قۇرعاق قىمىز

قاسيەتىڭنەن اينالايىن قىمىزدىڭ ارقاسىندا ءيسى قازاق­تىڭ بالاسى ىقىلىم زاماننان يم­مۋنيتەتىن ءدىن امان ساقتاپ, بۇگىنگى كۇنگە جەتتى. قۇدايعا شۇكىر, اتا-بابامىزدان قالعان سۋسىننىڭ وسى ءبىر ساف اسىلى قازىر دە زور كۇشىندە سۇرانىسقا يە. جانە قازىر ونىڭ دارۋلىك قاسيەتىن دۇنيەجۇزى تانىپ, ءبىلىپ وتىر. وعان مىسال كەرەك پە؟ مىنەكەيىڭىز! الىستاعى المانيانىڭ بادەن-ۆيۋرتەمبەرگ دەگەن جەرىندە گانس تسولمان دەگەن نەمىس 400-گە تارتا جىلقى ۇستاپ, بيە ساۋىپ, قىمىز اشىتادى ەكەن. قىمىز بولعاندا, اقىلى اسقان وسى نەمىسىڭ بيە ءسۇتىن قۇرعاتىپ, ودان ۇنتاق الۋدى ويلاپ تاپقان... قازىر ونىڭ تاسى ورگە دومالاپ, شارۋاسى شالقىپ تۇر ەكەن. مۇنى عالىمجان مەيرامبەكوۆ دەگەن قازاق ءوز كوزىمەن كورىپتى. بۇل جىگىت ءوزى جاڭاارقانىڭ تۋماسى. ءبىلىم قۋىپ اۆستريا, گەرمانيادا وقىعان. «المانيادا ءبىر نەمىس جىل سايىن قازاق دياسپوراسىنىڭ باسىن قوسىپ, قىمىز فەستيۆالىن وتكىزەدى» دەگەندى ەستىپ, ارنايى بارىپ تانىسقان عوي. تالاپتى قازاق پەن تاپقىر نەمىس تەز ءتىل تابىسىپتى... تاعدىردىڭ جەلى جۇمىر باستى پەندە بالاسىن قايدا ايداماعان دەسەڭىزشى؟! گانس تسولماننىڭ قايىن اتاسى رۋدولف شتروح ۇلى وتان سوعىسى كەزىندە ستالينگراد تۇبىندە بولعان كەسكىلەسكەن شايقاستا تۇتقىنعا ءتۇسىپتى. قازاقستانداعى لاگەردە ءجۇرىپ قۇرت اۋرۋىنا شالدىعادى. ول كەزدە نەمىس اتا جاۋ – اۋرۋى ابدەن مەڭدەگەن تۇتقىندى قاراۋىلدار قايتسىن, دىرىلداتىپ اياعىنان سۇيرەپ اپارىپ, لاگەر سىرتىنا لاقتىرا سالعان. سودان كەۋدەسىندە شىعار-شىقپاس جانى بار شتروحتى سول ماڭدا قوي باعىپ جۇرگەن ءبىر قازاق تاۋىپ الىپتى. الگى قازاقتىڭ ادامگەرشىلىگىن ايتساڭىزشى: ايدالاداعى نەمىستى ۇيىنە الىپ بارىپ, جىل باعىپتى. باققاندا دا وكپەسىن قۇرت تەس­كەن بايعۇستىڭ اۋزىنان قىسى-جازى قىمىزدى ايىرماعان عوي. ءسويتىپ, ءبىر اياعى كوردە تۇرعان رۋدولف شتروح وسى قىمىزدىڭ ارقاسىندا امان قالىپ, ادام قاتارىنا قوسىلىپتى. لاگەردە 15 جىل جازاسىن وتەگەن شتروح بوساپ شىققاننان كەيىن تۋعان ەلىنە – گەرمانياسىنا تارتادى. قۋ جانىن الىپ قالعان قىمىزدىڭ ءدامى تاڭدايىنان كەتپەگەن ول ەلىنە كەلە سالىسىمەن كىشىگىرىم جىلقى فەرماسىن اشىپ الادى. قىمىزدى قالاي اشىتاتىنىن كورىپ العان بالە نەمىس بيە بايلاپ, كۇمپىلدەتىپ كۇبى پىسە باستايدى. باسىندا قىمىزدى ءوزى ءىشىپ جۇرەدى. كەيىن عوي, از-مازداپ اينالاسىنا ساتا باستاعانى... ءسويتىپ جۇرگەنىندە شتروحتىڭ قىزى بوي جەتىپ, گانس تسولمان دەگەن جاس جىگىتتىڭ ەتەگىنەن ۇستايدى. قايىن اتاسىنىڭ اينالىسىپ جۇرگەن ىسىمەن جەتە تانىسقاننان كەيىن ءوزى پىسىق كۇيەۋ بالا بۇل شارۋادان كەلەشەكتە كول-كوسىر پايدا تابۋعا بولاتىنىن اڭدايدى. وسى ويىن اشىق ايتقاننان كەيىن قايىن اتاسىنىڭ رۇقساتى مەن باتاسىن الىپ, شارۋاشىلىقتى كەڭەيتۋگە بەل بۋادى. جىلقى باسىن كوبەيتىپ, سارى قىمىزدى ساپىرىپ سىرتقا شىعارىپ ساتا باستايدى. ال ونىڭ ويلاپ تاپقان اقىلدى ءىسىنىڭ ءبىرى مىناۋ ەدى: گانس تسولمان بيە ءسۇتىن قۇرعاتىپ, ودان ۇنتاق الۋ ۇدەرىسىن جۇزەگە اسىردى. جانە وسى ءتاسىلدى ءوز اتىنا پاتەنتتەپ, زاڭداستىرىپ تا الادى. جاقسى حابار جەردە جاتقان با؟ قايران قىمىزدىڭ ەمدىك قاسيەتىن ەستىپ-بىلگەندەردىڭ تاعامنىڭ بۇل ەكولوگيالىق تازا تۇرىنە دەگەن ىنتاسى اۋىپ, قىزىعۋشىلىعى ارتا تۇسەدى. باتىس ەۋروپاڭىزدىڭ اناۋ-مىناۋعا ەلپ ەتە قالمايتىن ماڭعاز قوعامى كوپ ۇزاماي قىمىزدىڭ ەمدىك قاسيەتىنە كوز جەتكىزە باستاعان. سونىڭ ارقاسىندا نەمىس ۇكىمەتى گانس تسولماننىڭ Kurgestüt Hoher Odenwald دەپ اتالاتىن فەرماسىنا قولدان كەلگەن كومەكتىڭ ءبارىن جاساپ بەرىپتى. بۇگىنگى كۇندە ءبىر عانا گەرمانيانىڭ وزىندە 40-قا تارتا كاسىپورىن قۇرعاق قىمىز شىعارۋمەن اينالىسادى ەكەن. ولار بيە ءسۇتىن وندىرۋشىلەردىڭ گەرمانيالىق مەملەكەتتىك وداعىنا بىرىككەن. بۇلارىڭىز قۇرعاق قىمىز ءوز الدىنا, بيەنىڭ كەپتىرىلگەن ءسۇتى نەگىزىندە جاسالاتىن كوسمەتيكا تۇرلەرى مەن فارموكولوگيالىق ءدارى-دارمەكتەر وندىرە باستاعان. ءدال وسىنداي كاسىپورىندار گەر­مانيادان تىسقارى – اۆستريا, ني­دەرلاند جانە بەلگيا ەلدەرىندە دە بوي كوتەرىپ, جۇمىس ىستەپ جاتقان كورىنەدى. وسى اڭگىمەنىڭ ءبارىن گانستىڭ ءوزى جىر قىلىپ ايتىپ بەرگەن بولاتىن. ايدالاداعى المانيادا جۇرگەن نەمىستىڭ بۇل تىرلىگىن كوزىمەن كورىپ, تاڭ-تاماشا قالعان عالىمجاننىڭ ءبىر جاعىنان قازاق­تىعى ۇستاپ, نامىستانعانى دا راس ەدى. ءيا, نەمىستەن نەسى كەم؟ ەلگە بارعان سوڭ وسى كاسىپتىڭ سوڭى­نا تۇسۋگە تۇپكىلىكتى شەشىم جاساي­دى. قازاقتىڭ ءداستۇرىن دامى­تۋ ءبىر باسقا, بۇل جەردە كوممەر­تسيالىق تا مۇددە بار ەدى. نەگە دەسە­ڭىز, اۋىزەكى اڭگىمەدە عانا ەمەس, قازاق قىمىزىنىڭ قۇرامى بويىن­شا ەۋروپالىق تاعامداردان الدە­قايدا ارتىق ەكەنىن بىرنەشە مارتە جۇرىزىلگەن زەرتتەۋ قورىتىن­دىلارى دا راستاپ بەرگەنى اقيقات-تىن. ياعني, ۇقساتا بىلسە, بۇل ونىمگە دەگەن سۇرانىستا شەك بولمايدى. بۇدان بولەك, ەرەكشە ماڭىز بەرەتىن مىنا ءبىر جاعدايدى دا ەسكەرمەسە بولمايتىن ەدى. گەر­ما­نيادا جىلقىنى ەركىن جىبەرىپ, جايۋعا مۇمكىندىك جوق. مال تەك قورادا تۇرادى, سودان سوڭ ادام نە بەرەدى – سونى تالعاجۋ ەتەدى. ال قازاق­تىڭ ەن دالاسىندا جىلقى جارىق­تىق سۇيگەنىن تاڭداپ جەمەي مە؟! «بوزدى جەردە جىلقى سەمى­رەر» دەگەن. توبىلعىنىڭ گ ۇلىن تەرىپ جەگەن, جۋسانمەن اششىلاپ, مايقارا, ەبەلەك, زىعىر, ەرگەك, جۋسان, جۇگەرىك, اقباس, كودە, بي­دايىق, بەتەگە, قوڭىرباس, ەبەلەك, يزەن سىندى بوز وتتى قورەك ەتكەن قازاق جىلقىسىنىڭ ءسۇتى قايدان اسىل بولماسىن! سودان كەلىپ, قازاق جىلقىسىنىڭ ءسۇتى ەۋروپالىق مالدىكىنە قاراعاندا مايلىلىعى جاعىنان ءبىر جارىم ەسە باسىم تۇسەدى. ونىڭ ۇستىنە نە­مىس جىلقىسىنىڭ سۇتىندە جوق ءدارۋ­مەن مەن ميكروەلەمەنتتەرگە تولى بولاتىنى دا بەسەنەدەن بەلگىلى. مىنە, وسىنى زەرتتەپ, ون ويلانىپ, ءجۇز تولعانعان عالىمجان نەمىس كاسىپكەرى گانس تسولمانمەن تىزە قوسىپ, قازاق-نەمىس كاسىپكەرلىك جوباسىن قۇردى. گانس گەرمانيادان ءسۇتتى قۇرعاتاتىن تەحنولوگياسىن الىپ كەلدى, ال عالىمجان بولسا وساكاروۆ اۋدانىنداعى جانسارى اۋىلىنا جاپسارلاس جاتقان جۋانتوبە قىستاعىنان 24 مىڭ گەكتار جەر اۋماعىن جالعا الدى. بۇرىن «دالني» دەپ اتالعان بۇل جەردىڭ توپىراعى دا الابوتەن. ەگىن سالساڭ شىقپايدى, بىراق مالعا جايلى, قۇيقالى. جىلقى فەرماسىنا بۇدان ارتىق جەردى ىزدەسەڭ تاپپايسىڭ. عالىمجان مەيرامبەكوۆتىڭ «ەۆ­رازيا ينۆەست LTD» جشس دەپ اتالاتىن بۇل جوباسىنا قارجىلاي كومەكتى «قازاگروقارجى» لي­زينگتىك كومپانياسى كورسەتتى. جال­پى, قازاقستانداعى بىرەگەي رەتىندە سانالاتىن بۇل جوباعا «قاز­اگروقارجى» 10 جىلعا دەپ 1 ميل­ليارد تەڭگە كولەمىندە نەسيە بەردى. قالعان 400 ميلليون تەڭگە ينۆەستيتسيانى كاسىپورىن يەلەرى وزدەرى سالدى. مەملەكەت تاراپىنان اسىل تۇقىمدى ايعىرلار مەن بيەلەر, سونىمەن قاتار قۇرال-جابدىق ساتىپ الۋعا سۋبسيديالىق كومەك تە قاراستىرىلدى. مىنە, وسىلايشا تاقىر جەردە پايدا بولعان كاسىپورىندا بۇگىنگى كۇنى 30-دان استام ادام ەڭبەك ەتىپ ءجۇر. فەرما مەن زاۋىت قۇرىلىسىنا ءبىرجارىم جىل ۋاقىت كەتتى. بىلتىرعى جىلدىڭ ماۋسىم ايىندا ول تولىقتاي اياقتالىپ, پايدالانۋعا بەرىلدى. قۇرىلىستىڭ قىرعا سالىنعانى مۇنداي جاقسى بولار ما – بىلتىرعى تاسقىن سۋدان فەرما مەن زاۋىت عيماراتى ءدىن امان قالعان بولاتىن. العاشقى ءونىم تامىز ايىندا الىندى. قۇرعاتىلعان بيە ءسۇتى – اپپاق اق ۇنتاق! جىلدىڭ سوڭىنا دەيىن ءونىمنىڭ قورى 1,5 تونناعا جەتتى. ال جوبالىق قۋات – 10 توننانىڭ بەلەسىنە شىعۋ بيىلدىڭ شارۋاسى. راس, ول ءۇشىن ءالى دە بولسا ءبىرتالاي شارۋانىڭ باسىن قايىرۋ كەرەك. مىسالى, جىلقى سانىن ءبىر جارىم مىڭنان بەس مىڭعا دەيىن كوبەيتۋ كۇن تارتىبىندە تۇر. سونداي-اق, ۇيىرگە جاقسى ايعىرلار سالىپ, جىلقى تۇقىمىن اسىلداندىرۋ دا كەزەك كۇتتىرمەي شەشەتىن ماسەلەنىڭ ءبىرى. مۇنداعى بيەلەر تۇندە جايىلىپ, كۇندىز قولدا تۇرادى. ال بايلاۋداعى مالدىڭ جەم-ءشوبىنىڭ قۇنارلى بولماعى بوسا-بولماسا قاجەت دۇنيە. ول ءۇشىن فەرمانىڭ 11 مىڭ گەكتار جەرىنە بيداي مەن ارپا, س ۇلى مەن جوڭىشقا جانە باسقا دا قۇنارلى ءشوپ تۇرلەرىن ەگۋ كەرەك. نەگىزى, مۇنىڭ ءبارى دە ارىدەن ويلاستىرىلعان, جوبانىڭ قۇجاتىندا تايعا تاڭعا باسقانداي جازىلعان. قازىرگى تاڭدا وسى ماقساتقا قاجەتتى تەحنيكا الىنىپ جاتىر. كاسىپورىندا ورناتىلعان قۇرال-جابدىقتىڭ ءبارى دە نەمىس­تىكى. ونى قۇرىپ, بابىنا كەلتىرۋ جۇمىس­تارى­مەن الا جازداي گانس تسولمان­نىڭ ءوزى اينالىسىپتى. قىزمەت­كەرلەردى دە اپپاراتپەن بيە ساۋعا ءوزى باۋلىعان. جىلقى جا­رىقتىقتى بۇل شارۋاعا ۇيرەتۋدىڭ ءوزى وڭايعا تۇسپەگەن ەكەن. مۇنى ساۋىنشى جىگىتتەر جىر قىلىپ ايتادى. بىراق, تەر بەكەرگە توگىلمەي, كۇنىنە جيىرما بيەدەن ۇيرەتىپ وتىرعان جىگىتتەر بۇگىندە ساۋىن بيەلەردىڭ سانىن 150-گە جەتكىزىپتى. فەرماداعى جاۋاپتى شارۋانىڭ ءوزى وسى – بيە ساۋ. ساۋىن تسەحىندا ءتورت ادام جۇمىس ىستەيدى. ولار نەمىستىڭ اپپاراتىمەن ءبىر مەزگىلدە سەگىز بيەنى ساۋادى. ال تسەحتىڭ قۋاتى كۇنىنە 300 بيەنى ءۇش مارتەدەن ساۋعا جەتەدى. بيىل تاعى دا ءدال وسىنداي تسەح سالىنباقشى. وندا, ءتىپتى ءبىر كۇندە 600-گە تارتا بيەنى ساۋعا مۇمكىندىك تۋادى. مۇنداعى ساۋىن قوندىر­عى­لارى­نىڭ ءبىر ەرەكشەلىگى سوندا – ءسۇت بىردەن مۇزداتقىش تانكەرلەرگە قۇيى­لادى. ياعني, ءسۇت اۋامەن ەشقان­داي ارەكەتكە تۇسپەي, مۇنىڭ ءوزى ءونىم­نىڭ ەكولوگيالىق تازا ءھام قاۋىپ­سىز بولۋىن قامتاماسىز ەتەدى. تان­كەرلەرگە قۇيىلعان ءسۇت پاستەرلەندىرىلۋگە, سودان كەيىن بارىپ سۋبليماتسيالاۋعا جىبەرىلەدى. سۋبليماتسيا دەگەننىڭ ءوزى ءسۇتتى قايتا وڭدەۋدە قولدانىلاتىن كۇردەلى ۇدەرىس. مىسالى, ساۋمال تسەلسي شكالاسى بويىنشا 45 گرادۋسقا دەيىنگى تەمپەراتۋرادا قۇرعاق زاتتىڭ ۇلەسى 95 نەمەسە ودان دا كوپ پايىزعا دەيىن جەتكەنشە كەپتىرىلىپ, قاتىرىلادى. ودان كەيىن ءونىمنىڭ قۇرامىنداعى ىلعالدى, ياعني سۋ مولەكۋلاسىن ۆاكۋمنىڭ كومەگىمەن ايداپ شىعارادى. مىنەكي, قىمىزدىڭ ۇنتاعى وسىلايشا الىنادى. بۇل ۇدەرىسكە بار-جوعى 25 مينۋت ۋاقىت كەتەدى ەكەن. شوتقا قاعىپ سانار بولساق, 10 ليتر سۇتتەن 1 كيلو ۇنتاق الىنادى. ال ءبىر كيلو قىمىز ۇنتاعىنىڭ شەتەل نارىعىنداعى قۇنى شامامەن العاندا 200 ەۋرو تۇراتىن كورىنەدى. وسى رەتتە «قىمىزدى بىلاي دا ىشە بەرۋگە بولماي ما, ونى قۇرعاتىپ نەمەنەسىنە اۋرە بولادى؟» دەگەن سۇراقتىڭ تۋى زاڭدى. سويتسەك, ياعني مامانداردىڭ ايتۋىنشا, جاڭا ساۋىلعان ساۋمال جارتى ساعاتتان كەيىن ءوزىنىڭ پايدالى قاسيەتىنەن ايىرىلا باستايتىن كورىنەدى. دەمەك, ساۋمالدىڭ بيولوگيالىق قۇندىلىعى مەن ەمدىك قاسيەتىن ۇزاق ساقتاۋ ءۇشىن ونى سۋبليماتسيا ارقىلى سۋىنان ايىرىپ, قۇرعاتۋ كەرەك. ال ەندى ۇنتاق تۇرىندەگى ساۋمال ەمشەكتەگى نارەستەلەرگە وتە پايدالى دەگەندى ايتادى ديەتولوگ-ماماندار. ول قۇرامى بويىنشا انا سۇتىنە وتە ۇقساس بولىپ شىققان. قىمىز ۇنتاعىن قۇرعاقتاي دا, سۋعا ەزىپ تە ىشە بەرۋگە بولادى. دامىنەن قىمىزدىڭ قىشقىلتىم ءيىسى شىعىپ تۇرعانمەن, بالالارعا ارنالعان تاعام ۇنتاعىنا ۇقساستاۋ. البەتتە, دامدە تۇرعان ەشتەڭە جوق. ەڭ باس­تىسى, بۇل قۇرعاق قىمىزىڭىز تۋبەركۋلەز, گەپاتيت سىندى اۋرۋدىڭ اۋىر تۇرلەرىنە تاپتىرمايتىن ەم. بۇدان بولەك, ادامنىڭ سەرگەكتىگىن ارتتىرىپ, ءشولىن باساتىن سۋسىن رەتىندەگى پايداسى دا تىلمەن ايتىپ جەتكىزگىسىز. وسى جەردە اتتىڭ باسىن تارتا تۇرىپ, مىنا ءبىر قىزىق جايتقا نازار اۋدارماسقا بولمايدى. كەزىندە بيولوگيا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور زۇلقارناي سەيىتوۆ بىلاي دەپ جازىپتى: «1958 جىلى قىمىزدى سۋبليماتسيالىق (مولەكۋليارلىق) قۇرعاتقىش ارقىلى كەپتىردىم. تاماشا بولدى. ءبارى ماقتاپ جاتىر...». ءارى قاراي وقي بەرسەڭىز, عالىمنىڭ قىمىزدى كەپتىرۋ ءتاسىلى تۋرا گانس تسولماندىكىنەن اۋمايدى ەكەن... زادى, قىمىز تەز بۇزىلاتىن ءونىم. ءتورت-بەس كۇنەن اسسا, قىشقىل تارتىپ, ىشۋگە جاراماي قالادى. سول سەبەپتى, اتا-بابامىز جارامدىلىق مەرزىمى ۇزارتىلعان قىمىز الۋدى عاسىرلار بويى ارمانداپ كەلگەن-اۋ دەگەن وي دا كەلەدى. ال ەندى ءوزىڭىز-اق باعامداي بەرىڭىز, سول ارماندى ىسكە اسىرعان قازاق سەيىتوۆ پە, الدە نەمىس تسولمان با؟ بۇل ەندى, ارينە بولەك اڭگىمە... جۋانتوبە قىستاعىنداعى قۇرعاق قىمىز قات-قات بولىپ ازىرگە قويمادا ساقتالىپ تۇر. قازىرگى تاڭدا قاپتاعان قاعاز-قۇجاتتى رەسىمدەپ, سەرتيفيكاتىن سايلاپ, ءبارىن زاڭعا كەلتىرۋ جۇمىستارى تىنىمسىز ءجۇرىپ جاتىر. ءبىر جاپىراق قاعاز بار شارۋا­نى شەشەتىن مىنا زاماندا وسى ءىس ساتىمەن اياقتالعان كۇنى قويماداعى عاجايىپ ءونىم قازاقستاننىڭ تۇپكىر-تۇپكىرىنە, ءتىپتى ەۋروپانىڭ وزىنە جول تارتاتىن بولادى. P.S. كۇنى كەشە ءوزىنىڭ facebook پاراقشاسىندا اۋىل شارۋاشىلىعى ءمينيسترى اسىلجان مامىتبەكوۆ مىناداي جازبا قالدىرىپتى: «بۇگىنگى كۇندە ەلىمىزدە جىلقى سانى 2 ملن باسقا جەتتى (1991 جىلعى كورسەتكىشتەن اسىپ ءتۇستى). ءارى قاراي كوبەيۋىنىڭ الەۋەتى ءتىپتى دە زور. تەك 100 مىڭ بيەنىڭ قايتا وڭدەلگەن ءسۇتى 1 ملرد. دوللار سوماسى تۇراتىن ءونىم بەرە الادى (ورتاشا ساۋىم 500 ليتر, كونتسەنتراتتىڭ شىعۋى 1/10, باعاسى 200 $/كگ). ءسويتىپ, ۇلتتىق سۋسىن ۆاليۋتالىق ءتۇسىمنىڭ ءىرى كوزىنە اينالار بولسا, بۇل دەگەنىڭىز بۇگىنگى زامان جاعدايىندا وتە ماڭىزدى ءىس». بۇعان ءبىزدىڭ الىپ-قوسارىمىز جوق. قايرات ءابىلدينوۆ, «ەگەمەن قازاقستان». قاراعاندى وبلىسى, وساكاروۆ اۋدانى.