«بۇل بولىپ تۇرعان زامان – الاشتىڭ ازاماتىنا زور جۇك»

بابالار عاسىرلار بويى ارمانداعان ازاتتىققا قول جەتكىزگەنىمىزگە بيىل شيرەك عاسىر تولادى. كەزىندە الاش جۇرتى دەربەس ەل بولىپ, كەيىننەن قولىنداعى بيلىگى ۋىسىنان سۋسىپ شىعىپ كەتكەن كەزدەرى دە از بولعان جوق-تى. دەسە دە, ەرتەڭگى كۇننەن ءۇمىتىن ۇزگەن ەمەس. ازاتتىق ءۇشىن ارپالىستى, تاۋەلسىزدىك ءۇشىن كۇرەستى. كۇرەسكەندە دە ول ۇزدىكسىز جالعاسىپ, ۇرپاقتان-ۇرپاققا اۋىسىپ وتىردى. ۇلتىنىڭ ازاتتىعى ءۇشىن كۇرەسكەن قايراتكەرلەر كوڭىلگە تۇيگەنىن حالقىنا جەتكىزۋگە, ەرتەڭگى كۇننىڭ قانداي بولارىنا بولجام جاسادى. قايتسەك الەۋەتتى ەلگە اينالامىز دەپ «ءتۇن ۇيىقتامادى, كۇندىز وتىرمادى». وتكەن عاسىردىڭ باسىندا ازاتتىق كۇرەسىنىڭ باستاۋىندا تۇرعان الاش كوسەمى ءاليحان بوكەيحانوۆتىڭ ايتقانى قازىرگى قازاقستاندىق ارمانعا ۇلاسىپ جاتقاندىعىنا كوز جەتكىزەسىز. بۇل زاڭدىلىق بولار. ۇلى دالا توسىندە عۇمىر كەشكەن حالىقتىڭ ۇرپاقتارى اراسىندا ساباقتاستىقتىڭ بولۋى, بابالار اماناتىن ۇرپاعى ءارى قاراي جالعاستىرۋى عانا ەلدىكتىڭ ونەگەسىن كورسەتەدى ەمەس پە! ۇلت جازۋشىسى, تاريحشى تۇر­سىن جۇرتباەۆ ءاليحان ءبو­كەي­حانوۆتىڭ مەملەكەتشىلدىك ۇستانىمىن بەسكە ءبولىپ قاراس­تىرادى. ەڭ ءبىرىنشى ۇستانىمى – الاش ۇلتتىق دەموكراتيالىق مەملە­كەت بولۋى كەرەك. ول ءۇشىن ەڭ الدىمەن «جەر, جەر جانە جەر» بولۋى ءتيىس. جەرسىز وتان جوق. ءاليحان بوكەيحانوۆتىڭ ۇي­عارىمى بويىنشا, قازاقتىڭ بايىرعى جەرىن قاشان قازاقتىڭ ءوزى عىلىم مەن تەحنيكاعا ءسۇ­يە­­نىپ, تولىق يگەرمەيىنشە, جەر جەكەمەنشىككە, قونىس اۋدارۋ­شىلارعا بەرىلمەۋى قاجەت. ەكىنشى ۇستانىمى – الاش جەرىنىڭ استىنداعى, ۇستىندەگى, كوگىندەگى بارلىق بايلىق قازاق­تىڭ وزىنە قىزمەت ەتۋى كەرەك. ءۇشىنشى ۇستانىمى – بوكەي­حانوۆتىڭ جوباسى بويىنشا, قازاقتىڭ جەرىندە وندىرىلگەن ءبىر ۋىس ءجۇن سول مەملەكەتتىڭ ازا­ماتتارىنىڭ ۇستىنە توقىما بولىپ توقىلىپ, كيىلۋى كەرەك. ياعني, مەملەكەت تولىقتاي ەكو­نوميكالىق تاۋەلسىزدىككە قول جەتكىزۋگە ءتيىس بولىپ شىعادى. ءتورتىنشى ۇستانىمى – قا­زاق مەملەكەتىندە مەملەكەت قۇراۋشى ۇلتتىڭ ءتىلى, ءدىنى, مەنتاليتەتى وزگە ۇلتتارعا قارا­عاندا ۇستەم بولۋى كەرەك دەگەنگە سايادى. ال بەسىنشى ۇستانىمى – ەڭ نەگىزگى ۇستانىمى بويىنشا عى­لىمعا, سونىڭ ىشىندە تاۋەلسىز عىلىمعا, ۇلتتىق داستۇرگە نەگىز­دەلگەن زاڭعا سۇيەنە وتىرىپ, جاپونيا ۇلگىسىندەگى ۇلت­تىق دەموكراتيالىق مەملەكەت قۇرۋ. «ءتىرى بولساق – الدىمىز ۇلكەن توي. الاشتىڭ بالاسى بۇل جولى بولماسا, جاقىن ارادا ءوز تىزگىنى وزىندە بولەك مەملەكەت بولار!» دەگەن ءاليحان بوكەيحانوۆتىڭ ايتقان بولجامىنا جەتپىس جىلدان استام ۋاقىت وتكەننەن كەيىن عا­نا قول جەتكىزدىك. تاۋەلسىزدىك ال­عانىمىزعا شيرەك عاسىرعا قادام باستى. وسى ارالىقتا باعىت-باعدارىمىزدى ايقىنداپ اسقارالى مىندەتتەرگە يەك ارتىپ وتىرمىز. «قازاقستاندىق ارمانعا باستايتىن جول» – سونىڭ ءبىر ايعاعى. «ەل» سوزىندە ۇلكەن بىرىك­تىرۋشى كۇش بار, ويتكەنى, بار­لىق ۋاقىتتاردا دا تۋعان جەر قازاقستاندىقتار ءۇشىن ەڭ جاقىن جانە وزىنە تارتۋشى قۇندىلىق بولعان جانە بولىپ قالا بەرەدى» دەپ جازدى ەلباسى ءوزىنىڭ «ۇلت جوسپارى – قازاقستاندىق ار­مانعا باستايتىن جول» اتتى باعدارلامالىق ماقالاسىندا. وسىدان ءبىر عاسىر ۋاقىت بۇرىن ءاليحان بوكەيحانوۆ قانداستارىنا تومەندەگىدەي سوزدەرمەن قايىرىلىپ ەدى: «قازاقتىڭ وقىعان ازاماتتارى قازاققا وسىندايدا قىزمەت ەتپەگەندە قاشان قىزمەت ەتىپ پايدامىزدى تيگىزەمىز؟!». ەل­دىك ماسەلەسىن كۇن تارتىبىنە قو­يىپ, جانايقايمەن ۇلت ءۇشىن قىزمەت ەتۋگە ۇگىتتەگەن بولاتىن. «قازاق بالاسى بىرىگىپ, تىزە قوسىپ ءىس قىلسا – حالىقتىق ماقسات سوندا ورىندالادى». «بۇل بولىپ تۇرعان زامان – الاشتىڭ ازاماتىنا زور جۇك». قايراتكەردىڭ ايتقاندارىنىڭ ءمانى ءالى جوعارى. بيىك بەلەستەردى باعىندىرۋ, الەمدەگى وزىق 30 ەلدىڭ قاتارىنا ەنۋ ءۇشىن دە جۇمىلىپ جۇمىس ىستەپ, ۋاقىت تالابىنا قاراي ارەكەت ەتۋدە «الاش ازاماتىنا زور جۇك» ارتىلىپ وتىرعاندىعى تاعى ءمالىم. ەلباسى ءوز ماقالاسىندا «قا­زاقستان تاۋەلسىزدىگىنىڭ شيرەك عاسىرى توپتاسقان حالىقتىڭ عانا دامۋدىڭ تاڭعاجايىپ شىڭدارىنا جەتە الاتىنىن جان-جاقتى كورسەتىپ بەردى. «ءبىزدىڭ ەلىمىز ءوزىنىڭ تابىس­تى دامۋ مودەلىمەن تۇراق­تى­لىقتىڭ, بەيبىتشىلىك پەن كەلىسىمنىڭ قانشالىقتى ما­ڭىزدى ەكەنىن كورسەتتى» دەپ ءبىر قايىرسا, كەزىندە ءاليحان ءبو­كەيحان «بوستاندىققا اپاراتىن جالعىز جول – ۇلتتىق ىنتىماق قانا» دەپ شەگەلەي وتىرىپ, «بىرلىكتەن ايىرىلعان ەل قاڭ­عىپ قالادى» دەپ تۇجىرىم جاساعان ەدى. الاش جۇرتىنىڭ ماقسات-مۇ­راتى قاي زاماندا دا بىرەگەي بولعانىن وسىدان-اق اڭعارۋعا بولادى. ەلدىك ماسەلەسى, باسقا جۇرت­پەن تەرەزەسى تەڭ دارەجەدە, يىق­تاسا ءومىر ءسۇرۋ ماسەلەسى الاش جۇرتىنىڭ قاي كەزدە دە باستى مۇراتى بولعان. بوكەيحانوۆتىڭ جازعاندارىنا ۇڭىلسەڭىز وسىنى بايقايسىز. «جاپوندا كى­سى قاجەتىنە جاراتىلماعان الا­قانداي جەر جوق. وندا مۇنداي ىجداھاتتى جانكەشتىلىك بولماسا اشتان ولەسىڭ». جاپونداردىڭ جانكەشتىلىگىن ۇلگى ەتكەن قاي­رات­كەر قازاقتىڭ ومىردەگى ءوز ۇلەسىن الۋعا جانتالاسۋى كەرەك ەكەنىن اڭعارتادى. «ءار زاماننىڭ ءوز ءرا­سى­مى, ءوز سالتى بار. ءبىزدىڭ زا­مان­داعى سالت: اركىم قۇقىنا تالاسۋ, قۇقىنا تارتىسۋ بولادى. جىلاۋ سالتى ارتتا قالدى». قانداستارىمىزدىڭ ءاليحاننىڭ ايتقاندارىن ءالى كۇنگە تولىققاندى ءتۇسىنىپ ۇلگەر­مەگەندەرى انىق. ايتپەسە, اتالعان ماسەلەنى ءححى عاسىردا قايتا قوزداتىپ نە كورىنىپتى؟! «قازىرگى زامانعى الەمدە بار­­­لىق دامىعان مەملەكەتتەر – ءبىرتۇتاس ۇلتتار. ولار بىرىڭعاي ەكونو­مي­كالىق, ساياسي جانە مادەني رەت-تارتىپپەن ءومىر سۇرەدى, ولاردى دامۋدىڭ ورتاق ماقساتتارى, جەكە ادامنىڭ تابىسى مەم­لەكەتتىڭ قۋاتىمەن جانە تابىس­تىلىعىمەن اجىراعىسىز بايلانىستى ەكەندىگىنە دەگەن بىرەگەي تۇسىنىك بىرىكتىرەدى. بۇگىندە الەمنىڭ بارلىق دامى­عان ەلدەرى وزدەرىنىڭ جاڭ­عىرتۋشى جوبالارىن بۇرىننان قالىپتاسقان بىرتەكتىلىك نە­گىزىندە جۇزەگە اسىرادى. قا­زاقستانعا كەلەر بولساق, ءبىز دە وسى جولعا تۇستىك» دەدى مەملەكەت باسشىسى ءوزىنىڭ ۇلت جوسپارىنا قاتىستى ماقا­لاسىندا. دامىعان ەلدەردىڭ تاڭداعان باعىتىنا ىلەسكەن جۇرتتىڭ باعىندىراتىن بەلەسى دە وسال بولماق ەمەس. ەندەشە, ۇلت جوسپارىنىڭ ۇكىلى ءۇمىتى دە وسىعان سايادى. «بارىنەن بۇرىن, جاڭار­تىلعان زاڭنامالار قوعامنىڭ سوت جۇيەسىنە سەنىمىن ارتتىرۋعا ىقپال ەتەتىن بولادى. ادىلدىك ناق سوتتا سالتانات قۇراتىنى بەلگىلى. قازاقستان سوتتارىن رەفور­مالاۋداعى تەمىرقازىق ماسەلە – ساپالى سۋديالار كورپۋسىن جاساقتاۋ. سۋديالىققا كانديداتتاردى ىرىكتەۋدىڭ قاتاڭ تەتىگى مەن ولارعا قويىلاتىن جوعارى ءبى­لىكتىلىك تالاپتارى زاڭ تۇر­عىسىنان قاراستىرىلعان. سوت تورەلىگىن ۇلكەن ومىرلىك تاجىريبەسى بار جانە جوعارى مورالدىق ۇستانىمدارعا يە ەڭ لايىقتى ءارى بارىنشا دايىن­دالعان كاسىبي شەبەرلەر جۇزەگە اسىرۋلارى ءتيىس». سوت تورەلىگىنىڭ تيىمدىلىگىن ارتتىرۋعا وراي ەلباسىنىڭ ايت­قانى بۇل. ال كەزىندە ءاليحان بوكەي­حانوۆ «زاڭ – ادام پايداسىنا جازىلادى, ادام – زاڭ ءۇشىن تۋمايدى عوي», دەپ قۇقىقتىق قاعيداتتىڭ الدىمەن حالىقتى قورعاۋعا ارنالاتىنىن ايتا كەلىپ, «جۇرتقا ءادىل بي پايدالى, كوپكە سۇيەنگەن, كوپ ءسوزىن تىنداعان, بيلىگىن ورنىنا جۇمسايتىن, ارام جەمەيتىن, ءىس بىلەتىن, ەل مۇددەسىن اشىق قورعاي الاتىن بولىس پايدالى» دەپ بۇگىنگىشە ايتقاندا, سۋديالارعا قوياتىن تالاپتاردى تۇگەندەپ بەرەدى. سويتەدى دە, ولاردىڭ تاۋەلسىز بولۋىنا دا كەڭىنەن توقتالادى: «ءبيدى كىم بولسا سودان قورىقپايتىنداي, بىرەۋدىڭ بەتىنىڭ قىزىلىنا نەمەسە بىرەۋدىڭ جاقسى جاعاسىنا قارامايتىنداي جاعدايعا قويۋ شارت», دەيدى. ەلباسىنىڭ «ۇلت جوسپارى – قازاقستاندىق ارمانعا باستايتىن جول» اتتى ماقالاسىندا ەلىمىزدى ورلەۋگە باستايتىن قا­­عي­دالار دا جان-جاقتى ءسوز بولادى. «ۇلت جوسپارىن ورىنداي وتىرىپ, ءبىز ءوزىمىزدىڭ ۇلتتىڭ ورلەۋ ءداۋىرىنىڭ كوكجيەكتەرىن كەڭەيتەمىز, ءوزىمىز تاۋەلسىزدىك جىلدارى ىشىندە قول جەتكىزگەن جانە بىزگە جاھاندىق دامۋ بەرگەن بارلىق مۇمكىندىكتەردى پايدالانامىز. الەمدە, ءسوز جوق, ءۇشىنشى الەمنەن بىرىنشىگە قادام باسقان ەلدەردىڭ مىسالدارى بار. ءبىز ولاردىڭ جارقىن تاجىريبەلەرىن زەرتتەيمىز جانە ەسكەرەمىز. قازىر ءبىز ەكونوميكانىڭ, مەملەكەت پەن قوعام دامۋىنىڭ ەڭ تابىستى جاھاندىق مودەل­دەرىن ولشەم رەتىندە الامىز. بۇگىندە الەمدە ءوزىنىڭ جالپىۇلتتىق ارمانىن ۇمىت قالۋدىڭ جۇزجىلدىعىنان شىعا وتىرىپ, الەمنىڭ ەڭ ۇلى ۇلتتارىمەن ءبىر قاتاردا تۇرۋ تۇرعىسىندا بەينەلەيتىندەر كەم دە كەم. ءبىز قازاقستاننىڭ وسىناۋ تاريحي تاعدىرىنا سەنەمىز». ءبىر عاسىر بۇرىن ءاليحان بوكەيحانوۆ «دۇنيە بيلىگى كۇننەن-كۇنگە اقىلدى, ۇستا جۇرت قولىنا اۋىپ بارادى» دەپ بەكەر ايتپاسا كەرەك-ءتى. ودان بەرگى جەردە قازاق ەلى كەڭەستىك كەڭىستىك اۋماعىندا ءوزىنىڭ حال-قادەرىنشە الدىنا ماقسات قويىپ, وركەنيەتتىڭ ورىسىنە ەنەتىندەي مۇرشاسى دا بولعان جوق. ال ەندىگى جەردە ۇلت جوسپارى اياسىندا «تور­عايدىڭ اق ۇرپەك بالاپانىنشا اۋىزدى اشىپ, بىرەۋگە جا­لىنىپ-جالپايا بەرگەننەن تۇك شىقپايدى, ءىس ونبەيدى» دەگەندى تەرەڭ ءتۇسىنىپ, «بوتەن كىسى قازاققا ەشقايدان ەشتەڭە جاقسىلىق اكەپ بەرمەيتىنىن» بىلەتىن ۋاقىت جەتتى. «ءوز كۇشىنە سەنبەگەن ادام دا, حالىق تا ەشقاشان ءومىر بايگەسىن الا المايدى». ءاليحان بوكەيحانوۆ وسىنى بەكەر ايتتى دەيسىز بە! حالقىن قايراۋ ءۇشىن ايتتى. ال ەندى بۇگىنگى ءىسىمىز كەشەگى ماقساتتىڭ جالعاسى. بۇگىنگى قازاقستاندىق ارمان – ەرتەڭگى ناقتى ءومىر. ەندەشە, كەشەگىسىن بۇگىنگە, بۇگىنىن ەرتەڭگە ۇشتاستىرعان حالىقتىڭ بولاشاعى دا جارقىن بولۋى ءتيىس. اسىرەلەپ, ايشىقتاپ ايتۋ ەمەس, العا قويعان ماقساتتاردى ناقتى جۇزەگە اسىرعاندا وسىلاي بولاتىندىعى بەلگىلى. « ۇلى ماقسات قويماساق الدىمىزعا, بولا المايمىز ەش­قاشان ۇلى حالىق!» – ءبىز­دىڭ قاداعاڭ دا ايتادى-اۋ! ۇلتتىق مىنەزگە ءتان وسىنداي ءىرى ءسوزدى قاداعاڭ عانا, قا­زاق­تىڭ قادىرى عانا ايتسا كەرەك-ءتى. ەندەشە, ەلدىكتىڭ ەرتەڭى, مەملەكەتتىلىكتىڭ مۇرا­تى تۇرعىسىنان كوز سالاتىن بولساق, ۇرپاقتار رۋحىنىڭ جالعاستىعىنا باسا نازار اۋداراتىن بولساق, قاداعاڭ ايتقان تۇجىرىمعا توقتالاتىنىمىز ايقىن. عابيت ىسكەندەر ۇلى, «ەگەمەن قازاقستان».