ارينە, ازاماتتاردىڭ ەڭبەك قۇقىقتارى ساقتالۋىن قامتاماسىز ەتۋ پروكۋرورلىق قاداعالاۋدىڭ باسىم باعىتتارىنىڭ ءبىرى بولىپ تابىلادى. ولاردىڭ ەڭبەكاقىسىن تولەۋگە قاتىستى كونستيتۋتسيالىق قۇقىقتارىن قورعاۋعا ەرەكشە نازار اۋدارىلادى. وسى ماقساتتا «ۋاقىتىلى جالاقى» رەسپۋبليكالىق باعدارلاماسى جۇزەگە اسىرىلىپ, ونىڭ اياسىندا ازاماتتاردىڭ ەڭبەك قۇقىقتارى مەن ولاردى قورعاۋ تاسىلدەرىن ءتۇسىندىرۋ بويىنشا اۋقىمدى جۇمىستار ۇيىمداستىرىلدى. پروكۋراتۋرا ورگاندارىندا تاۋلىك بويى جۇمىس اتقاراتىن Call-ورتالىقتارىنىڭ ارقاسىندا جالاقى بەرەشەگى بويىنشا تۋىندايتىن وزەكتى ماسەلەلەر تۋرالى مالىمەتتەردى ۋاقىتىلى الۋ جانە ءاربىر دەرەك بويىنشا جەدەل ارەكەت جاساۋداعى وزەكتى ماسەلەلەر جويىلدى.
پروكۋراتۋرا ورگاندارى جالاقى بەرەشەگى بويىنشا قارىزداردى ءوندىرۋ جۇمىستارىن تولىعىراق جۇرگىزۋدى ازاماتتاردىڭ ەڭبەك قۇقىقتارىنىڭ بۇزىلۋىنا جول بەرمەۋگە باعىتتالعان داعدارىسقا قارسى شارالار اياسىندا 2009 جىلدىڭ ەكىنشى جارتىسىندا باستادى. مىسالى, 2009 جىلدىڭ قىركۇيەك ايىندا كاسىپورىنداردىڭ ءوز قىزمەتكەرلەرى الدىنداعى جالاقى بويىنشا بەرەشەگى 4,9 ملرد. تەڭگەنى قۇراعان. پروكۋراتۋرا قابىلداعان شارالاردىڭ ناتيجەسىندە 2011 جىلدىڭ اياعىنا اتالعان سومانى 1,8 ملرد. تەڭگەگە دەيىن ازايتۋعا مۇمكىندىك تۋدى. بۇدان كەيىن بەرەشەك بىرتىندەپ ازايا باستادى: 2012 جىلدىڭ باسىندا بەرەشەك 1,6 ملرد. تەڭگەنى قۇراسا, 2013 جىلى – 1,4 ملرد. تەڭگە, 2014 جىلى – 859,7 ملن. تەڭگە, 2015 جىلى – 735,1 ملن. تەڭگە بولدى. وتكەن جىلدىڭ باسىندا ەكونوميكالىق جاعدايدىڭ ناشارلاۋى جالاقى بەرەشەگىنىڭ كۇرت وسۋىنە اكەپ سوقتىردى. 2015 جىلدىڭ اقپان ايىنىڭ 1-ىنە بەرەشەك 1,2 ملرد. تەڭگەگە دەيىن وسسە, ناۋرىزدىڭ 18-نە ول 185 كاسىپورىندا 1,8 ملرد. تەڭگەگە جەتتى. اتالعان جالاقى بەرەشەگىنىڭ كۇرت ءوسۋ بەتالىسىنا بايلانىستى ونى ناقتى ءوندىرۋ جانە ودان ءارى وسۋىنە جول بەرمەۋ پروكۋراتۋرا ورگاندارىنىڭ باسىم مىندەتتەرى بولىپ بەلگىلەندى. وسى مىندەتتەردى جۇزەگە اسىرۋ ءۇشىن قىسقا مەرزىمدە پروكۋرورلاردىڭ عانا ەمەس, بارلىق ۋاكىلەتتى مەملەكەتتىك ورگانداردىڭ ءىس-ارەكەتتەرى جانداندىرىلدى.
بارلىق پروبلەمالىق كاسىپورىنداردى زەرتتەۋ بويىنشا اۋقىمدى جۇمىستار جۇرگىزىلىپ, ناتيجەسىندە بەرەشەكتى وتەۋگە ناقتى مۇمكىندىكتەرى بار كاسىپورىندار ءتىزىمى جاسالدى. وسى كاسىپورىنداردان جالاقى بويىنشا قارىزدارىن ءوندىرۋ ماقساتىندا مەملەكەتتىك ورگاندارمەن تەكسەرۋ شارالارى, سوتقا دەيىنگى تەرگەپ-تەكسەرۋلەر جۇرگىزىلىپ, جۇمىس بەرۋشىلەر اكىمشىلىك جاۋاپقا تارتىلدى جانە ولارعا ۇيعارىمدار ەنگىزىلدى. بۇل رەتتە باستى نازار جۇمىس ىستەيتىن كاسىپورىندارعا اۋدارىلدى, ويتكەنى, ادامدار جالاقىسىز جۇمىس ىستەپ جاتقان وسىنداي كاسىپورىنداردا الەۋمەتتىك شيەلەنىس وشاعىنىڭ پايدا بولۋ ىقتيمالدىعى جوعارى بولىپ تابىلادى. بۇگىنگى كۇنى بەرەشەگىن وتەۋ مۇمكىندىگى بولعان كوپتەگەن كاسىپورىنداردىڭ قارىزى ءوندىرىلىپ, قالعاندارى ەرەكشە باقىلاۋدا ۇستالۋدا. مىسالى, 2015 جىلدىڭ جەلتوقسان ايىندا شىعىس قازاقستان وبلىسىندا پروكۋراتۋرا ورگاندارى قابىلداعان شارالاردىڭ ناتيجەسىندە «زەمستروي» جشس-ءنىڭ 144 قىزمەتكەرىنە 40 ملن. تەڭگە قارىز ءوندىرىلدى. تاعى ءبىر مىسال, قاراعاندى وبلىسىندا پروكۋراتۋرانىڭ ۇيعارىمىمەن «TroyTech» جشس-ءنىڭ 120 قىزمەتكەرىنە 4 جىل بويى تولەنبەي كەلگەن 37,4 ملن.تەڭگە قارىز تولەندى. مۇنداي مىسالدار كوپ. جالپى, تەك 2015 جىلدىڭ وزىندە پروكۋرورلىق قاداعالاۋ اكتىلەرىنىڭ ارقاسىندا 75 مىڭنان استام قىزمەتكەرگە 6,6 ملرد. تەڭگەدەن استام جالاقى قارىزى ءوندىرىلدى. بۇل وتكەن جىلداردىڭ قارىزدارى جانە جىل بويىنا پايدا بولعان اعىمداعى قارىزدار.
پروكۋرورلىق قاداعالاۋ اكتىسىنىڭ ارقاسىندا ءوز جالاقىسىن العان ءاربىر قىزمەتكەردىڭ ارتىندا ونىڭ وتباسى تۇرعانىن اتاپ ءوتۋ قاجەت. ياعني, قابىلدانعان شارالار قىزمەتكەرلەردىڭ كەم دەگەندە تاعى دا 76 مىڭ تۋىستارى مەن جاقىندارىنا الەۋمەتتىك تۇرعىدا كومەكتەستى. جالاقى تولەنبەگەن جاعدايدا قىزمەتكەر تەرىس پيعىلدى جۇمىس بەرۋشى قارىزدى وزدىگىنشە تولەيدى دەگەن كومەسكى ۇمىتپەن كۇتىپ, شىداپ وتىرماۋى كەرەكتىگىنە نازار اۋدارعىم كەلەدى. سوندىقتان ەڭبەك ينسپەكتسياسىنا, پروكۋراتۋرا مەن سوت ورگاندارىنا جۇگىنۋ سياقتى بەلسەندى ءىس-ارەكەتتەردىڭ ارقاسىندا عانا ەڭبەك اقىسىنىڭ ۋاقىتىلى جانە تولىق تولەنۋىنە بايلانىستى بۇزىلعان قۇقىقتاردى قالپىنا كەلتىرۋگە بولادى. بۇل ماسەلە بويىنشا ءبىز, سونداي-اق, «اتامەكەن» كاسىپكەرلەردىڭ ۇلتتىق پالاتاسى مەن بيزنەس-قاۋىمداستىقتىڭ قولداۋىن كۇتەمىز, ويتكەنى, ولار ازاماتتاردىڭ ەڭبەك قۇقىقتارىنىڭ بۇزىلۋىنىڭ الدىن الۋ تاقىرىبىندا جۇمىس بەرۋشىلەرمەن ءتۇسىندىرۋ جۇمىستارىن ۇنەمى جۇرگىزە الادى. جالاقى بويىنشا بەرەشەگى بولا تۇرا, كاسىپكەر اقشالاي قاراجاتتى جەتكىزۋشىلەرمەن ەسەپ ايىرىسۋعا نەمەسە باسقا دا وندىرىستىك ماقساتتارعا جۇمسايتىنى تۋرالى دا مىسالدار بار. قازىرگى كەزەڭدە بيزنەستىڭ قيىنشىلىقتى وتكەرىپ جاتقانى انىق, الايدا, كاسىپكەر ەرتەڭگى كۇنى جالاقىنى قايدان تولەيتىنىن الدىن الا ءبىلۋى قاجەت. جالاقىنى ۋاقتىلى تولەۋگە اسەر ەتۋى مۇمكىن ءوندىرىستى قولداۋ مەن دامىتۋعا قارجىنى باعىتتاۋ تۋرالى شەشىمدەر كاسىپوداق ۇيىمدارى مەن ەڭبەك ۇجىمدارىمەن كەلىسە وتىرىپ قابىلدانۋى ءتيىس. ناتيجەسىندە ءاربىر قىزمەتكەرگە ەرتەڭگى كۇنى ول ءوزىنىڭ جالاقىسىن الا الاتىنى ءتۇسىندىرىلىپ, كەپىلدىك بەرىلۋى ءتيىس.
ىشكى ەڭبەك نارىعىن قورعاۋدى قامتاماسىز ەتۋ ماسەلەلەرى پروكۋراتۋرا ورگاندارىنىڭ نازارىنان تىس قالعان ەمەس. وتكەن جىلى «جۇمىسپەن قامتۋدىڭ جول كارتاسى-2020» باعدارلاماسىنىڭ ىسكە اسىرىلۋىنا, سونداي-اق, شەتەلدىك جۇمىس كۇشىن تارتۋعا رۇقسات بەرۋ زاڭدىلىعىنا تەكسەرۋلەر جۇرگىزىلدى. تەكسەرۋلەر مامانداردى دۇرىس وقىتپاۋدىڭ 120-دان استام دەرەگىن انىقتادى. بۇل ولاردىڭ بىلىكتىلىگىنىڭ تومەن, ەڭبەك نارىعىنداعى باسەكەگە قابىلەتسىز بولۋىنا سەبەپكەر بولادى. الەۋمەتتىك جۇمىس ورىندارىن قۇرۋ مەن جاستاردىڭ تاجىريبە وتۋىنە قاتىستى تەكسەرۋلەر جۇمىس بەرۋشىلەردىڭ وزدەرىنىڭ جۇمىس ىستەپ جۇرگەن قىزمەتكەرلەرىن مەملەكەتتەن زاڭسىز سۋبسيديالار الا وتىرىپ, الەۋمەتتىك جۇمىس ورىندارىنا اۋىستىرعان دەرەكتەرىن انىقتادى. بىرقاتار قومپانيالاردا شەتەل ازاماتتارىن جالعان قۇجاتتارمەن جۇمىسقا تارتۋ, قازاقستان ازاماتتارى ءۇشىن جاڭا جۇمىس ورىندارىن اشۋعا, ولاردى قايتا دايارلاۋ مەن وقىتۋعا بايلانىستى جۇمىس بەرۋشىلەرگە رۇقسات بەرۋ شارتتارىنىڭ ورىندالماۋ دەرەكتەرى انىقتالعان.
شەتەلدىك كاسىپورىندار, سونداي-اق, شەتەل جۇمىس كۇشىن تارتۋشى كومپانيالار قازاقستاندىق قىزمەتكەرلەردىڭ قۇقىقتارىن بۇزىپ قانا قويماي, ولارعا تىكەلەي كەمسىتۋشىلىك جاساۋ دەرەكتەرىنە دە جول بەرۋ جاعدايلارى ورىن العان. مى-سالى, پروكۋرورلار تەڭدەي اتقارىلعان جۇمىس ءۇشىن شەتەلدىك قىزمەتكەردىڭ جالاقىسى قازاقستاندىق قىزمەتكەردىڭ جالاقىسىنان اسىپ ءتۇسۋ دەرەكتەرىن انىقتاعان. كەيبىر كەزدە ءبىزدىڭ وتانداستارىمىز شەتەلدىك ارىپتەستەرىنە قاراعاندا, قولايلىلىعى كەمدەۋ جاعدايلاردا جۇمىس اتقارعان. بارلىق انىقتالعان بۇزۋشىلىقتار بويىنشا كىنالى تۇلعالار مەن تەرىس پيعىلدى جۇمىس بەرۋشىلەر زاڭمەن بەلگىلەنگەن جاۋاپكەرشىلىككە تارتىلدى. جالپى, پروكۋرورلار جۇرگىزگەن تەكسەرۋلەر ناتيجەسىندە ءارتۇرلى مەملەكەتتىك ورگاندارعا 171 پروكۋرورلىق ىقپال ەتۋ اكتىسى ەنگىزىلدى, 52 دەرەك بويىنشا سوتقا دەيىنگى تەرگەپ-تەكسەرۋ جۇرگىزىلۋدە, شەتەلدىك جۇمىس كۇشىن تارتۋعا بەرىلگەن 2900-دەن استام رۇقسات كەرى قايتارىلدى. بۇدان باسقا, باس پروكۋراتۋرا انىقتالعان قۇقىق بۇزۋشىلىقتاردىڭ الدىن الۋ ماقساتىندا ۇكىمەتكە ىشكى ەڭبەك نارىعىن قورعاۋعا باعىتتالعان باعدارلامالاردى جۇزەگە اسىرۋدا كەيبىر تاسىلدەردى قايتا قاراۋ تۋرالى ۇسىنىس ەنگىزدى.
اندرەي كراۆچەنكو,
قازاقستان رەسپۋبليكاسى باس پروكۋرورىنىڭ ورىنباسارى.
