملەكەتتىك قىزمەتشى, دەپۋتات, سوت تورەشىلەرى ءوز بەتىنشە جۇمىس جاسايتىن ادامدار بولىپ تابىلمايتىن, تەك ەڭبەكاقى نەمەسە زەينەتاقى تۇرىندە عانا تابىستار الاتىن تۇلعالار دەكلاراتسيانى ءبىر پاراقتاعى وڭايلاتىلعان نىساندا تاپسىراتىن بولادى. جانە دە وسى رەتتە سالىق شەگەرىمدەرى قولعا الىناتىنىن ايتا كەتكەن ابزال.
تاۋەكەلدەردى باسقارۋ جۇيەسىنە نەگىزدەلگەن سالىق باقىلاۋى ماقساتىندا سونىمەن قاتار, ءۇشىنشى تاراپتان الىنعان مالىمەتتەر قولدانىلادى. سونداي-اق, جەكە تۇلعانىڭ جاريالاعان تابىستارى شىن مانىندەگى تابىستارىنا سايكەس كەلمەگەن جاعدايدا, جاناما ادىسپەن انىقتالعان تابىستان جەكە تابىس سالىعىن ەسەپتەۋ بويىنشا نورما قاراستىرىلعان. زاڭمەن قاراستىرىلعان شارالاردىڭ ىسكە اسىرىلۋى سالىق سالۋدان جالتارۋدى انىقتاۋ جانە «كولەڭكەلى ەكونوميكانىڭ» مولشەرىن ازايتۋ ماقساتىندا تولىققاندى باقىلاۋدى جۇزەگە اسىرۋعا ىقپال ەتەتىن بولادى.
– ەلباسى باعدارلامالىق ماقالاسىندا 2017 جىلى دەكلاراتسيالاردى مەملەكەتتىك كاسىپورىندار مەن مەكەمەلەردىڭ, ۇلتتىق كومپانيالاردىڭ قىزمەتكەرلەرى – بۇل شامامەن 1,7 ميلليونعا جۋىق ادام –ۇسىناتىن بولادى, دەدى. ال 2020 جىلعا قاراي جالپىعا ورتاق دەكلاراتسيالاۋمەن بارلىق جەكە تۇلعالار قامتىلاتىنىن ايتتى. ەندەشە, دەكلاراتسيالاۋدىڭ كەزەڭدەرىنە توقتالىپ وتسەڭىز.
– م ۇلىكتى جالپىعا بىردەي دەكلاراتسيالاۋ ەكى كەزەڭگە ءبولىنەدى. ءبىرىنشى كەزەڭ, ياعني 2017 جىلى دەكلاراتسيانى دەپۋتاتتار, سوت تورەشىلەرى, مەملەكەتتىك قىزمەتشىلەر جانە ولاردىڭ جۇبايلارى ۇسىناتىن بولادى. سونىمەن قاتار, سول جىلى م ۇلىك پەن تابىستى دەكلاراتسيالاۋعا ۇلتتىق كومپانيالاردىڭ اكىمشىلىك قىزمەتكەرلەرى مەن مەملەكەتتىك كاسىپورىنداردىڭ قىزمەتكەرلەرى, مۇعالىمدەر مەن دارىگەرلەردى قاتىستىرۋ ۇسىنىلىپ وتىر. 2017 جىلى ايتىلعان تۇلعالار «اكتيۆتەر مەن مىندەتتەمەلەر» جونىندەگى 2016 جىلعى 31 جەلتوقسانعا دەيىنگى وزدەرىنىڭ ەلدەگى جانە شەتەلدەگى مۇلكى, تابىسى تۋرالى دەكلاراتسيا ۇسىنۋى قاجەت. ءبىرىنشى كەزەڭ بويىنشا دەكلاراتسيالاۋ جۇيەسىنە تۇرعىنداردىڭ بارىنشا دايىندالعان بولىگىن تارتۋ كوزدەلگەن. ايتىپ وتكەنىمدەي, ءبىر مارتە ۇسىنىلاتىن «كىرىس دەكلاراتسياسى», ياعني اكتيۆتەر مەن مىندەتتەمەلەر تۋرالى دەكلاراتسيادا جەكە تۇلعا جىل باسىنا م ۇلىكتەرى مەن جيناق قاراجاتتارى جونىندە, سونىڭ ىشىندە شەتەلدەگى, سونداي-اق, ءوزىنىڭ بارلىق قارىزدارىن, ياعني وعان جانە ول كىمگە قارىز, سونىڭ بارلىعىن بەينەلەيتىن مالىمەتتەردى كورسەتەدى. كىرىس دەكلاراتسياسىندا سونداي-اق, م ۇلىك, اقشا, جەر تەلىمدەرى, قۇندى قاعازدار, كولىك قۇرالدارى, بانكتىك مالىمەتتەر – كرەديتتەر, دەپوزيتتەر تۋرالى دەرەكتەر كورسەتىلەدى. بۇل رەتتە ايتا كەتەر جايت, بانكتىك مالىمەتتەردىڭ دەكلاراتسياسى ارينە, دەپوزيتتەر مەن كرەديتتەر شەتەل بانكىندە بولعاندا عانا جاسالادى. ال ولار ءوز ەلىمىزدىڭ بانكىندە بولاتىن بولسا, ءبىز قاجەتتى اقپاراتتى وسىنداعى بانكتەردىڭ وزىنەن تىكەلەي الامىز. جانە دە جەكە تۇلعالار مادەني قۇندىلىقتار نەگىزىندەگى, مىسالى, مەملەكەتتىك مادەني قۇندىلىقتار تىزىلىمىندە بار م ۇلىكتەرىن دەكلاراتسيادا بەلگىلەي الادى. ولاردىڭ قاتارىنا باعاسى 3,9 ملن. تەڭگەدەن اساتىن اشەكەي بۇيىمدار مەن ءتۇرلى انتيكۆارياتتار جاتادى. بۇل رەتتە ولاردىڭ باعاسىن دالەلدەيتىن قۇجات قوسا كورسەتىلەدى.
2018 جىلدان باستاپ 2017 جىلى كىرىس دەكلاراتسياسىن ۇسىنعان تۇلعالار جىل سايىن م ۇلىك پەن تابىس دەكلاراتسياسىن ۇسىنىپ وتىرۋعا مىندەتتەلەدى. وندا جىل سايىنعى كىرىستەر, م ۇلىككە يە بولۋ, جىلجىمايتىن م ۇلىك, قۇندى قاعازدار سەكىلدى باعالى زاتتار كورسەتىلەتىن بولادى. دەسەك تە, بۇل ماسەلەدە كوپشىلىك اراسىندا قىزۋ پىكىر تۋىنداپ وتىرعانى تاعى بار. بىرقاتار تۇرعىندار كىرىس پەن شىعىسقا ەسەپ بەرۋدى ۇساق-تۇيەككە دەيىن ەسەپتەسۋمەن بايلانىستىرادى. ول مۇلدەم ولاي ەمەس, دەكلاراتسيادا تەك باعالى م ۇلىككە يە بولعاندا, جىلجىمايتىن م ۇلىك ساتىپ العاندا, كولىك قۇرالدارى, قۇندى قاعازدار العانداعى كىرىستەر مەن شىعىستارىن بەلگىلەيدى.
ال ەكىنشى كەزەڭ 2020 جىلعا جوسپارلانعان. بۇل رەتتە دەكلاراتسيالاۋعا جەكە تۇلعالاردىڭ قالعان بولىگى تولىقتاي ەنەتىن بولادى. بۇل كەزەڭدە دە 2019 جىلدىڭ 31 جەلتوقسانىنا دەيىنگى كىرىس دەكلاراتسياسىن ۇسىنۋ قاجەت. سونىمەن قاتار, بۇگىنگى تاڭدا دەكلاراتسيانى ۇسىنۋ مەرزىمى 31 ناۋرىزعا دەيىن دەلىنگەن بولسا, زاڭ جوباسىندا قاعاز تۇرىندەگى دەكلاراتسيا 15 شىلدەگە دەيىن, ال ەلەكتروندى نۇسقاداعىسى 15 قىركۇيەككە دەيىن بەرىلۋى قاجەت دەلىنەدى.
– م ۇلىكتى دەكلاراتسيالاۋ جۇمىستارىن جانداندىرۋعا سىزدەردىڭ كوميتەت تاراپىنان اتقارالىپ جاتقان ىستەر جايىندا بىلسەك.
– ءبىرىنشى جانە ەكىنشى كەزەڭدەر اراسىنداعى ۋاقىت ءۇزىلىسى ورگانداردىڭ مەملەكەتتىك كىرىستەرى جونىندەگى جۇيەنى تەستىلەۋگە ءمۇمكىندىك بەرەدى. جانە دە دەكلاراتسيانى وڭدەۋ مەن قابىلداۋ جۇمىستارىن جانداندىرۋعا, سول ورايداعى ماسەلەلەردى انىقتاۋعا ۋاقىت جاعىنان ۇتىمدى. تۇلعالاردى دەكلاراتسيالاۋدىڭ جاڭا تاسىلدەرى مەملەكەتتىك كىرىستەر ورگاندارىندا سوعان سايكەس ينفراقۇرىلىم قۇرۋدى تالاپ ەتەدى. بۇل رەتتە ءبىزدىڭ كوميتەت وسى ۋاقىتتاردىڭ وزىندە دەكلاراتسيا قابىلداۋ ءۇشىن لايىقتى جۇيە قۇرۋ بارىسىندا ءوز جۇمىسىن باستاپ تا كەتتى. ءبىزدىڭ تاراپتان دەكلاراتسيا جاساۋدا كەڭەس بەرۋ مەن قاجەتتى كومەك كورسەتۋ بويىنشا باعدارلاما جوباسى جاسالۋدا. ءبىز بۇل جۇمىسىمىزدى اعىمداعى جىل سوڭىنا دەيىن اياقتاۋىمىز كەرەك. ءبىزدىڭ ەسەپ بويىنشا, الداعى ۋاقىتتاردا دەكلاراتسيا ۇسىنۋعا ءتيىستى تۇلعالاردىڭ 70 پايىزى نەمەسە 8 ميلليونعا جۋىق ادام وڭايلاتىلعان پىشىمدەگى دەكلاراتسيا ۇسىنادى دەپ كۇتىلۋدە.
بۇل رەتتە ءبىز شىعىستار مەن كىرىستەردى 100 پايىز كورسەتۋدى تالاپ ەتپەيتىنىمىزگە نازار اۋدارۋ قاجەت. بار بولعانى ەڭ ماڭىزدى, قاجەتتى ەسەپتەر بەرىلسە جەتىپ جاتىر. سەبەبى, وسى تاقىرىپ توڭىرەگىندە الەمدىك تاجىريبەدەن العان تاعىلىمىمىز مول, ولار اراعا ۇزاق ۋاقىتتار سالىپ تەكسەرىستەن وتكەن تاجىريبەلەر. سوندىقتان وسى ىستە اۋقىمدى قاتەلىكتەرگە ۇرىنبايتىنىمىز كامىل. بىزدەر يتاليانىڭ, بالتىق بويى ەلدەرىنىڭ جەكە تۇلعالاردى سالىقتىق باقىلاۋ جاساۋ بارىسىنداعى ءتاجىريبەلەرىن زەرتتەدىك. الەمدىك تاجىريبە بويىنشا كوميتەت تاراپىنان تاۋەكەل تۇلعالاردىڭ كاتەگورياسىن انىقتايتىن كريتەريلەر جۇيەسى جاسالاتىن بولادى. جانە دە تۇلعالاردى تەكسەرۋدىڭ جەكە ءادىسى قولعا الىنباق. الداعى ماقسات ايقىن, مۇنىڭ بارلىعى ەل ەكونوميكاسىن تۇراقتاندىرىپ, ونى دامىتۋ جولىنداعى كەدەرگىلەردى جويۋعا باعىتتالادى.
– اڭگىمەڭىزگە راحمەت.
اڭگىمەلەسكەن
ەلميرا ماتىباەۆا,
«ەگەمەن قازاقستان».
سوڭعى جاڭالىقتار
كوكتەمگى ەگىسكە دايىندىق پىسىقتالدى
قوعام • بۇگىن, 00:07
يندونەزيا ەلشىسى ورالدىق عالىمدارمەن كەزدەستى
عىلىم • كەشە
بالاباقشالاردا تسيفرلىق باقىلاۋ تاجىريبەسى جۇرگىزىلىپ جاتىر
ايماقتار • كەشە
ەلىمىزدىڭ بەس وڭىرىندە سۋ تاسقىنى قاۋپى جوعارى
قازاقستان • كەشە
40 گرادۋسقا دەيىن اياز: ەلىمىزگە اركتيكالىق سۋىق كەلەدى
اۋا رايى • كەشە
استانا اۋەجايىنىڭ ۇشۋ-قونۋ جولاعى ۋاقىتشا جابىلادى
ەلوردا • كەشە
الەمدىك ەكونوميكانىڭ جاڭا كارتاسى: قازاقستان قاي ورىندا؟
ەكونوميكا • كەشە
