پارلامەنتتىڭ سىرتقى ساياساتتى ايقىنداۋداعى ءرولى زور

سىرتقى ساياسات ەلدىڭ الەم الدىنداعى ۇستانىمىن انىقتايتىن وتە كۇردەلى دە جاۋاپتى سالا. قازاقستان ديپلوماتياسىنىڭ ارەكەت تراەكتورياسى بۇگىنگى كۇنى دۇنيەجۇزىندە سالماقتى ورىنعا يە بولىپ وتىر. پارلامەنت سەناتىنىڭ حالىقارالىق قاتىناستار, قورعانىس جانە قاۋىپسىزدىك كوميتەتىنىڭ توراعاسى يكرام ادىربەكوۆتى اڭگىمەگە تارتقان ەدىك. – وتكەن جىلعى سىرتقى سايا­ساتتىڭ قادامدارىنا توق­تالساق, اسىرەسە, قانداي ماڭىزدى شارالار مەن ىستەردى اۋىزعا الۋعا بولار ەدى؟ – 2015 جىل ءبىزدىڭ ەلىمىز ءۇشىن قىزىعى دا, قيىنشىلىعى دا مول جىل بولدى دەسەك ارتىق ايتقاندىق ەمەس. الەمدەگى ساياسي جاعدايلار, ءتۇرلى دەڭگەيدەگى شيەلەنىستەر كۇردەلىلەنە ءتۇستى. ءبىزدىڭ نەگىزگى ەكسپورتتىق رەسۋرستارىمىزعا دەگەن سۇرانىس ازايدى, مۇناي باعاسى جىل بويى تومەنگە سىرعۋمەن بولدى. سونىڭ ءبارى ءبىزدىڭ ەكونوميكامىزدىڭ دامۋىنا كەرى اسەرىن تيگىزىپ وتىردى. وسىعان قارسى ارەكەتتەر جاساۋدى عانا ەمەس, قالىپتاسقان جاعدايدى ۇتىمدى پايدالانۋدى كوزدەپ مەملەكەت باسشىسى ءوزىنىڭ بەس ينستيتۋتتىق رەفورماسىن جانە مامىر ايىندا بولعان ۇكىمەتتىڭ كەڭەيتىلگەن وتىرىسىندا ونى ورىنداۋدىڭ جولدارىن كورسەتكەن «100 ناقتى قادام» ۇلت جوسپارىن جاريا ەتتى. ولاردى 2016 جىلدىڭ 1 قاڭتارىنان باس­تاپ ىسكە اسىرۋعا كىرىسۋ ءۇشىن پارلامەنت ونىڭ زاڭنامالىق بازاسى بولاتىن 59 زاڭ جوباسىن ءتيىستى مەرزىمدە قابىلدادى. ءسويتىپ, پارلامەنت پالاتالارى كۇز ايلارىندا وتە ناتيجەلى جۇمىستار اتقارعانىن بىلەسىزدەر. ءجۇز قادامنىڭ جارتىسى جاڭا جوعارى تەحنولوگيالىق ەكونو­مي­كالىق ءوسۋ مەن ادام كاپيتالىن دامىتۋدى ىنتالاندىراتىن, قازاقستاندىقتاردىڭ ءومىر ساپا­سىن جاقسارتۋعا تىكەلەي باعىت­تالعان ناقتى شەشىمدەردى قام­تيدى. 19-قادام سوت جۇيەسىن جانە قۇقىق قورعاۋ ورگاندارىنىڭ جۇمىسىن جاڭعىرتۋ جونىندەگى ءتيىمدى ارەكەتتەردى كوزدەسە 15-قادام مەملەكەتتىك اپپاراتتىڭ كا­سىبيلىگىن تۇبەگەيلى ارتتىرۋعا با­عىتتالعان. 10-قادام «اشىق ۇكى­مەت» جۇمىسىنىڭ تەتىكتەرىن جەتىل­دىرۋدى, مەملەكەتتىك ورگان­داردىڭ اشىقتىعىن جانە ەسەپ بەرۋىن, قوعامدىق باقىلاۋدىڭ كۇشەيتىلۋىن جانە ازاماتتاردىڭ قاتىسۋىن كەڭەيتۋدى قامتاماسىز ەتەدى. قالعان 6 قادام جالپى­قا­زاقستاندىق بىرەگەيلىكتى, قو­عامنىڭ تۇتاستىعىن, «ماڭگىلىك ەل» قۇندىلىقتارىنىڭ جۇيەسىن دامىتۋدى كوزدەيتىن تولىققاندى شارالار. مىنە, وسى قادامداردىڭ ءبارى دە سىرتقى ساياساتتىڭ ساپالى, سىرتقى ەكونوميكالىق باي­لانىستاردىڭ ءتيىمدى ءجۇر­گىزى­لۋىنە تىكەلەي بايلانىستى. بۇگىن­گى كۇنى الەمدەگى ساياسي قارىم-قاتىناستاردى رەتتەيتىن حالىق­ارالىق قۇقىقتاردىڭ نەگىزدەرى بۇزىلا باستادى. اۋقىمى زور, بە­دەلدى دە بەلدى مەملەكەتتەردىڭ ارا­سىنداعى ءوزارا سەنىمسىزدىك كۇ­شەيدى. وسى كەلەڭسىزدىكتەر الەمدى ساياسي داعدارىستىڭ شەگىنە اكەلىپ وتىر. وسىناۋ ەكىۇداي كەزەڭدە ءبىزدىڭ ەلباسىمىزدىڭ سىرتقى سايا­ساتتاعى ءرولى ەرەكشە ەكەندىگى بۇكىل الەمگە تانىلدى. مىسالعا, ۋكراينا داعدارىسى باستالعان ساتتەن اقش پرەزيدەنتى الەم­دىك كوشباسشىلاردىڭ قاتارىن­دا قازاق­ستان پرەزيدەنتى ن.نازار­باەۆ­­قا ءوزى تەلەفون شالىپ, ونىڭ قالىپتاسقان جاعدايعا باي­­­لا­نىستى پىكىرىن ءبىلىپ, ۇسى­نىس­تارىن تىڭدادى. وتكەن جىل­دىڭ باسىنان وسى ۇدەرىس جالعا­سىپ كەلەدى. «نورماند ءتورتتى­گى­نىڭ» كەلىسسوز ۇستەلىنىڭ باسىندا كەزدەسىپ, جاعدايدى بەي­بىت جول­مەن رەتتەۋگە كەلىسۋى كەرەك­تىگىن العاشقى بولىپ قۋاتتا­عان مەم­لەكەت باسشىلارىنىڭ ءبىرى ءبىز­دىڭ پرە­زي­دەنت. ەلباسىمىز فران­­تسيا پرەزيدەنتى ف.ول­لاند­تىڭ رەسەي پرەزيدەنتى ۆ.پۋ­تين­مەن كەزدەسۋىنە دە تىكە­لەي ىقپال ەت­كە­نى بەلگىلى. نۇرسۇلتان ءابىش­ ۇلى ءتىپ­تى كەلەسى كەزدەسۋدى استا­نا­دا ءوت­كى­زۋدى دە ۇسىنىپ, ۇلكەن سەنىم تا­نىتتى. ا.مەركەل دە بۇل ۇسى­نىس­تى قۋاتتاپ, كەلەسى كەز­دە­سۋدىڭ اس­­تانادا وتكىزىلۋى مۇمكىن ەكەنىن جا­ريالاعان. مىنە, الەمدىك اسا كۇر­­دەلى وسىنداي ماسەلەلەردىڭ قا­زاق­ستاندىق ديپلوماتيامەن ۇش­­­تا­­­­سۋىنىڭ ءوزى ەلىمىزدىڭ سىرتقى سايا­­­­ساتتاعى بەدەلىن كوتەرە تۇسكەنى انىق. – جىل بويىندا بۇلاردان باسقا دا ديپلوماتيالىق تابىس­تار بولدى ما؟ – ارينە, بولدى. ون جىل بويى تۇراقتى جۇرگىزىلگەن كەلىس­سوزدەردىڭ قورىتىندىسى بوي­ىن­شا, ەلىمىزدىڭ مۇددەسىن تاباندى تۇردە ديپلوماتيالىق شەبەر­لىكپەن قورعاۋدىڭ ناتيجەسىندە ەۋروداقپەن ستراتەگيالىق ءارىپ­تەس­تىكتى تەرەڭدەتۋ جونىندە جاڭا كەلىسىمشارتقا قول قويۋعا قول جەت­كىزىلدى. ءسويتىپ, ەۋروداقپەن تى­عىز ىنتىماقتاستىقتىڭ, ءىرى ين­ۆەس­تيتسيالىق جوبالاردى ىسكە اسىرۋدىڭ جاڭا مۇمكىن­شىل­ىك­تەرى تۋىندادى, ەكىارالىق قاتى­ناستاردا جاڭا ساپاداعى كەزەڭ باس­تالدى. سونداي-اق, جىلدىڭ ديپ­لوماتيالىق جەمىسىنىڭ قاتارىنا قازاقستاننىڭ دسۇ-عا مۇشە بول­عاندىعىن ماقتانىشپەن اتاپ ايتۋعا بولادى. جيىرما جىل بويى تۇراقتى تۇردە تياناقتى كەلىس­سوزدەر جۇرگىزىلىپ, اسا اۋقىم­دى جۇمىستار جاسالدى. قازاق­ستاندىق مۇددەنى قورعاۋ, اسىرەسە اۋىلشارۋاشىلىق كاسىپكەرلەرىن مەملەكەت تاراپىنان قولداۋ, ولارعا سۋبسيديا­لار بەرۋ دەڭگەيىن ساقتاپ قالۋ, كەيبىر باعىتتار بويىنشا ءبىزدىڭ ەلگە جەڭىلدىك مەرزىمىن بەرۋ سياقتى ناقتى ناتيجەلەرگە قول جەتكىزىلدى. سونداي-اق, پرەزيدەنتتىڭ وتكەن جىلدىڭ قازان ايىندا بۇۇ باس اسسامبلەياسىنىڭ سەسسياسىندا سويلەگەن ءسوزى الەم نازارىندا بولىپ وتىر. وندا ەلباسى حالىقارالىق شيەلەنىستى, قاۋىپ پەن قاتەردى سەيىلتۋ ماقساتىندا جاڭا ويلارى مەن ۇسىنىستارىن ورتاعا سالدى. سونىڭ ىشىندە اسىرەسە تەرروريزمگە قارسى كۇرەستى جۇرگىزۋدىڭ دۇنيەجۇزىلىك جۇيەسىن قۇرۋ ماسەلەسى كوپتەگەن ەلدەردىڭ كوشباسشىلارى تاراپىنان قولداۋ تاپتى. مەملەكەتتەر اراسىنداعى قارىم-قاتىناستاردى جاقسارتۋدىڭ جاڭا ادىستەرىن ىسكە اسىرۋ, ءوزارا سەنىمسىزدىكتەردى ەڭسەرۋ سياقتى ماسەلەلەردى دە ورتاعا سالىپ, سونىڭ العاشقى قادامى رەتىندە بۇۇ قاۋىپسىزدىك كەڭەسى قۇرامىن ۇلعايتۋ تۋرالى ۇسىنىس جاسادى. سونداي-اق, بۇۇ شەشىمدەرى تەك ۇسىنىس رەتىندە ەمەس, ناقتى ورىندالىپ, ىسكە اسىرىلاتىن قۇجات بولىپ تانىلۋىنا قول جەتكىزۋ تەتىكتەرىن جاساۋ تۋرالى تىڭ ويىن ورتاعا سالىپ, بۇگىنگى زاماننىڭ تالابىنا ساي ماسەلەلەردى كوتەردى. الەمدىك, ءداستۇرلى دىندەردىڭ تەرروريزمگە قارسى بەلسەندى ارەكەت ەتۋى كەرەكتىگى دە وزەكتى, ناقتى ۇسىنىس بولدى دەپ ايتۋعا بولادى. قازاقستان وسى ماسەلەنى ىسكە اسىرۋدا الدىڭعى شەپتە كەلە جاتقان ەلدىڭ ءبىرى ەكەندىگى بەلگىلى. – ونى قاي جەردەن كورۋگە بولادى؟ – مامىر ايىنىڭ اياعىندا «دىندەر تەرروريزمگە قارسى» اتتى حالىقارالىق كونفەرەنتسيا وتەتىن بولادى. وعان تۇسپا-تۇس الەمدىك جانە ءداستۇرلى دىندەر سەزى حاتشىلىعىنىڭ وتىرىسى وتەدى. كونفەرەنتسياعا وسى حاتشىلىق قۇرامىنا كىرەتىن الەمدىك جانە ءداستۇرلى دىندەر جەتەكشىلەرى قاتىسادى دەپ كۇتىلىپ وتىر. سونىمەن قاتار, وعان ەقىۇ پار­لامەنتتىك اسسامبلەياسىنىڭ مۇشەلەرى, ەۋروداق جانە ت.ب. حا­لىق­ارالىق ۇيىمدار پارلا­مەنت­تىك اس­سامبلەيالارىنىڭ دەپۋتات­تارى قاتىساتىن بولادى. ءبۇ­گىنگى كۇنى سەنات سىرتقى ىستەر جانە ءما­دە­نيەت جانە سپورت مينيس­تر­­لىك­تەرى­مەن بىرلەسە وتىرىپ, وسى اۋقىمدى شارانى وتكىزۋدىڭ داي­­ىن­دىق جۇمىستارىنا كىرىسىپ كەتتى. – پارلامەنتتىڭ سىرتقى ىستەر مينيسترلىگىمەن ىنتى­ما­ق­تاستىق جۇمىستارىنا تەرەڭىرەك توقتالا كەتسەڭىز؟ – كلاسسيكالىق ديپلوماتيا­دا «پارلامەنتتىك ديپلوماتيا» دەگەن ۇلكەن ۇعىم پايدا بولىپ وتىر. بۇگىنگى كۇنى الەمنىڭ كوپتەگەن ەلدەرىنىڭ ساياسي جۇيەسى پارلامەنتتىك رەسپۋبليكا قۇرىلىمىن قالاعان. دەمەك, ولاردا پارلامەنت دەپۋتاتتارىنىڭ الار ورنى ەرەكشە. ولار ەلدىڭ ۇكىمەتىن جاساقتاۋمەن قاتار, ىشكى جانە سىرتقى ساياساتتىڭ باعدارىن بەلگىلەيدى. ءبىزدىڭ جاس مەملەكەتىمىزدىڭ سىرتقى ساياساتىندا دا پارلامەنتتىڭ ءرولى ءوسىپ كەلەدى. بارلىق حالىقارالىق ۇيىمداردىڭ شەڭبەرىندە پارلامەنتتىك اسسامبلەيالار بار. سونىڭ ءبارىنىڭ جۇمىسىنا ءبىزدىڭ سەنات پەن ءماجىلىستىڭ ارنايى بەكىتىلگەن دەپۋتاتتارى قاتىسىپ وتىرادى. ولار حالىقارالىق ۇيىمدار پارلامەنتتەرىنىڭ جۇ­مىستارىنا قاتىسىپ قانا قويماي, سول مىنبەردى ۇتىمدى پايدالانىپ كەلەدى. وسى ۇيىمداردىڭ جۇمىسى بارىسىندا پرەزي­دەنتتىڭ حالىقارالىق وزەكتى ماسەلەلەر بويىنشا ۇسىنىستارىن, پىكىرلەرىن وسى مىنبەر ارقىلى ارىپتەستەرگە جەتكىزەدى. سونىمەن قاتار, كەرەك جاعدايدا ۇلتتىق مۇددەمىزدى دە وسى مىنبەرلەردە قورعاپ وتىرادى. سونداي-اق, ارىپتەستەرىمىزدىڭ ۇستانعان پوزيتسياسىن الەمدەگى شيەلەنىستەر, پروبلەمالار بو­يىنشا وزىندىك ۇستانىمىن دا وسى جەردەن ءبىلىپ وتىرامىز. وسى جۇمىستاردى ىسكە اسىرۋدا سىرتقى ىستەر مينيسترلىگىمەن تىعىز ىنتىماقتاستىق ورنا­تىل­عان. قازاقستاننىڭ بارلىق ەلدەر­دەگى ەلشىلىكتەرىنىڭ قىزمەت­كەرلەرى, ارنايى ديپلوماتتار ءبىز­دىڭ پارلامەنتاريلەرىمىزگە تال­قىلاناتىن ماسەلەگە قاتىستى پاي­دالى كەڭەستەرىن, كەرەكتى اقپا­راتتىق-ساياسي ماتەريالىن تۇراقتى جەتكىزىپ وتىرادى. بىلتىرعى جىلى الەمدە قالىپتاسقان ساياسي جاعدايعا بايلانىستى ەقىۇ پارلامەنتتىك اسسامبلەياسىنىڭ وتىرىسى اسا ماڭىزعا يە بولدى. ويتكەنى, رەسەي دەلەگاتسياسى ەۋروپا كەڭەسى پارلامەنتتىك اسسامبلەياسىندا داۋىس بەرۋ قۇقىنان ايىرىلعان بولاتىن. سوندىقتان, بۇل ەل ۋكرايناعا, سيرياعا, تۇركياعا بايلانىستى داعدارىس جونىندەگى وزدەرىنىڭ پوزيتسياسىن تەك وسى مىنبەردەن عانا جاريا ەتە الدى. ءبىزدىڭ ديپلوماتتارىمىز وسىندا ايتىلعان ءار ەلدىڭ پوزيتسياسىن تەرەڭ زەرتتەپ, ءبىزدىڭ پارلامەنتاريلەرىمىزدىڭ, پرەزيدەنت بەلگىلەگەن باعدارعا سايكەس, ۇستانۋعا ءتيىستى پوزيتسيالارىن انىقتاپ وتىردى. سوندىقتان دا پارلامەنت پەن سىرتقى ىستەر مينيسترلىگىنىڭ ىنتىماقتاستىعى وتە تىعىز ەكەنىن كورىپ وتىرعان بولارسىز. – سىرتقى ساياساتتى زاڭ­نامالىق تۇرعىدان قامتاماسىز ەتۋدە كوميتەت وتكەن جى­لى قان­شا زاڭ جوباسىن قاراس­تىردى؟ – پارلامەنت جالپى 147 زاڭ جوبالارىن قاراس­تىر­دى. زاڭ جو­بالارىمەن جۇمىس جاساۋ­دا كو­ميتەت جاۋاپتى بولىپ قاراس­تىرعان زاڭ جوبا­لارى نەگى­زىنەن ەلىمىز­دىڭ ازامات­تىق قورعا­نىسىن ۇيىم­داس­تى­رۋ قاعي­داتى مەن قىزمە­تىنە, مەم­لەكەتتىڭ قاۋىپ­سىزدىگىن قامتا­ماسىز ەتۋگە بايلانىستى ءما­سەلەلەردى رەتتەۋگە, مەم­لەكەتتىك شەكارانى جانە قورعا­نىس قابىلەتىن نىعايتۋدا نەگىز­گى تاپسىرمالاردى انىقتاۋعا جانە ت.ب. باعىتتالدى. سونىمەن قاتار, «بىتىمگەرشىلىك قىز­مەت», «اقپاراتقا قول جەتكىزۋ», «جەم­قور­لىققا قارسى كۇرەس» تۋرالى جانە ت.ب. كوپتە­گەن زاڭ جوبالارى بولدى. جالپى قابىلدانعان زاڭدار­دىڭ ىشىندە ەلىمىزدىڭ قاۋىپ­سىزدىگىن, حالىقارالىق قاتىناس­تاردى زاڭنامالىق تۇرعىدان نە­گىز­دەيتىن زاڭدار دا جەتكىلىكتى. ولار­دىڭ سىرتقى ساياساتتىڭ ناتيجەلى جۇرگىزىلۋىنە قوسار ناقتى ۇلەسى بولاتىنى ءسوزسىز. – اڭگىمەڭىزگە راحمەت. اڭگىمەلەسكەن جاقسىباي سامرات, «ەگەمەن قازاقستان».