ەڭبەك زاڭناماسىنىڭ ساقتالۋىن قامتاماسىز ەتۋ – پروكۋرورلىق قاداعالاۋدىڭ باسىم باعىتى

ارينە, ازاماتتاردىڭ ەڭبەك قۇ­قىق­تارى ساقتالۋىن قامتاماسىز ەتۋ پرو­كۋ­رور­لىق قاداعالاۋدىڭ باسىم باعىت­تارىنىڭ ءبىرى بولىپ تابىلادى. ولار­دىڭ ەڭبەكاقىسىن تولەۋگە قاتىستى كونستيتۋتسيالىق قۇقىقتارىن قورعاۋعا ەرەك­شە نازار اۋدارىلادى. وسى ماقساتتا «ۋاقى­تىلى جالاقى» رەسپۋبليكالىق باعدار­لاماسى جۇ­زەگە اسىرىلىپ, ونىڭ ايا­سىندا ازامات­تاردىڭ ەڭبەك قۇقىق­تارى مەن ولاردى قورعاۋ تاسىلدەرىن ءتۇسىن­دىرۋ بويىنشا اۋقىمدى جۇمىستار ۇيىم­داستىرىلدى. پروكۋراتۋرا ورگاندارىندا تاۋ­لىك بويى جۇمىس اتقاراتىن Call-ور­تا­لىق­تارىنىڭ ارقاسىندا جالاقى بەرەشەگى بويىنشا تۋىندايتىن وزەكتى ماسەلەلەر تۋرالى مالىمەتتەردى ۋاقىتىلى الۋ جانە ءاربىر دەرەك بويىنشا جەدەل ارەكەت جاساۋداعى وزەكتى ماسەلەلەر جويىلدى.

پروكۋراتۋرا ورگاندارى جالاقى بەرەشەگى بويىنشا قارىزداردى ءوندىرۋ جۇمىستارىن تولىعىراق جۇرگىزۋدى ازاماتتاردىڭ ەڭبەك قۇقىقتارىنىڭ بۇزى­لۋىنا جول بەرمەۋگە باعىتتالعان داع­دارىسقا قارسى شارالار اياسىندا 2009 جىلدىڭ ەكىنشى جارتىسىندا باستادى. مىسالى, 2009 جىلدىڭ قىركۇيەك ايىندا كاسىپورىنداردىڭ ءوز قىزمەتكەرلەرى الدىنداعى جالاقى بويىنشا بەرەشەگى 4,9 ملرد. تەڭگەنى قۇراعان. پروكۋراتۋرا قابىلداعان شارالاردىڭ ناتيجەسىندە 2011 جىلدىڭ اياعىنا اتالعان سومانى 1,8 ملرد. تەڭگەگە دەيىن ازايتۋعا مۇمكىندىك تۋدى. بۇدان كەيىن بەرەشەك بىرتىندەپ ازايا باستادى: 2012 جىلدىڭ باسىندا بەرە­شەك 1,6 ملرد. تەڭگەنى قۇراسا, 2013 جىلى – 1,4 ملرد. تەڭگە, 2014 جىلى – 859,7 ملن. تەڭگە, 2015 جىلى – 735,1 ملن. تەڭگە بولدى. وتكەن جىلدىڭ باسىندا ەكونو­ميكا­لىق جاعدايدىڭ ناشارلاۋى جالاقى بەرەشەگىنىڭ كۇرت وسۋىنە اكەپ سوقتىردى. 2015 جىلدىڭ اقپان ايى­نىڭ 1-ىنە بەرەشەك 1,2 ملرد. تەڭگەگە دەيىن وسسە, ناۋ­رىزدىڭ 18-نە ول 185 كاسىپورىندا 1,8 ملرد. تەڭگەگە جەتتى. اتال­عان جالاقى بە­رە­شەگىنىڭ كۇرت ءوسۋ بەت­الىسىنا بايلانىستى ونى ناقتى ءوندىرۋ جانە ودان ءارى وسۋى­نە جول بەرمەۋ پروكۋراتۋرا ورگان­دارى­نىڭ باسىم مىندەتتەرى بولىپ بەلگى­لەن­دى. وسى مىن­دەتتەردى جۇزەگە اسىرۋ ءۇشىن قىسقا مەر­زىمدە پروكۋرورلاردىڭ عانا ەمەس, بارلىق ۋاكىلەتتى مەملەكەتتىك ور­گان­داردىڭ ءىس-ارەكەتتەرى جانداندىرىلدى.

بارلىق پروبلەمالىق كاسىپو­رىن­داردى زەرتتەۋ بو­يىنشا اۋقىمدى جۇمىستار جۇر­گىزىلىپ, ناتيجەسىندە بەرە­شەك­تى وتەۋگە ناق­تى مۇمكىن­دىك­تەرى بار كاسىپ­ورىندار ءتىزىمى جاسالدى. وسى كاسىپ­ورىنداردان جالاقى بويىنشا قارىز­دارىن ءوندىرۋ ماقساتىندا مەملەكەتتىك ورگاندارمەن تەكسەرۋ شارالارى, سوتقا دەيىنگى تەرگەپ-تەكسەرۋلەر جۇر­گىزىلىپ, جۇمىس بە­رۋ­شىلەر اكىم­شىلىك جاۋاپقا تار­تىلدى جانە ولارعا ۇيعارىمدار ەنگى­زىل­دى. بۇل رەتتە باستى نازار جۇمىس ىستەيتىن كاسىپ­ورىندارعا اۋدارىلدى, ويتكەنى, ادامدار جالاقىسىز جۇمىس ىستەپ جاتقان وسىنداي كاسىپورىنداردا الەۋمەتتىك شيەلەنىس وشاعىنىڭ پايدا بولۋ ىقتيمالدىعى جوعارى بولىپ تابىلادى. بۇگىنگى كۇنى بەرەشەگىن وتەۋ مۇم­كىندىگى بولعان كوپتەگەن كاسىپورىن­داردىڭ قارىزى ءون­دىرىلىپ, قالعاندارى ەرەكشە باقىلاۋدا ۇستالۋدا. مىسالى, 2015 جىلدىڭ جەلتوقسان ايىندا شىعىس قازاقستان وبلىسىندا پروكۋراتۋرا ورگاندارى قابىلداعان شارالاردىڭ ناتيجەسىندە «زەمستروي» جشس-ءنىڭ 144 قىزمەتكەرىنە 40 ملن. تەڭگە قارىز ءوندىرىلدى. تاعى ءبىر مىسال, قاراعان­دى وبل­ىسىندا پروكۋراتۋرانىڭ ۇيعارى­مىمەن «TroyTech» جشس-ءنىڭ 120 قىزمەت­كەرىنە 4 جىل بويى تو­لەن­بەي كەلگەن 37,4 ملن.تەڭگە قارىز تولەن­دى. مۇنداي مىسالدار كوپ. جالپى, تەك 2015 جىلدىڭ وزىندە پرو­كۋ­رورلىق قاداعالاۋ اكتىلەرىنىڭ ارقا­سىندا 75 مىڭنان استام قىز­مەت­كەرگە 6,6 ملرد. تەڭگەدەن استام جالا­قى قا­رىزى ءوندىرىلدى. بۇل وتكەن جىل­دار­دىڭ قارىزدارى جانە جىل بويىنا پاي­دا بولعان اعىمداعى قارىزدار.

پرو­كۋ­رورلىق قاداعالاۋ اكتىسىنىڭ ارقا­سىندا ءوز جالاقىسىن العان ءاربىر قىزمەتكەردىڭ ارتىندا ونىڭ وتباسى تۇرعانىن اتاپ ءوتۋ قاجەت. ياعني, قابىل­دانعان شارالار قىزمەتكەرلەردىڭ كەم دەگەندە تاعى دا 76 مىڭ تۋىستارى مەن جاقىندارىنا الەۋ­مەتتىك تۇرعىدا كومەكتەستى. جالاقى تولەن­بەگەن جاعدايدا قىزمەتكەر تەرىس پيعىلدى جۇمىس بەرۋشى قارىزدى وزدىگىنشە تولەيدى دەگەن كومەسكى ۇمىتپەن كۇتىپ, شىداپ وتىرماۋى كەرەكتىگىنە نازار اۋدارعىم كەلەدى. سوندىقتان ەڭبەك ينسپەكتسياسىنا, پروكۋراتۋرا مەن سوت ورگاندارىنا جۇگىنۋ سياقتى بەلسەندى ءىس-ارەكەتتەردىڭ ارقاسىندا عانا ەڭبەك اقىسىنىڭ ۋاقىتىلى جانە تولىق تولەنۋىنە بايلانىستى بۇزىلعان قۇقىقتاردى قالپىنا كەلتىرۋگە بولادى. بۇل ماسەلە بويىنشا ءبىز, سونداي-اق, «اتامەكەن» كاسىپكەرلەردىڭ ۇلت­تىق پا­لاتاسى مەن بيزنەس-قاۋىم­داس­تىق­تىڭ قولداۋىن كۇتەمىز, ويت­كەنى, ولار ازاماتتاردىڭ ەڭبەك قۇقىق­تارى­نىڭ بۇزىلۋىنىڭ الدىن الۋ تاقىرى­بىندا جۇمىس بەرۋشىلەرمەن ءتۇسىندىرۋ جۇمىس­تارىن ۇنەمى جۇرگىزە الادى. جالاقى بويىنشا بەرە­شەگى بولا تۇرا, كاسىپكەر اقشالاي قارا­جاتتى جەتكىزۋشىلەرمەن ەسەپ ايى­رىسۋعا نەمەسە باسقا دا وندىرىستىك ماق­ساتتارعا جۇمسايتىنى تۋرالى دا مىسالدار بار. قازىرگى كەزەڭدە بيز­نەس­تىڭ قيىنشىلىقتى وتكەرىپ جاتقانى انىق, الايدا, كاسىپكەر ەرتەڭگى كۇنى جالا­قىنى قايدان تولەيتىنىن الدىن الا ءبىلۋى قاجەت. جالاقىنى ۋاقتىلى تولەۋگە اسەر ەتۋى مۇمكىن ءوندىرىستى قولداۋ مەن دامىتۋعا قارجىنى باعىتتاۋ تۋ­رالى شەشىمدەر كاسىپوداق ۇيىمدارى مەن ەڭ­بەك ۇجىمدارىمەن كەلىسە وتىرىپ قابىل­دانۋى ءتيىس. ناتيجەسىندە ءار­بىر قىز­مەت­كەرگە ەرتەڭگى كۇنى ول ءوزىنىڭ جالاقى­سىن الا الاتىنى ءتۇ­سىن­دىرىلىپ, كەپىل­دىك بەرىلۋى ءتيىس.

ىشكى ەڭبەك نارىعىن قور­عاۋدى قامتا­ماسىز ەتۋ ماسەلەلەرى پروكۋ­راتۋرا ورگاندارىنىڭ نازارىنان تىس قالعان ەمەس. وتكەن جىلى «جۇ­مىسپەن قامتۋدىڭ جول كارتاسى-2020» باع­دارلاماسىنىڭ ىسكە اسىرىلۋىنا, سونداي-اق, شەتەلدىك جۇمىس كۇشىن تارتۋعا رۇقسات بەرۋ زاڭدىلىعىنا تەكسە­رۋلەر جۇرگىزىلدى. تەكسەرۋلەر مامان­داردى دۇرىس وقىتپاۋدىڭ 120-دان استام دەرەگىن انىقتادى. بۇل ولاردىڭ بىلىكتىلىگىنىڭ تومەن, ەڭبەك نارىعىنداعى باسەكەگە قابى­لەتسىز بولۋىنا سەبەپكەر بولادى. الەۋ­مەتتىك جۇمىس ورىندارىن قۇرۋ مەن جاستاردىڭ تاجىريبە وتۋىنە قاتىستى تەكسەرۋلەر جۇمىس بەرۋشىلەردىڭ وزدەرىنىڭ جۇمىس ىستەپ جۇرگەن قىزمەتكەرلەرىن مەم­لەكەتتەن زاڭسىز سۋبسيديالار الا وتى­رىپ, الەۋمەتتىك جۇمىس ورىندارىنا اۋىس­تىرعان دەرەكتەرىن انىقتادى. بىرقاتار قومپانيالاردا شەتەل ازاماتتارىن جالعان قۇجاتتارمەن جۇمىسقا تارتۋ, قازاقستان ازاماتتارى ءۇشىن جاڭا جۇمىس ورىندارىن اشۋعا, ولاردى قايتا دايارلاۋ مەن وقىتۋعا بايلانىستى جۇمىس بەرۋشىلەرگە رۇقسات بەرۋ شارتتارىنىڭ ورىندالماۋ دەرەكتەرى انىقتالعان.

شەتەلدىك كاسىپورىندار, سونداي-اق, شەتەل جۇمىس كۇشىن تارتۋشى كومپانيا­لار قازاقستاندىق قىزمەتكەرلەردىڭ قۇقىقتارىن بۇزىپ قانا قويماي, ولارعا تىكەلەي كەمسىتۋشىلىك جاساۋ دەرەكتەرىنە دە جول بەرۋ جاعدايلارى ورىن العان. مى-سالى, پروكۋرورلار تەڭدەي اتقارىلعان جۇمىس ءۇشىن شەتەلدىك قىزمەتكەردىڭ جالاقىسى قازاقستاندىق قىزمەتكەردىڭ جالاقىسىنان اسىپ ءتۇسۋ دەرەكتەرىن انىقتاعان. كەيبىر كەزدە ءبىزدىڭ وتانداستارىمىز شەتەلدىك ارىپتەستەرىنە قاراعاندا, قولايلىلىعى كەمدەۋ جاعدايلاردا جۇمىس اتقارعان. بارلىق انىقتالعان بۇزۋشىلىقتار بو­يىنشا كىنالى تۇلعالار مەن تەرىس پيعىلدى جۇمىس بەرۋشىلەر زاڭمەن بەلگىلەنگەن جاۋاپكەرشىلىككە تارتىلدى. جالپى, پروكۋرورلار جۇرگىزگەن تەكسەرۋلەر ناتيجەسىندە ءارتۇرلى مەملەكەتتىك ورگاندارعا 171 پروكۋرورلىق ىقپال ەتۋ اكتىسى ەنگىزىلدى, 52 دەرەك بويىنشا سوتقا دەيىنگى تەرگەپ-تەكسەرۋ جۇرگىزىلۋدە, شەتەلدىك جۇمىس كۇشىن تارتۋعا بەرىلگەن 2900-دەن استام رۇقسات كەرى قايتارىلدى. بۇدان باسقا, باس پروكۋراتۋرا انىقتالعان قۇقىق بۇزۋشىلىقتاردىڭ الدىن الۋ ماقساتىندا ۇكىمەتكە ىشكى ەڭبەك نارىعىن قورعاۋعا باعىتتالعان باعدارلامالاردى جۇزەگە اسىرۋدا كەيبىر تاسىلدەردى قايتا قاراۋ تۋرالى ۇسىنىس ەنگىزدى.

اندرەي كراۆچەنكو,

قازاقستان رەسپۋبليكاسى باس پروكۋرورىنىڭ ورىنباسارى.