باسىم باعىتتار

ەلباسىنىڭ «ۇلت جوسپارى – قازاقستاندىق ارمانعا باستايتىن جول» اتتى باعدارلامالىق ماقالاسىنا وراي وي جىل باسىندا ەلباسى «ۇلت جوسپارى – قازاقستاندىق ارمانعا باس­تايتىن جول» اتتى باعدارلاماسىن جاريا ەتتى. پرەزيدەنتىمىز تاراپىنان «100 ناقتى قادام» ۇلت جوسپارى 2015 جىلى ۇسىنىلعان بولاتىن. 30 قاراشاداعى پرەزيدەنتتىڭ قازاقستان حالقىنا كەزەكتى جولداۋىندا دا بۇل جوسپار ناقتىلانعان. ەندىگى ماسەلە جاڭا جىلدىڭ باسى – جوسپاردى ورىنداۋدىڭ پراكتيكالىق كەزەڭى بولعاندىقتان, الداعى تۇرعان ماقساتتار مەن مىندەتتەردى ودان ءارى ناقتىلاندىرا تۇسەتىن كەز كەلدى. مۇندا قانداي ماسەلەلەر ايتىلدى؟ الدىمەن وسى رەفورمالاردى جۇزەگە اسىرۋعا باعىتتالعان 59 زاڭ­نىڭ قابىلدانىپ, قولدا­نىسقا ەنگىزىلگەنى, بۇدان بىلاي رەفورمالاردى جۇرگىزۋگە قۇقىقتىق كەدەرگى جوقتىعى اتالىپ ءوتىلدى. ءبىرىنشى, مەملەكەتتى كاسىبي­لەن­دىرۋگە قاتىستى رەفورماداعى مىندەتتەر. بۇل بويىنشا مەملەكەتتىك اپپاراتتى جە­تىلدىرۋگە, تيىمدىلىگىن ارتتىرۋعا باعىتتالعان «مەملەكەتتىك قىزمەت تۋرالى» زاڭنىڭ جاڭا نۇسقاسى قابىلداندى. اكىمشىلىك مەملەكەتتىك قىزمەتشىنىڭ قىز­مەت ساتىسىندا ورلەۋى ونىڭ بىلىكتىلىگى مەن ءتاجى­ري­بەسىنىڭ دەڭگەيىنە قاراي انىقتالۋى بەلگىلەندى. مەملەكەتتىك قىزمەتشىگە ەڭبەكاقى مەن سىياقى تولەۋدە بۇرىنعى تەڭگەرمەشىلىكتەن ارى­لىپ, ونىڭ اتقارعان ناقتى جۇمىسىنىڭ كولەمى مەن ساپاسىنا وراي انىقتالماق. اسا ناتيجەلى قىزمەت ءۇشىن بونۋستار تولەۋ جۇزەگە اسىرىلاتىن بولدى. مەملەكەتتىك قىزمەت تۋرالى زاڭنىڭ نە­گىزگى نورمالارى قۇقىق قورعاۋ ورگاندارى قىزمەتكەرلەرىنە قاتىستى دا قولدانىلماق. ەكىنشى رەفورما ءمانى قۇقىق ءتارتىبىن جانە زاڭدىلىقتى ورنىقتىرۋعا باعىتتالعان. ون­داعى ناقتىلىقتار مىنالار: – جوعارعى سوت كەڭەسى تۇبەگەيلى وزگەرەدى, ونىڭ ­وز اپپاراتى, قۇرامى, وكىلەتتىلىگى ناقتى­لا­نادى; – سوت تورەلىگى بەس ساتىلى جۇيەدەن ءۇش ساتىلى جۇيەگە – ءبىرىنشى, اپەللياتسيالىق جانە كاسساتسيالىق جۇيەگە كوشەدى; – ءىرى ينۆەستورلار قاتىساتىن داۋلاردى شەشۋگە ارنالعان مامانداندىرىلعان القا قۇرىلادى; – سوت ءجيۋريى تۇبەگەيلى قايتا قۇرىلىپ, ول سۋديالاردىڭ ءىس-ارەكەتىندە ەتيكالىق كودەكس­تىڭ بۇزىلۋ ماسەلەلەرىن قارايتىن بولادى; – سوتتاردىڭ توراعالارىندا باسقا سۋديالار قابىلدايتىن شەشىمگە ىقپال ەتۋ مۇمكىندىگى جويىلادى; – مەملەكەتتىك سوت ورىنداۋشىلارى ءبىرتىن­دەپ قىسقارتىلىپ, جەكە سوت ورىنداۋشىلارى دامىتىلادى; – جەرگىلىكتى پوليتسيا قىزمەتى قۇرىلادى. ءۇشىنشى رەفورماتورلىق باعىت – يندۋس­تريالاندىرۋ مەن ەكونوميكالىق ءوسىمدى قامتا­ماسىز ەتۋ. – ەكونوميكا قىزمەتىندەگى ترانزاكتسيالىق (مالىمەتتەر قورىنىڭ بۇتىندىگىن قامتاماسىز ەتەتىن وپەراتسيا) شىعىندار ۇدايى قىسقار­تىلادى. – سالىقتىق جانە كەدەندىك جۇيەلەر كىرىك­تىرىلەدى, تەكسەرۋلەر وڭتايلاندىرىلادى, ەلەك­تروندىق باقىلاۋ ەنگىزىلەدى; – 2017 جىلدىڭ 1 قاڭتارىنان باستاپ باعانى رەتتەۋ الىنىپ تاستالىنادى, ونىڭ ورنى­نا مونوپولياعا قارسى رەتتەۋ مەن باقى­لاۋ قۇ­رال­دارى عانا پايدالانىلادى; – 2017 جىلى 1,7 ميلليون مەملەكەتتىك كاسىپورىندار مەن مەكەمەلەردىڭ, ۇلتتىق كومپانيالاردىڭ قىزمەتكەرلەرى دەكلارا­تسيا­لا­نۋعا جاتاتىن بولادى, 2020 جىلى بارلىق جەكە تۇلعالار دەكلاراتسيالاۋمەن قامتىلادى; – شاعىن جانە ورتا كاسىپكەرلىكتى قولداۋ ەىدۇ (ەكونوميكالىق ىنتىماقتاستىق جانە دامۋ ۇيىمى) تاجىريبەسىنە ساي جۇرگىزىلەدى; – 224 مىڭ اگروونەركاسىپتىك كەشەن سۋبەك­تىلەرى بار, سولارداعى جالعا بەرىلگەن 97,4 ميلليون گەكتار جەردى وزدەرى ساتىپ الۋىنا (ونىڭ ۇستىنە كاداسترلىق قۇنىنىڭ 50 پايىزىن 10 جىل ىشىندە ءبولىپ تولەۋگە) مۇمكىندىك بەرىلەدى; – 102 ملن. گەكتار زاپاستاعى جەردىڭ اۋىل شارۋاشىلىعى ءوندىرىسىن جۇرگىزۋگە بولاتىن 85,3 ملن. گەكتارى اۋكتسيون ارقىلى ساتىلاتىن بولادى; – «سامۇرىق-قازىنا» ۇاق, «بايتەرەك» اق جانە «قازاگرو» اق-تىڭ مەملەكەت مەن­شىگىندەگى اسا ءىرى 65 كومپانياسى, «سامۇرىق-قازىنا» ۇاق, «بايتەرەك» اق جانە «قازاگرو» اق-تىڭ قۇرامىنداعى 173 ەنشىلەس جانە تاۋەلدى ۇيىمدار باسەكەلەستىك ورتاعا بەرىلەتىن بولادى; – تاۋەلسىز سوت جۇيەسى, اعىلشىن ءتىلىن قول­دانۋ جانە ينۆەستيتسيالىق رەزيدەنتتىك قاعي­دا­تىن ەنگىزۋ قۇقىعىمەن جاڭادان قۇرىلعان «استانا» حالىقارالىق قارجى ورتالىعىنىڭ جۇ­مىسى جانداندىرىلادى; – 7 مىڭ شاقىرىم اۆتوموبيل جولدارى قايتا جاڭعىرتىلادى, ولار اقى الۋ جۇيەسى بو­يىنشا جۇمىس ىستەيتىن بولادى; – 2022 جىلعا قاراي جول جۇرۋدەن تۇسكەن الىمدار 41 ملرد. تەڭگەنى قۇراۋى كوزدەلۋدە; – ترانزيتتىك تاسىمال 2020 جىلى 33 ميلليون تونناعا (قازىر 18 ملن.), 2030 جىلى 50 ملن. تونناعا دەيىن ۇلعايتىلادى; – الماتى قالاسىنىڭ ماڭىندا حالىق­ارالىق اۆياتسيالىق حاب قۇرىلادى; – قۇرىلىستىڭ سمەتالىق قۇنىن انىقتاۋ رەسۋرستىق ادىسكە كوشىرىلەدى, ساراپتاۋ ءىسى جەكە سەكتورعا بەرىلەدى. ءتورتىنشى باعىت – ۇلت بىرلىگى. – بىرلىك جولى جانە ازا­ماتتىق بىرتەكتىلىك نەگىزىندە ۇلتتىق دايەكتىلىكپەن قالىپ­تاس­تىرۋ ءۇردىسى جالعاسادى. بولا­شاعى ءبىرتۇتاس ۇلتتى دايەك­تى تۇردە نىعايتۋ جۇزەگە اسى­رىلادى; – قازاقستان حالقى اسسام­بلەياسىنىڭ قىزمەتى قازاق­ستان­دىق بىرتەكتىلىكتىڭ نەگىزى رەتىندە جە­تىل­دىرىلە تۇسەدى; – ماڭگىلىك ەل جالپىۇلتتىق قۇندىلىق رەتىندە نىعايا تۇسەدى; – جالپىعا ورتاق ەڭبەك قو­عامى يدەياسى جۇزەگە اسىرىلادى. بەسىنشى رەفورما – قوعامعا ەسەپ بەرەتىن اشىق مەملەكەت. «حالىققا قىزمەت كورسەتۋ ورتالىعى», «جىل­جىمايتىن م ۇلىك ورتالىعى», «زەينەت­اقى­لار تولەۋ جونىندەگى مەملەكەتتىك ورتالىق» بىرىكتىرىلىپ, سولاردىڭ نەگىزىندە «ۇكىمەت – ازاماتتار ءۇشىن» مەملەكەتتىك كورپوراتسياسى قۇرىلادى; – بارلىق مەملەكەتتىك قىزمەتشىلەر وزدە­رىنىڭ باسشىلىعى بەكىتكەن جەكە جوسپارلار بويىنشا جۇمىس اتقارادى; – مەملەكەتتىك ورگانداردىڭ باعدار­لا­مالىق قۇجاتتارىنا رەۆيزيا جانە وڭتاي­لاندىرۋ جۇرگىزىلەدى; – الداعى كەزدە باعدارلامالاردى جوسپار­لاۋ, ازىرلەۋ جانە جۇزەگە اسىرۋ ەىدۇ ۇسى­نىم­دارىنا نەگىزدەلگەن 5 شەشۋشى قاعيدات – نەگىز­دىلىك, ساباقتاستىق, ترانسپارەنتتىلىك, مو­ني­تو­رينگ جانە باقىلاۋدى ساقتاۋ ارقىلى جاسالادى; – ازاماتتار مەن زاڭدى تۇلعالاردىڭ ساۋالدارى بويىنشا, مەملەكەتتىك قۇپيالار مەن وزگە دە زاڭدارمەن قورعالاتىن قۇپيالاردان باسقا, مەملەكەتتىك ورگانداردىڭ بارلىق اقپا­راتتارىنا قولجەتىمدىلىك قامتاماسىز ەتىلەدى; – 2016 جىلدان باستاپ ورتالىق جانە جەر­گىلىكتى مەملەكەتتىك ورگانداردا اۆتونومدى, دەربەستىك, جاريالىلىق, مەرزىمدى روتاتسيا قاعيداتتارىنا نەگىزدەلگەن جاڭا قوعامدىق كەڭەستەر قۇرىلادى; – 4500-گە جۋىق مەملەكەتتىك فۋنكتسيالار باسەكەلەستىك ورتاعا جانە جەرگىلىكتى ءوزىن-ءوزى باس­قارۋعا بەرىلەدى; – جاقىن ونجىلدىقتا جەرگىلىكتى ءوزىن-ءوزى باسقارۋ ورگاندارىنا ءۇش دەڭگەيلى (2016-2017, 2018-2020, 2020 جىلدان ءارى قاراي) قوسىمشا وكى­لەتتىكتەر بەرىلەدى. ناقتىلاي تۇسسەك, جەرگىلىكتى ءوزىن-ءوزى باس­قارۋ ورگانى 2016-2017 جىلدارى: – اۋدان اكىمىنىڭ وزىنەن تومەنگى اكىمدىكتەر اكىمى لاۋازىمىنا ۇسىناتىن كانديداتۋراسى اۋدان ءماسليحاتىنا جانە سايلاۋ وتكىزۋگە ەنگىزۋ ءۇشىن كەلىسىلەتىن بولادى; – اكىمدى بوساتۋ تۋرالى ماسەلەگە باستاماشى بو­لا الادى; – اۋدان اكىمى ۇسىنعان قولما-قول اقشانىڭ باقىلاۋ شوتى ەسەبىنەن الىنعان م ۇلىكتى يەلىك­تەن شىعارۋ ماسەلەسىن قارايدى; – ءوز اۋماعىنداعى جەر تەلىمدەرىنىڭ پايدالانىلۋىن باقىلايدى; – جەرگىلىكتى جەردەگى مەملەكەتتىك مەكەمە­لەردىڭ باسشىلارىن تاعايىنداۋ بويىنشا ۇسىنىستار ەنگىزە الادى; – جەرگىلىكتى ءوزىن-ءوزى باسقارۋدىڭ سالىقتىق الەۋەتىن, كولىك جانە زاڭدى تۇلعالاردان جەر سالىعىن الۋ قۇقىن الۋ جولىمەن كۇشەيتەتىن بولادى. 2018-2020 جىلدارى: – جەرگىلىكتى ءوزىن-ءوزى باسقارۋ بيۋدجەتىن اۋدان ءماسليحاتىنا بەكىتكەن سوڭ ونى ءوز بەتىنشە ساتى­لاپ قالىپتاستىرادى; – اكىمنىڭ اۋداندىق ماسليحاتقا بەكىتۋ ءۇشىن ەنگىزگەن جەرگىلىكتى قوعامداستىق بيۋدجەتىنىڭ جوباسىن جينالىستىڭ كەلىسۋى جانە ولاردىڭ ورىندالۋى تۋرالى ەسەپتى ماسليحاتقا ۇسىنۋ ءۇشىن قولدايدى; – جەرگىلىكتى قوعامداستىقتىڭ كوممۋنال­دىق مەنشىكتى باسقارۋ ماسەلەلەرىن قاراس­تىرادى; – تۇرعىندارى 2 مىڭ ادامنان اساتىن اكىم­شىلىك-اۋماقتىق بىرلىك ءۇشىن بيۋدجەتتى اۋدان­دىق ءماسليحاتتىڭ بەكىتۋىنە ۇسىنادى; – «جەرگىلىكتى ءوزىن ءوزى باسقارۋ كوممۋ­نال­دىق مەنشىگى» ينستيتۋتى ەنگىزىلەدى; – الەۋەتىن ۇلعايتۋ ماقساتىندا سەلولىق وكرۋگتەر دەڭگەيىندە اكىمشىلىك-اۋماقتىق ءبىر­لىك­تى نىعايتۋ ماسەلەسىن قارايدى. 2020 جىلدان باستاپ: – جەرگىلىكتى ءوزىن ءوزى باسقارۋدىڭ وكىلدى ورگانى قۇرىلادى; – حالقىنىڭ سانى 2 مىڭ ادامنان كەم ەمەس ەلدى مەكەندەردە جەرگىلىكتى ءوزىن ءوزى باسقا­رۋ­دىڭ دەربەس بيۋدجەتى ەنگىزىلەدى; – قوعامدىق ماڭىزدى ماسەلەلەردى قامتي­تىن جەرگىلىكتى بيۋدجەتتەردىڭ جوبالارى بو­يىنشا ازاماتتاردىڭ ۇسىنىستارىن جەرگىلىكتى ءوزىن-ءوزى باسقارۋ ورگانى دەربەس قاراي الادى. ەل اراسىندا, ءتۇرلى اۋديتوريالاردا بولعان كەزىمدە: «بۇل ماقالادا بالەندەي جاڭاشىلدىق تاپپادىق» دەيتىندەردى كەزدەستىردىم. سوندىق­تان «100 ناقتى قادامدا» جانە ەل­باسىنىڭ سوڭعى جولداۋىندا ايتىلماعان ەرەكشە وزگەرىستەر جايىندا تىڭداۋشىلارىمدى جانە وقىرمانداردى قۇلاعدار ەتتىم. مىرزاگەلدى كەمەل, ەكونوميكا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور.