ەل تۇتاس بولماي, جەر تۇتاس بولمايدى

ەلدىكتىڭ ەرتەڭىن ويلاعاندا, بۇگىنگىنىڭ كەدىر-بۇدىر كەمشىلىكتەرى ءادىرا قالادى. ءبىرتۇتاس دەگەن ەلدىڭ ىرگەسىنەن سودىر ساياساتتىڭ سۋىق جەلى سوققاندا, ەل ىشىندە كادىمگىدەي دۇربەلەڭ باستالادى. وعان تاياۋ شىعىستاعى اۋىر احۋال ارقىلى ابدەن كوزىمىز جەتىپ وتىر. كەشەگى ءبىرتۇتاس ۋكراينانىڭ بۇگىن قىرىمنان ايىرىلۋى دا كوپ جايدى اڭعارتادى. الاساپىران مىنا دۇنيەدە ءار ەلدىڭ وزىنە تيەسىلى نەسىبەسى بولعانىمەن, ىقپالدىلاردىڭ باسقالارمەن ساناسا قويۋى قيىن. ولاردىڭ ءوز مۇددەسى بار. ءبىزدىڭ دە, قازاق ەلىنىڭ دە الدىنا قويعان وزىندىك ءجون-جوسپارى بار. الداعى كۇننەن كۇتكەن ارمان-اڭساردىڭ دا ءجونى باسقا... قاراڭعى بولمەدەن قارا مىسىق ىزدەگەن سياقتى, اقش باستاعان الپاۋىت ەلدەردىڭ يراكتان يادرولىق قارۋ ىزدەگەنىنەن تۇك شىقپادى. قارۋ تابىلمادى. كەرىسىنشە, ەل ءىشى ءب ۇلىندى, بىرنەشە بولىككە ءبولىنىپ كەتتى. بىلدەي ءبىر مەملەكەتتىڭ باسشىسى جاۋ قولىنان قازاعا ۇشىرادى. ونىڭ قۇنىن سۇراعان كىسى بولعان جوق. اقش جاعى يادرولىق قارۋ تابىلمادى دەدى دە, قويا سالدى. ايت, ايتپا, ەلدىڭ ءىشى ءبىر ب ۇلىنگەننەن كەيىن ونى ۇيلەستىرۋ وڭاي ەمەس. قيۋى كەتكەن كەلىسسوزدىڭ اقىرى قاراپايىم حالىقتىڭ ەلدەن بەزىپ, جاتجۇرتتان پانا ىزدەۋىنە تۋرا كەلدى. سىرتقى ىقپالدى كۇشتەردىڭ يراك حالقىن ءوزارا قىرقىستىرۋى, ساددام شىققان ءسۇننيتتىڭ ازشى­لىعىنا كوپشىلىك شيتتەردى قار­سى قويىپ, قالىڭ شوعىرلانعان كۇرد­تەرگە دەم بەرۋى ارقىلى بەيبىت ءومىر كەشكەن حالىقتىڭ بەرەكەسى كەتىپ, تۋعان جەرىنەن بەزگەندەر قاتارى كوبەيدى. ادام بالاسى ءوز ىرىسىن ءوزى تەبەتىنى راس سياقتى. قازەكەڭ «سەمىز­دىكتى قوي عانا كوتەرەدى» دەگەندى بەكەر ايتپاعان بولار. ايتپەسە, «ادام كوتەرەدى» دەپ ايتقان بولار ەدى عوي. ولاي دەيتىنىمىزدىڭ ءجونى بار. باسقاسى باسقا, ليۆيالىقتاردىڭ بەيبىت قانا ەمەس, باقۋاتتى ءومىر سۇرگەنى دە بەلگىلى. تۇلەن ءتۇرتتى مە, الدە امەريكالىقتاردىڭ ايتاعىنا ەردى مە, ايتەۋىر ىرىستى تايقازا­نىن كاددافيدىڭ قانداستارى وزدەرى توڭكەرىپ تاستادى. كاددافي بيلەگەن كەزەڭدە لي­ۆيا حالقى تومەن دەڭگەيدە ەمەس, تومەن­دەگى­دەي دەڭگەيدە ءومىر ءسۇرىپتى: ىشكى جالپى ءونىم جان باسىنا شاققاندا 14 192 دوللار; مەملەكەت تاراپىنان وتباسىنىڭ ءاربىر مۇشەسىنە جىل سايىن 1000 دوللار شاماسىندا دوتاتسيا تولەندى; جۇمىسسىزدىق جاردەماقىسى 730 دوللار; مەدبيكەنىڭ جالاقىسى 1000 دوللار; ءاربىر تۋعان نارەستەگە 7 000 دوللار تولەنەدى; وتاۋ قۇرعان جاستارعا پاتەر ساتىپ الۋ ءۇشىن 64 000 دوللار سىيعا تارتىلادى; ءبىلىم بەرۋ مەن مەديتسينا تەگىن; اۆتوموبيل ساتىپ الۋ ءۇشىن قاراپايىم ادامدار ءۇشىن 50 پايىزىنا دەيىن, حالىق جاساعى جاۋىنگەرلەرىنە 65 پايىزىنا دەيىن مەملەكەت تولەيدى; اۆتوموبيل جانە ءۇي سالىپ الۋ ءۇشىن نەسيە پايىزسىز بەرىلەدى; 1 ليتر بەنزيننىڭ قۇنى – 0,14 دوللار. كەرەمەت دەرلىك جاعدايدا ءومىر سۇرگەن ليۆيالىقتار قان­داي جۇماقتى اڭساعانىن كىم ءبىلسىن, ايتەۋىر «كوممۋنيزم ورناتقان» كوسەمدەرىن قورعاي المادى. كو­سەم­دەرىن عانا ەمەس, وزدەرىنىڭ باقۋاتتى ومىرىنەن باز كەشىپ, جاتجۇرتتىقتاردىڭ قولشوقپارىنا اينالعانىن وزدەرى دە اڭعارماي قالدى-اۋ... وسىندايدا حالىققا تا­عىلىمىن كورسە­تەر ۇلت زيالى­لارىنىڭ مەم­لەكەتتىلىك ماسە­لەسى مەن ۇلتتىق يدەولوگيا ءتو­ڭى­­رەگىندەگى ۇستانىمىنىڭ جاقىن­دىعى وتە ماڭىزدى. وتكەن تاريح­تىڭ اششى ساباعى وسىعان ۇندەيدى. قانشا جەردەن ەلدىك ءمۇد­دەنى, ۇلتتىڭ بولاشاعىن كوز­دەدى دەگەنمەن, توڭكەرىستى جاق­تاپ, سوتسيا­ليزمنىڭ سويىلىن سوققان قازاق تۇلعالارىنىڭ قيمىل-ارەكەتى قايدا اپارىپ سوقتىرعانىنا كۋا بولىپ وتىرمىز عوي. توڭكەرىسشىلەردىڭ سايا­سي كوزقاراسى تۇتاس ءبىر ۇلت­تىڭ قىرعىنعا ۇشىراۋىنا اكەل­­دى. كوممۋنيستىك رەجىمنىڭ قازاققا اكەلگەن جاقسىلىعىنان تارتقىزعان زاردابى كوپ ەكەنى قاسىرەت جىلناماسىندا جازۋلى تۇر. اقىرى قالاي بولاتىنىن ءبىر اللا بىلەدى, الايدا, بۇگىندە رەسەيدى تۇسىنىكسىزدەۋ ءبىر ەلەس كەزىپ جۇرگەن سەكىلدى. وسى ورايدا اتاپ كورسەتەتىن ءبىر جايت, رەسەيدە دەموكراتيالىق كۇشتەردىڭ ءۇنى باسەڭسىدى. وسى جەردى قور­عاۋ جولىندا, جات جۇرتقا توقىمداي جەر بەرمەس ءۇشىن بابالارىمىز قىناداي قىرىلدى, قۋعىن-سۇرگىنگە دە ۇشى­رادى. «مىڭ ءولىپ, مىڭ تىرىلە» ءجۇرىپ اقىرىندا تاۋەلسىزدىككە قول جەتكىزدىك. كوپۆەكتورلى ساياساتقا ءجۇ­گىنۋدىڭ قيىندىعى وسى تۇستا باستالدى, ويتكەنى, «قام­قور­شىلار» كوبەيە ءتۇستى. بۇرىنعىداي ىقپالدى كورشىلەرگە قوسا, ەندى الەمدىك ارەنادا «ءسوز قوزعايتىندار» دا وزىنە قاراي جاۋكەمدەگىسى بار. بىلاي قاراساڭ, بۇۇ باستاعان ىرگەلى ۇيىمدار تورتكىل دۇنيەدە بولىپ جاتقان وقيعالارعا وراي ءوز پىكىرىن ءبىلدىرىپ جاتادى. ايتسە دە, ىرگەلى ۇيىمنىڭ ءوزى دە جار­ناسىنىڭ 75 پايىزىن تولەيتىن اقش سەكىلدى ىقپالدى ەلدەردىڭ قانجىعاسىندا كەتەتىن ءساتى از ەمەس. سول سياق­تى, حالىق­ارالىق قۇقىقتىق نور­ما­لاردىڭ دا اياقاستى بولىپ جاتقانىنا كۋا بولىپ ءجۇرمىز. بۇۇ باستاۋىنان بۇزىلعاننان كەيىن باسقا ۇيىمدار جونىندە نە ايتۋعا بولادى؟ سول سەبەپتى ىرگەلى ۇيىمدارعا تۇبەگەيلى ءۇمىت ارتۋدىڭ اقىرى جاڭساقتىققا ۇرىندىراتىنى ءسوزسىز. دەموكراتيانىڭ كوشىن العا باستاعان الپاۋىت ەلدەردىڭ ءوزى جەكە مۇددەسىنە كەلگەندە ادام قۇقىعىن اياقاستى ەتە سالاتىنىن, ميلليونداعان ادامنىڭ تاعدىرىن قۇرباندىققا شالاتىنىن كوز كورىپ وتىر عوي. سوندىقتان باسقا­لار جارىلقايدى دەۋ بالاڭ ويدان تۋعان سوقىر سەنىمنىڭ سەرىگى ىسپەتتەس. كەيدە «ىسقىرىعى جەر جاراتىن اعايىندار» دەموكراتياعا, پىكىر الۋاندىعىنا قاتىستى كوڭىل تولماستىعىن جەتكىزىپ جاتادى. دەموكراتيالىق ءۇردىسى دامىعان, پىكىر الۋاندىعىنا ءار بەرگەن مەملەكەتتەردىڭ سىرتقى ساياسات ءمۇد­دە­سىنە كەلگەندە نەنى ءبۇلدىرىپ وتىر­عا­نىنا كۋا بولىپ وتىر ەمەسپىز بە؟ امە­ريكالىقتار «يراك­تىڭ, لي­ۆيانىڭ, جالپى, تاياۋ شىعىستىڭ حالقىن نەگە قىرىپ جاتىرسىڭدار» دەپ بيلىگىنە توقتاۋ نەگە سالمايدى؟ مەملەكەتتىك مۇددەگە كەلگەندە, الپاۋىت ەلدەردىڭ حالقى بيلىگىمەن ءۇنسىز كەلىسەدى ەكەن... باسقالاردىڭ تاجىريبەسىنە دەن قويار بولساق, پىكىر الۋاندىعى دەگەنىمىز – سىرتقى ىقپالدى كۇشتەردىڭ ەرەجەسىمەن «وينايتىن», سولاردىڭ ۇپايىن تۇگەن­دەيتىن پىكىرگە باسىمدىق بەرۋ دەگەن ءسوز ەمەس ەكەن. ويتكەنى, قازىردىڭ وزىندە «ورىستىڭ وقۋى ءوتىپ كەتكەندەردىڭ» ءبۇي­رەگى قايدا بۇراتىندىعىنا كوزى­مىز ابدەن جەتتى. باتىستىڭ «دەموكراتيالىق قۇندىلىقتارىن بويىنا سىڭىرگەندەر» دە سولاردىڭ «قاسيەتىن» قازاق توپىراعىنان كورگىسى كەلەدى. ونىڭ بەر جاعىندا اراب الەمىنىڭ ىقپالىمەن «تا­زا مۇسىلماندىق جولدى مۇ­رات تۇتقاندار» دا وزدەرىنىڭ ار­مان-مۇراتىن جۇزەگە اسىرۋعا جانۇشىرىپ ءجۇر. وسىنىڭ ءبارى ەلدىڭ تۇتاستىعىنا سەلكەۋ ءتۇسىرىپ, ءتىپتى, سىنا قاعۋعا دەيىن اپاراتىن ارەكەتتەر دەپ اشىق ايتۋعا تۋرا كەلەدى. الاش قايراتكەرى امانگەلدى ايتالى­نىڭ: «ءارتۇرلى مۇددەلەردى ۇيلەستىرۋ, مەملەكەتتىك تۇرعىن­داردان مەملەكەتتىڭ ازاماتىنا اينالدىرۋ, تەرريتوريادان ەلگە اينالدىرۋ – ءبىزدىڭ ەڭ باس­تى ماقساتىمىز بولدى جانە بولا بەرەدى», دەپ ايتقانى بار ەدى. ءبىزدىڭ ويىمىز دا وسىعان قوڭسىلاس قونادى. ءبىرتۇتاس تەرريتوريادا ءومىر سۇرگەن تۇرعىندار ءوز مەملەكەتىنىڭ ناعىز ازاماتىنا اينالماي, ەلدىكتىڭ تۇتاس بولۋى نەعايبىل. ەلدىك تۇتاس بولماعان جەردە جەردىڭ تۇتاس بولۋى تاعى قيىن. ەندەشە, ناعىز وتانشىل ازاماتتى تاربيەلەۋ باعىتىندا ءارتۇرلى مۇددەلەردىڭ مەملەكەتتىك مۇددەنىڭ اياسىندا ۇيلەسىم تابۋى ەڭ ماڭىزدى ماسەلە بولماقشى. ەل تۇتاس بولماي, جەر تۇتاس بولمايدى. ەندىگى جەردە قازاق ۇلتى باس بولىپ, ءوزىنىڭ ىنتىماق-بىرلىگىن كورسەتىپ, باس­قا ەتنوس­تاردى اينالاسىنا توپتاستىرىپ, شىن مانىندە ەلدىكتىڭ تۇتاستىعىن قام­تاماسىز ەتەتىن شارالاردى جالعاستىرا بەرۋى ءتيىس. ۇرانشىلدىق ءۇشىن ەمەس, ناعىز مەملەكەتتىلىكتى ورنىقتىرۋ ءۇشىن! عابيت ىسكەندەر ۇلى, «ەگەمەن قازاقستان». كوللاجدى جاساعان امانگەلدى قياس.