تۇبەكتەگى دامۋدىڭ بەس باسىم باعىتى

ماڭعىستاۋ وبلىسىنىڭ الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق دامۋ قارقىنى بىرقالىپتى. تۇبەكتە نەگىزىنەن مۇناي مەن گاز وندىرۋگە, مۇناي سەرۆيسىن جەتىلدىرۋگە, سونداي-اق كولىك پەن لوگيستيكانى جانە قۇرىلىس پەن ءتۋريزمدى دامىتۋعا باسىمدىق بەرىلىپ وتىر. كەشە بۇل جونىندە ورتالىق كوممۋنيكاتسيالار قىزمەتىندە ءباسپاسوز ءماسليحاتىن وتكىزگەن وبلىس اكىمى اليك ايدارباەۆ ايتتى. قازىرگى تاڭدا مۇناي-گاز ءوندى­رۋشى جانە مۇنايسەرۆيستىك كاسىپ­ورىندار ەڭبەك ونىمدىلىگى مەن ءوندىرىس تيىمدىلىگىن ارتتىرۋعا باعىت العان. نەگىزگى كاپيتالعا سالىنعان ينۆەستيتسيا كولەمى 454 ملرد. تەڭگەنى قۇرادى. كاسىپورىندار شتاتتىق تارتىپكە سايكەس جۇمىس ىستەيدى. بىلتىر ءوندىرىس ۇدەرىسى تۇراقتىلىعىن ساقتاۋ ماسەلەلەرى بويىنشا ىنتىماقتاستىق تۋرالى جاسالعان 620 مەموراندۋمنىڭ ناتيجەسىندە ەكونوميكانىڭ ءارتۇرلى سەكتورىنداعى 105 مىڭ قىزمەتكەردىڭ مۇددەسى قورعالدى. 2016 جىلدىڭ العاشقى ايىنىڭ وزىندە وڭىردەگى ءىرى مۇناي-گاز ءوندىرۋشى كاسىپورىندارمەن ۇشجاقتى 16 مەموراندۋم جاسالدى. وسى يگىلىكتەر جالعاسىن تابا بەرەتىنىن جەتكىزگەن ءوڭىر باسشىسى, حالىقتى جۇمىسپەن قامتۋ شاراسىندا جاقسى جەتىستىكتەرگە قول جەتكىزگەندەرىن العا تارتتى. ايماقتا ەكونوميكانىڭ دامۋ قارقىنىن ساقتاۋعا قۇنى 159 ملرد. تەڭگەنى قۇرايتىن «نۇرلى جول» باعدارلاماسى اياسىندا ىسكە اسىرىلعان 14 جوبا ىقپال ەتىپتى. وسى باعدارلاما اياسىندا جاڭادان 4 مىڭ جۇمىس ورنى اشىلعان. 2015 جىلى يندۋستريالاندىرۋ كارتاسى شەڭبەرىندە جالپى قۇنى 50,5 ملرد. تەڭگەنى قۇرايتىن 11 يندۋستريالىق جانە ينفراقۇرىلىمدىق جوبا, وعان قوسا, «ازەرسۋن» وندىرىستىك-لوگيستيكالىق ورتالىعى, «سوفي مەدگرۋپپ» كوپ سالالى مەدي­تسي­نالىق كلينيكاسى جانە اقتاۋ تەڭىز سولتۇستىك تەرمينالى ىسكە قو­سى­لىپتى. وبلىستاعى جەتىستىكتەردى شەگەلەگەن وبلىس اكىمى بىلتىر ماڭ­عىستاۋدا 18,5 ملن. توننا مۇ­ناي مەن گاز وندىرىلگەنىن ءمالىم­دەدى. «قابىلدانعان شارالار ساپالى ەكونوميكالىق ءوسۋدى, يندۋس­تريالىق-يننوۆاتسيالىق دامۋ باعدارلاماسىن ودان ءارى جۇزە­گە اسىرۋدى, حالىقتىڭ تۇرمى­سىن جانە ءومىر ءسۇرۋ دەڭگەيىن جاق­سار­تۋدى قامتاماسىز ەتۋگە باعىت­تالدى. مۇنى بىلتىرعى جىل­دىڭ ماكروەكونوميكالىق كورسەت­كىشتەرىنىڭ وڭ ديناميكاسى ايعاق­تاپ وتىر», دەدى ول. باعا مەن سۇرانىستىڭ تومەن­دەۋى مۇناي سالاسىنا اسەر ەتكەن. ماسەلەن, وبلىستاعى مۇناي كومپانيالارى تەحنيكالىق جانە سەرۆيستىك قىزمەتتەر شىعىنىن وڭتايلاندىرۋعا كىرىسكەن. سونداي-اق, باعا مەن كونيۋنكتۋرالىق قىسىمعا بايلانىستى كاسىپورىندار ينۆەستيتسيالىق باعدارلامالارىن كەيىنگە قالدىرىپ, ءوندىرىس پەن ەڭبەك ونىمدىلىگىن ارتتىرۋعا كۇش سالىپتى. وعان قوسا, كاسىپورىندار شتاتتىق رەجىمدە ىستەپ جاتىر. وتكەن جىلى نەگىزگى كاپيتالعا سالىنعان ينۆەستيتسيا 454 ملرد. تەڭ­گەنى قۇراعان. «جالپى, ماڭعىس­تاۋدا بىلتىر مۇناي مەن گاز ءوندى­رى­سىنىڭ جوسپارى ورىندالىپ, 18,5 ملن. توننا ءونىم ءوندىرىلدى. ال «شا­عىر­لى-ءشومىشتى» جاڭا گاز كەن ورنى­نىڭ اشىلۋى تابيعي گاز ءوندىرى­سىن 1 ملرد. شارشى مەتر­گە ۇل­عايتتى. وسىلايشا, وڭىردە گاز ءوندى­رى­سىنىڭ جالپى كولەمى 2,5 ملرد. تەك­شە مەترگە جەتىپ وتىر», دەدى اكىم. وبلىس باسشىسى ەڭبەك نارى­عىن­داعى كورسەتكىشتەردىڭ جاقسار­عانىن دا ايتتى. «تۇتاستاي العاندا, جىل قورىتىندىسى بويىنشا ەڭبەك نارىعىنداعى كورسەتكىشتەر جاقساردى. مىسالى, ەكونوميكالىق بەلسەندى حالىقتىڭ سانى 7 پايىزعا ارتىپ, 283,4 مىڭ ادامنان 302,4 مىڭ ادامعا دەيىن ءوستى. ەكونوميكا سالاسىندا قىزمەت ەتۋشىلەر سانى 286,9 مىڭ ادامدى قۇرادى. وبلىستاعى ءوزىن-ءوزى جۇمىسپەن قامتۋشىلار سانى 19,7 مىڭنان 15,2 مىڭ ادامعا دەيىن ازايىپ, جالپى سانىنداعى ۇلەسى 5 پايىزدى عانا قۇرادى. بۇل – ەلىمىزدىڭ ايماقتارى اراسىنداعى ەڭ تومەنگى كورسەتكىش. بۇعان قوسا, اشىق نارىقتاعى جۇمىسسىزدىق دەڭگەيى 5,3-تەن 5,1 پايىزعا تومەندەدى. ال جاستار اراسىنداعى جۇمىسسىزدىق 7,4-تەن 4,7 پايىزعا دەيىن قىسقاردى», دەدى ا.ايدارباەۆ. اكىم كەلتىرگەن دەرەكتەرگە قاراعاندا, بىلتىر 27 مىڭنان استام ادام جۇمىسقا ورنالاسقان. بۇل كورسەتكىش 2014 جىلى 26,4 مىڭ ادامدى قۇراعان ەكەن. وسى رەتتە يندۋستريالىق جانە ينفراقۇرىلىمدىق جوبالاردى جۇزەگە اسىرۋ اياسىندا جۇمىسقا ورنالاسقاندار سانى 24 مىڭ, ال ونداعى تۇراقتى جۇمىس ورىندارى 20,1 مىڭ, ماۋسىمدىق جۇمىس ورىندارىنا 3,2 مىڭ ادام تارتىلعان. ال الەۋمەتتىك جۇمىس ورىندارىمەن 1,5 مىڭ, جاستار پراكتيكاسى اياسىندا مىڭنان استام ادام ەڭبەك ەتىپتى. وسى ماسەلەلەردى تاپتىشتەگەن ول الەۋمەتتىك سالانىڭ شىعىستارى جونىندە اڭگىمەلەدى. «الەۋمەتتىك سالانىڭ شىعىستارى بيۋدجەتتىڭ 60 پايىزىن قۇرايدى. وبلىستا وتكەن جىلى ءبىلىم سالاسىنا 46 ملرد., ال ءبىلىم بەرۋ نىساندارىن دامىتۋعا 8 ملرد. تەڭگە جۇمسالدى. سونداي-اق, بىلتىر بارلىعى 5257 ورىندى قامتيتىن 35 بالاباقشا اشىلىپ, بالالاردى مەكتەپكە دەيىنگى ءبىلىم بەرۋمەن قامتۋ كورسەتكىشى 77,4 پايىزعا جەتتى. وعان قوسا, اپاتتى جاعدايداعى مەكتەپتەر ماسەلەسى تولىعىمەن شەشىلدى. ەندى ءۇش اۋىسىمدى مەكتەپتەردى جويۋ ماقساتىندا قالعان ءبىر مەكتەپتىڭ قۇرىلىس جۇمىستارى جۇرگىزىلۋدە. سوڭعى جىلدارى ينتەرنات مەكەمەلەرىندەگى جەتىم بالالاردىڭ دا سانى ەسەلەپ ازايدى. بۇل – قۋانتارلىق جاعداي. قازىر جەتىم بالالاردى ۇيمەن قامتاماسىز ەتۋ ماسەلەسى وڭ شەشىمىن تابۋدا. 2013-2015 جىلدار ارالىعىندا 97 جەتىم با­لاعا پاتەر كىلتتەرىن تابىستادىق. بيىل دا وسى ءۇردىس جالعاسىن تابا­دى. 740 ملن. تەڭگەگە 70 بالاعا پاتەر الىپ بەرۋ جوسپاردا بار. قالعان بالالارعا پاتەر تابىستاۋ 2017-2018 جىلدارى كەزەڭ-كەزەڭىمەن جۇزەگە اسىرىلادى», دەدى اكىم. ايماقتا سوڭعى 2 جىلدا جاڭا جولدار سالۋ مەن جوندەۋگە 16,5 ملرد. تەڭگە ءبولىنىپتى. «2014 جىلدان بەرى جولداردى جوندەۋگە جانە جەرگىلىكتى ماڭىزعا يە جاڭا جولدار سالۋعا ايتارلىقتاي نازار اۋدارىلدى. ماسەلەن, سوڭعى ەكى جىل ىشىندە جول جوندەۋ مەن جاڭا جولدار سالۋعا بيۋدجەتتەن 16,5 ملرد. تەڭگە ءبولىندى. ناتيجەسىندە, جولداردىڭ ساپاسى بويىنشا قاناعاتتانارلىق دەڭگەيگە جەتكەنى 24,5 پايىزدى قۇرادى. ەگەر 2012 جىلى اۆتوجولداردىڭ 40 پا­يىزى قاناعاتتانارلىقسىز بولسا, 2015 جىلى بۇل كورسەتكىش 16 پايىزعا دەيىن تومەندەدى», دەگەن ا.ايدارباەۆ جالپى وڭىردە 2013 جىلى جولداردىڭ 36 پايىزى ساپاسىز بولسا, 2014 جىلى بۇل 33 پايىزدى قۇراعانىن ايتتى. بىلتىر وبلىس حالقى «نۇرلى جول» باعدارلاماسىنىڭ ناقتى شاپاعاتىن كورىپتى. ناقتى ايتار بولساق, باعدارلاما اياسىندا 867 وتباسىنا ارنالعان 5 تۇرعىن ءۇي سالىنىپتى. «تۇرعىن ءۇي قۇرىلىسى جىلدان جىلعا وسۋدە. 2015 جىلى 180 ملرد. تەڭگە كولەمىندە قۇرىلىس جۇمىستارى جۇرگىزىلدى. تۇرعىن ءۇي قۇرىلىسىنا باعىتتالعان ينۆەستيتسيالار 32 ملرد. تەڭگەنى قۇرادى. مۇنىمەن بىرگە, 645 مىڭ شارشى مەتر تۇرعىن ءۇي قولدانىسقا بەرىلدى. «نۇرلى جول» باعدارلاماسى اياسىندا 867 وتباسىنا ارنالعان كولەمى 100 مىڭ شارشى مەترگە جۋىق 5 تۇرعىن ءۇي سالىندى. وعان قوسا, «قولجەتىمدى باسپانا-2020» باعدارلاماسىنىڭ كورسەتكىشتەرى دە جوعارى دەڭگەيدە. ماسەلەن, باعدارلاما شەڭبەرىندە اقتاۋ قالاسىنداعى 120 جاس وتباسى جاڭا پاتەرگە يە بولدى», دەدى ءوڭىر باسشىسى. ءباسپاسوز ءماسليحاتىنىڭ ەكىن­شى بولىمىندە وبلىس اكىمى جۋرنا­ليس­تەردى قىزىقتىرعان سۇراقتارعا جاۋاپ بەردى. اۋەلگى ساۋالعا وراي, قاشاعان مۇنايىن قۇرىق ايلاعى ارقىلى تاسىمالداۋ ماسەلەسى ءالى شەشىلە قويماعانىن ايتتى. «ءبىر كەزدەرى قاشاعان مۇنايى «قۇ­رىق» پورتى ارقىلى تاسىمال­دا­ناتىنى تۋرالى ماسەلە كوتە­رىل­گەنى راس. الايدا, قازىرگى كۇنى مۇن­داي ماسەلە شەشىلگەن جوق. دەگەن­مەن, بۇل ماسەلە قاشاعان كەن ورنىن دامىتۋدىڭ كەلەسى كەزەڭ­دەرىندە قاراستىرىلۋى دا ءمۇم­كىن. قاشاعاندى يگەرۋدىڭ ءبىرىن­شى كەزەڭىندە بارلىق مۇناي قارا­باتان زاۋىتىنا, ودان ءارى كاس­پي مۇناي قۇبىرى كونسورتسيۋ­مى جۇيەسى ارقىلى تاسىمالداناتىن بولعان», دەدى ا.ايدارباەۆ. ءسوي­تىپ, ءسوز اراسىندا «قاشاعان» كەن ورنى اتىراۋ وبلىسىنا قاراي­تىنىن, ال ماڭعىستاۋ وبلىسىندا نەگىزىنەن تەڭىزدەگى وپەراتسيالاردى قولداۋعا باعىتتالعان جۇمىستار اتقارىلاتىنىن اتاپ ءوتتى. قازىرگى تاڭدا اقتاۋ قالاسىندا 150 ورىندىق انا مەن بالانى قور­عاۋ ورتالىعى سالىنىپ جاتىر ەكەن. جالپى, وبلىس حالقىنىڭ دەن­ساۋلىعىنا قاتىستى اكىم كەل­تىرگەن مالىمەتتەرگە قاراعاندا, 2015 جىلى دەنساۋلىق ساقتاۋ سالاسىندا 7 ەمدەۋ امبۋلاتورياسى مەن 1 فەلدشەرلىك-اكۋشەرلىك پۋنكت سا­لىنىپ, قولدانىسقا بەرىلىپتى. وعان قوسا, ءبىر اۋىسىمدا 40 ادامدى قابىلدايتىن بەس امبۋلاتوريا ىسكە قوسىلعان. «وبلىستاعى دەن­ساۋلىق ساقتاۋ سالاسىنىڭ نەگىز­گى جەتىستىكتەرى انا مەن بالا ءولىمىن تومەندەتۋ بولىپ تابىلادى. ستا­تيستيكالىق مالىمەتتەر بوي­ىنشا, وڭىردە مەديكو-دەمو­گرا­فيالىق كورسەتكىشتەر مەن حالىق دەنساۋلىعىنىڭ نەگىزگى كورسەت­كىشتەرى وڭ ۇدەرىسكە يە. انا مەن بالا ءولىمىنىڭ دەڭگەيى دە تومەندەپ وتىر. تۋبەركۋلەز اۋرۋى دا ازايدى. قازىرگى تاڭدا اقتاۋ قالاسىندا 150 ورىندىق انا مەن بالانى قورعاۋ ورتالىعىنىڭ قۇرىلىسى جۇرگىزىلۋدە», دەدى وبلىس باسشىسى. نەگىزىنەن مۇناي مەن گاز ءون­دى­رىلەتىن وڭىردە نەگە گاز باعاسىنىڭ قىمبات بولىپ تۇرعانى دا جۋر­نا­ليستەردىڭ نازارىنان تىس قال­مادى. بۇل سۇراققا وبلىس اكىمى ءوزى دە تاڭ قالا وتىرىپ جاۋاپ بەر­دى. ونىڭ سوزىنە قاراعاندا, وتان­دىق سالا كومپانيالارىنىڭ ارا­سىندا ۇيلەسىمدىلىك جوق. ماسە­لەن, «تەڭىزشەۆرويل» مەن «قاز­ترانسگاز ايماق» اراسىنداعى كەلىسىم اقش دوللارىمەن جۇرگى­زىلەدى ەكەن. بۇل ماسەلەگە وراي ا.ايدارباەۆ قازاقستاندا ءوندى­رىلگەن گاز باعاسى تەڭگەمەن بەل­گى­لەنۋى كەرەك ەكەنىن ايتتى. «قا­زاق­ستاندىق «تەڭىزشەۆرويل» مەن «قاز­ترانسگاز ايماق» سەكىلدى ەكى كوم­پانيانىڭ اراسىنداعى گاز جەت­كىزۋ تۋرالى كەلىسىم نەگە دوللارمەن جاسالعان؟ مەن وسى ماسەلەنى بىرنەشە دۇركىن كوتەردىم. دوللار باعامى وزگەرسە بولدى, گازدىڭ قۇنى دا كوتەرىلەدى, سوسىن بىرتىندەپ ەلەكتر ەنەرگياسىنىڭ, سۋ مەن جىلۋدىڭ ءتاريفى دە وزگەرەدى. بۇلاي بولماۋى كەرەك. مەن قازاق­ستاندا «تەڭىزشەۆرويل» كومپانيا­سى وندىرگەن گازدىڭ باعاسى تەڭگە­مەن بەلگىلەنۋى كەرەك دەپ سانايمىن», دەدى ول. وسىعان وراي اكىم وبلىستا جىل سايىن گاز ءوندىرۋ كولەمى ارتىپ وتىر­عانىنا قاراماستان, كوگىلدىر وتىن­مەن قامتىلۋى جەتكىلىكتى ەمەس ەكەنىنە نازار اۋدارتىپ, بۇل ءما­سەلەمەن تىڭعىلىقتى شۇعىلدانىپ جاتقاندارىن ايتتى. «مەن كۇنى كە­شە عانا ۇكىمەتتە وسى ماسەلەنى كوتەردىم. بىزگە گازدىڭ ءبىر بولىگى تەڭىز كەن ورنىنا كەلەدى. سوسىن گاز­دىڭ نەگىزگى ۇلەسى «ماەك-قاز­اتومونەركاسىپكە» بەرىلەدى. بۇل كاسىپورىندى ماڭعىستاۋدىڭ جۇرە­گى دەسە دە بولادى, وندا ەلەكتر ەنەر­گياسى دا, سۋ دا, جىلۋ دا ءوندى­رىلەدى. بىلتىرعى جىلى ءبىز گاز ءون­دىرىسىن ارتتىرعانىمىزبەن, ءوزىمىز­دى ءالى كۇنگە تولىق قامتي الماي وتىرمىز», دەگەن اكىم, وتكەن جىلى ماڭعىستاۋ وبلىسىندا مۇناي مەن گاز ءوندىرۋ كولەمى 18,5 ملن.توننانى قۇراعانىن تاعى ءبىر رەت ەسكە سالدى. مۇنىمەن ءبىر­گە, «شاعىرلى-ءشومىشتى» جاڭا گاز كەن ورنىنىڭ ىسكە قوسىلۋى ارقا­سىندا تابيعي گاز ءوندىرۋ 1 ملرد. تەكشە مەترگە ارتىپ, جالپى ءون­دىرۋ كولەمى 2,5 ملرد. تەكشە مەتر­گە جەتكەنىن ايتىپ قالدى. وسى­عان قاراعاندا, گاز ماسەلەسى تاياۋ كۇندەرى ءوز شەشىمىن تابۋى ابدەن ىقتيمال سياقتى. نۇرباي ەلمۇراتوۆ, «ەگەمەن قازاقستان».