مەملەكەتتى كاسىبيلەندىرۋ – ۇلت جوسپارىنىڭ لوكوموتيۆى

ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ «ۇلت جوسپارى – قازاقستاندىق ارمانعا باستايتىن جول» اتتى ماقالاسىندا مەملەكەتتى كاسىبيلەندىرۋ ماسەلەسىنە جان-جاقتى توقتالعاندىعى بەلگىلى. وسى ماسەلە جونىندە پارلامەنت ءماجىلىسىنىڭ دەپۋتاتى ەرسۇلتان بەكتۇرعانوۆپەن اڭگىمەلەسكەن ەدىك. – ەلباسى «ۇلت جوسپارى – قازاقستاندىق ارمانعا باستايتىن جول» اتتى ماقالاسىندا مەملەكەتتى كاسىبيلەندىرۋگە با­سىمدىق بەرىپ وتىر. ەندەشە, ەڭ الدىمەن «مەملەكەتتىك قىز­مەت تۋرالى» جاڭا زاڭنىڭ قا­بىل­دانۋى تۋرالى ايتا كەتسەڭىز؟ – مەملەكەت باسشىسىنىڭ ماقالاسىندا مەملەكەتتى كاسى­بيلەندىرۋدىڭ العاشقى بولىپ ايتىلۋىنىڭ ءوزى ونىڭ قان­شالىقتى ماڭىزدى ەكەنىن اڭ­عارتادى. ويتكەنى, ەلباسى ايت­قانداي, ءبىرىنشى رەفورما – «مەملەكەتتىك قىزمەت تۋرالى» جاڭا زاڭ نەگىزىندە مەملەكەتتىك اپپاراتتىڭ تيىمدىلىگىن ارتتىرۋعا باعىتتالعان. بەينەلەپ ايتقاندا, مەملەكەتتى كاسىبيلەندىرۋ ۇلت جوسپارىن جۇزەگە اسىرۋدىڭ لوكوموتيۆى ىسپەتتى. ال «مەملەكەتتىك قىزمەت تۋرالى» العاشقى زاڭنىڭ قابىل­دانعانىنا دا جيىرماشاقتى جىل بولىپتى. «ەلۋ جىلدا – ەل جاڭا» دەمەكشى, سودان بەرى قوعام وزگەردى, مەملەكەتىمىز دە ورلەۋ جولىنا ءتۇستى, ەكونوميكالىق وسىمگە قول جەتكىزىلدى. ەلىمىز الدىنا تاعى دا اسقارالى مىندەتتەر قويىپ وتىر. «مەملەكەتتىك قىزمەت تۋرالى» جاڭا زاڭدى قابىلداۋ دا «100 ناقتى قادام» ۇلت جوسپارىندا ايتىلعان مەملەكەتتىك اپپاراتتى كاسىبيلەندىرۋگە باعىتتالادى. – ەندى قابىلدانعان زاڭنىڭ ەرەكشەلىكتەرىنە توقتالساڭىز. – مەملەكەتتىك قىزمەتكە كىرۋدىڭ ءوزى ءۇش ساتىدان تۇرۋى جانە تومەنگى لاۋازىمنان باستالۋى, تالاپكەرلەردىڭ سىناق مەرزىمىنىڭ 3 ايدان 6 ايعا دەيىن ۇزارتىلۋى, سونىمەن قاتار, قىزمەتكەرلەردىڭ قىزمەتتە جوعارىلاۋ ءۇشىن تومەنگى لاۋا­زىمداعى جۇمىس ءوتىلىنىڭ بولۋ كەرەكتىگى, مانساپتىق مودەلگە كوشۋىمىز – مەملەكەتتىك قىز­مەتتىڭ دەڭگەيىن جاڭا ءبىر ساتىعا كوتەرەتىنى ءسوزسىز. جاڭا ءۇش ساتىدان تۇراتىن ىرىكتەۋ جۇيەسى, مەريتوكراتيا قاعي­داتتارى نەگىزىندە قىزمەتتەگى جوعارىلاۋ مەملەكەتتىك قىزمەت­تىڭ ساپاسىن ودان ءارى ارتتىرا تۇسە­دى. زاڭدى قابىلداۋ بارىسىندا قوعامدىق پىكىردىڭ ارقاۋىنا اينالىپ, بۇقارالىق اقپارات قۇرالدارىندا ءجيى سىنالعان ءما­سەلەگە دە ءمان بەرىلدى. ياعني, ەندى باسشىلار قىزمەت اۋىستىرعاندا اپپاراتتاردا بولاتىن اۋىس-ءتۇيىس ازايىپ, تۇراقسىزدىققا جول بەرىلمەيدى. زاڭعا سايكەس, جاڭا باسشى وزىمەن بىرگە كەڭەسشىسىن, كومەكشىسىن جانە حاتشىسىن عانا جاڭا قىزمەت ورنىنا الا بارۋىنا مۇمكىندىك بەرىلگەن. – سىن دەمەكشى, مەملەكەتتىك قىزمەتكە «پاراشيۋتپەن تۇسە­تىندەر» تۋرالى دا ءجيى سىن ايتىلادى ەمەس پە؟ – ءيا, بۇرىن-سوڭدى تاجىريبەسىز ادامداردى مەملەكەتتىك قىزمەتكە اكەلدى دەگەن سىن ءجيى ايتىلاتىن-دى. وسىنى جويۋ ءۇشىن مانساپتىق مودەل ەنگىزىلىپ وتىر. باسقالاي ايتقاندا, جاڭا زاڭعا سايكەس مەملەكەتتىك ورگاندارداعى بوسا­عان لاۋازىمدارعا, ونىڭ ىشىندە جوعارى قىزمەتكە ءبىرىنشى كەزەكتە سول ورگانداعى قىزمەتشىلەردىڭ كىرۋ مۇمكىندىگىنىڭ بولۋى, ءار­تۇر­لى جولدارمەن جۇمىسقا كە­لەتىندەرگە توسقاۋىل قويىپ, ءبى^­لىكتى كادرلاردىڭ بولاشاعىنا سەنىمدىلىگىن ارتتىرىپ, قىزمەتتىك وسۋىنە جول اشادى. – مەملەكەتتىك قىز­مەت­شى­لەرگە ەڭبەكاقى تولەۋدىڭ جاڭا جۇيەسى قالاي رەتتەلمەكشى؟ – بۇل ماسەلە جونىندە دە ەلباسىنىڭ مازمۇندى ماقا­لاسىندا جان-جاقتى ايتىلادى. مەملەكەت باسشىسىنىڭ ايت­قانىنداي, بارلىق مەملەكەتتىك قىزمەتشىلەردى تولعاندىراتىن, بىلىكتى ماماندار قابىلداۋعا دا تىكەلەي اسەر ەتەتىن ەڭبەكاقى ماسەلەسى دە زاڭدا شەشىمىن تاپتى. جالاقى دەڭگەيى, قىزمەتشىنىڭ ىستەيتىن جۇمىس سيپاتىنا, كولە­مىنە جانە ناتيجەسىنە بايلانىستى بولادى, ماتەريالدىق كومەكپەن قاتار, بۇرىن مەملە­كەتتىك قىزمەتتە بولماعان بونۋس­تىق تولەم ەنگىزىلدى. ءار توقسان سايىن مەملەكەتتىك قىزمەتشىنىڭ جۇمىسى باعالانىپ, جىلدىڭ اياعىندا سونىڭ ءناتي­جەسى شىعارىلادى. ءبىر قىزمەت­تەگىلەردىڭ ءوزى ەڭبەگىنىڭ باعا­لانۋىنا وراي ءارتۇرلى مولشەردە بونۋس الۋى ىقتيمال. ويتكەنى, وزىنە جۇكتەلگەن مىندەتتى ءاربىر قىزمەتشى ءارتۇرلى دەڭگەيدە ورىنداۋى مۇمكىن عوي. جاڭا زاڭداعى باستى جاڭالىقتىڭ ءبىرى وسى. – مەملەكەتتىك قىزمەتشىنىڭ مانساپتىق ءوسۋ دەڭگەيىنە جاڭا تالاپتار قويىلادى ەكەن. بۇل قانداي تالاپتار؟ – ءبىزدىڭ اڭگىمەمىزدىڭ وزەگى بولىپ وتىرعان ەلباسىنىڭ ما­قا­لاسىندا بۇل تۋرالى «مەم­لەكەتتىك قىزمەتكە ورنالاسۋ تەك كەشەندى ىرىكتەۋ مەن جۇمىستى تەك تومەنگى لاۋازىمداردان باس­تاۋدىڭ ناتيجەلەرى بويىنشا مۇمكىن بولادى», دەپ ناقتى ايتىلعان. سونداي-اق, ماقالادا مەملەكەتتىك قىزمەتشىنىڭ مان­ساپتىق ءوسۋىنىڭ باستى شارتى جۇمىس تاجىريبەسى بولاتىندىعى دا ايقىن كورسەتىلگەن. بۇرىن مەملەكەتتىك قىز­مەت­شىلەر ءاربىر ءۇش جىل سايىن تيەسىلى اتتەستاتتاۋدان وتكىزىلىپ تۇراتىن. ال جاڭا زاڭعا سايكەس مەملەكەتتىك قىزمەتشىنىڭ ەڭبەگى جىل سايىن جوعارى باعا­لانىپ وتىرسا, اتتەس­تاتتاۋدان وتكىزىلمەيدى. زاڭعا ەنگىزىلگەن تالاپتىڭ ءبىرى – مەملەكەتتىك قىزمەتشىلەردىڭ جازۋ قابىلەتى ەسسە جازۋ ارقىلى تەكسەرىلەدى. بۇل حالىقارالىق تاجىريبەدە كەڭىنەن قولدانىلادى. كەيدە تەست سۇراقتارىنا تولىقتاي جاۋاپ بەرگەن تالاپكەردىڭ ءما­تىن جازۋعا كەلگەندە شورقاق كە­لەتىندەرى دە از ەمەس. سول سە­بەپ­­تى ەسسە جازۋ دا مەملەكەتتىك قىزمەتشىنىڭ ءماتىن جازۋ قابىلەتىن باعامداۋعا سەپتىگىن تيگىزەدى. – الداعى ۋاقىتتا مەملە­كەتتىك قىزمەتكە ورنالاسۋ كە­شەندى ىرىكتەۋ مەن جۇمىستى تومەنگى لاۋازىمنان باس­تاۋ ناتيجەلەرى بويىنشا ءمۇم­كىن بولاتىن كورىنەدى. بۇل مەم­لەكەتتىك قىزمەتكە تامىر-تانىس­پەن ورنالاسۋدىڭ الدىن الادى دەپ ويلايسىز با؟ – «ۇلت جوسپارى – قازاق­س­تاندىق ارمانعا باستايتىن جول» اتتى ماقالاسىندا ەلبا­سى بۇل تۋرالى ءتۇيىندى پىكىرىن ءبىل­دىردى. «مەنىڭ جارلىعىممەن مەملەكەتتىك قىزمەت ىستەرى ءجو­نىندەگى مينيسترلىك, ونىڭ قۇرى­لىمىندا – جەمقورلىققا قارسى ءىس-قيمىلدىڭ ۇلتتىق بيۋروسى قۇرىلدى. وسىلايشا, تەك مەملەكەتتىك قىزمەت جۇيەسى عانا ەمەس, سونداي-اق, جەمقورلىققا قارسى ءىس-قيمىل تانىتاتىن, ياعني جەمقورلىق كورىنىستەرىنىڭ بارىنشا الدىن الۋعا باعدارلانعان جۇيە دە جاڭ­عىرتىلىپ وتىر». قىسقاسى, بۇدان بىلاي تامىر-تانىسقا يەك ارتۋ مۇمكىن ەمەس دەگەن ءسوز بۇل. – مەملەكەتتىك ەمەس سەك­تورداعى باسقارۋشىلار قاتارى­نان ازاماتتار مەن شەتەلدىك مەنەدجەرلەر مەملەكەتتىك قىز­مەتكە تارتىلعان كۇندە «كول­­دەنەڭ كوك اتتىلار» ەنىپ كەتىپ جۇرمەي مە؟ – زاڭ شەڭبەرىندە شەتەلدىك مەنەدجەرلەردى, جەكەمەنشىك سەكتورىنداعى ۇمىتكەرلەردى, بىلىكتى ازاماتتاردى قىزمەتكە تارتۋ ارقىلى مەملەكەتتىك قىزمەتتىڭ اشىق تا باسەكەگە قابىلەتتى جۇيە ەكەندىگى دالەلدەنەدى. ءبىز ۇلت جوسپارىنا سايكەس الدىمىزعا الەمدەگى دامىعان 30 ەلدىڭ قا­تارىنا ەنۋ جونىندە ماقسات قويىپ وتىرمىز عوي. سول سە­بەپ­تى شەتەلدىك مەنەدجەرلەردى شاقىرىپ, سولاردىڭ بىلىكتىلىگىن, تاجىريبەسىن كەڭىنەن پايدالانۋعا مۇمكىندىك بەرىلىپ وتىر. ارينە, ولار اشىق كونكۋرس ارقىلى جانە كادر ساياساتى جونىندەگى ۇلت­تىق كوميسسيانىڭ شەشىمى بويىنشا كەلىسىمشارتتىق نە­گىزدە قابىلدانادى. ۇلتتىق كو­ميسسيانىڭ قۇرامىندا پرەزيدەنت اكىمشىلىگىنىڭ باسشىسى, ونىڭ ورىنباسارلارى, پارلامەنت پالاتالارى توراعالارىنىڭ ورىنباسارلارى سياقتى لاۋازىمدى تۇلعالار بار. – «ب» كورپۋسىنا كىرەتىن مەملەكەتتىك قىزمەتشىلەر ءجو­نىندە كەڭىرەك ايتا كەتسەڭىز. – ەلىمىز بويىنشا 99 899 مەملەكەتتىك قىزمەتشى بولسا, سونىڭ مىڭعا جۋىعى عانا سايا­سي قىزمەتشىلەر مەن «ا» كور­پۋسىنىڭ قاتارىنا ەنەتىندەر. قالعان قىزمەتشىلەردىڭ بارلىعى «ب» كورپۋسىن قۇرايدى. ەلبا­سىنىڭ اتالعان كورپۋس ساناتىن­داعىلاردىڭ جالاقىسىن 30 پايىز­عا كوتەرۋ جونىندە ايتقان سەبەبى دە سول. مەملەكەت باسشىسىنىڭ ما­قا­­لاسىندا ايتىلعانداي, ەڭ­بەككە اقى تولەۋدىڭ جاڭا جۇيە­سى ەنگىزىلگەننەن كەيىن «ب» كور­پۋسىنىڭ اكىمشىلىك مەم­لەكەتتىك قىزمەتشىلەرىن جاڭا بىلىكتىلىك تالاپتارىنا سايكەستىگى بويىنشا كەشەندى اتتەستاتتاۋدان وتكىزۋ جوسپارلانعان. تاعى ءبىر تىلگە تيەك ەتەتىن ءما­سەلە – قىزمەتشىلەردىڭ بىلىك­تىلىگىن 3 جىلدا ءبىر رەتتەن كەم بولمايتىنداي ەتىپ مىندەتتى ارتتىرىپ وتىرۋ زاڭ تۇرعىسىنان بەكىتىلدى. مەملەكەتتى كاسىبيلەندىرۋدە بىلىكتىلىكتى ارتتىرىپ وتىرۋدىڭ ماڭىزى جوعارى ەكەندىگى ءسوزسىز. – جاس ماماننىڭ, ياع­ني جو­عارى وقۋ ورنىن بىتىرگەندەردىڭ مەملەكەت­تىك قىزمەتكە ورنالاسۋىنا قانشالىقتى مۇمكىندىگى كەڭەيدى؟ – مەملەكەتتىك قىزمەت ءتىز­بەسىندە ءاربىر مەملەكەتتىك قىزمەت تۇرىنە قويىلاتىن تالاپتار بار. وسى تالاپتارعا وراي جوعارى وقۋ ورنىن بىتىرگەن جاستاردىڭ ءوزى بىتىرگەن ماماندىعىنا سايكەس جالپى كونكۋرس نەگىزىندە مەملەكەتتىك قىزمەتكە ورنالاسۋىنا مۇمكىندىگى مول. – جاڭا زاڭنىڭ اياسىن­­­­دا مەملەكەتتىك قىزمەتشىلەر ءۇشىن قانداي دا ءبىر جەڭىلدىكتەر قاراستىرىلعان با؟ – جەڭىلدىك دەگەندە الدىمەن زاڭدارعا جەكە-جەكە باعا بەرۋدىڭ الىنىپ تاستالعانىن ايتار ەدىم. بىرىنشىدەن, ەندىگى جەردە تالاپكەرلەر بەرىلگەن تەست سۇراقتارىنىڭ 60-70 پايىزىن مەڭگەرگەندىگىن دالەلدەسە جەتكىلىكتى. ەكىنشىدەن, مەملەكەتتىك قىزمەتشى ءوزىنىڭ ەر­تەڭگى مانساپتىق ءوسۋىن الدىن الا كورىپ وتىرادى. ءۇشىن­شىدەن, باسقارۋ جۇيەسىندەگى ازاماتتاردىڭ تاجىريبەسىن ءتيىمدى پايدالانۋ ءۇشىن «ا» كورپۋسى سياقتى «ب» كورپۋسى ىشىندەگى باسشىلىق لاۋازىمدارى اراسىندا روتاتسيالاۋ جۇرگىزىلەدى. مىسالى, وڭىردە جۇمىس ىستەيتىندەر ورتالىققا, ال ورتالىقتاعىلار وڭىرگە بارىپ تاجىريبە جيناقتاي الادى. زاڭ بويىنشا بەكىتىلگەن تاعى ءبىر ۇلكەن جەڭىلدىك – روتاتسيالانعان قىزمەتشىلەرگە قىزمەتتىك پاتەر بەرۋ قاراستىرىلعان. – مەملەكەتتىك قىزمەتشىلەر مەملەكەتتىك ساياساتتى جۇزەگە اسىراتىندار, ونىڭ دامۋىنا قالتقىسىز قىزمەت ەتەتىندەر بولىپ كەلەدى. ال سولاردىڭ مەم­لەكەتتىك ءتىلدى مەڭگەرۋى زاڭدا قاراستىرىلعان با؟ – مەملەكەتتىك قىز­مەت­شىلەردىڭ تەستىلەۋدەن ءوتۋ بارىسىندا مەم­لەكەتتىك ءتىلدى مەڭگەرۋگە قا­تىستى سۇراقتار قامتىلادى. سوعان جاۋ­اپ بەرۋ كەرەك. تىلگە قاتىستى تا­عى ءبىر تالاپ, ەسسە جازۋ بارىسىندا تالاپكەردىڭ مەملەكەتتىك ءتىلدى قانشالىقتى مەڭگەرگەندىگىن ساراپتاۋعا بولادى. كوميسسيانىڭ وسىعان قاراي شەشىم قابىلداۋعا, مەملەكەتتىك ءتىلدى ەركىن مەڭگەرگەن تالاپكەرگە باسىمدىق بەرۋىنە مۇمكىندىگى بار. – ەلباسى ءوز ماقالاسىن­دا ايت­قانىنداي, مانساپ­تىق ىلگەرىلەۋدىڭ باستى شارتى جۇمىس تاجىريبەسى بولىپ ەسەپتەلەدى. ەندەشە, مەملەكەتتىك قىزمەتشىلەر ەڭبەگىنە قاراي باعالانادى دەپ ايتۋعا بولا ما؟ – مەملەكەتتىك ورگاندار باسشىلارىنىڭ پسيحولوگياسى دا وزگەردى. تالاپ جوعارى, اپپارات ىقشام. ونىڭ ۇستىنە مەملەكەتتىك ورگاننىڭ ءوزىنىڭ قىزمەتى دە جىل سايىن باعالانىپ وتىرادى. سول سەبەپتى كاسىبي اپپاراتتى قالىپتاستىرۋعا, بىلىكتى قىزمەتشىلەردى قابىلداۋعا باس­شىلاردىڭ وزدەرى دە مۇددەلىلىك تانىتادى. مەملەكەتتىك قىزمەتكە قا­تىس­تى ءبىر دەرەككە توقتالا كەتەيىن. وتكەن جىلدىڭ جەل­توقسان ايىندا جاريالانعان كونكۋرسقا ءبىر ورىنعا 30 تالاپكەر تاپسىرىپتى. بۇرىن ءارى كەتكەندە ءبىر ورىنعا 10 ادام باسەكەگە تۇسەتىن ەدى. بۇدان, جاڭا زاڭنىڭ قابىلدانۋىنا وراي ازاماتتار تاراپىنان مەملەكەتتىك قىزمەتكە دەگەن قىزىعۋشىلىقتىڭ ارتا تۇسكەنىن ايقىن اڭعارۋعا بولادى. باسەكەلەستىك بار جەردە بىلىكتى كادرلاردى ىرىكتەۋدىڭ پايداسى مول. كاسىبيلەردەن قۇ­رالعان اپپارات مەملەكەتتىڭ دە مارتەبەسىن اسقاقتاتاتىنى انىق. ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ ماقالا­سىن وقى­­عاننان كەيىنگى ويىمدى ءتو­مەندەگىشە تۇيىندەر ەدىم: «5 ينستيتۋتتىق رەفورمانى جۇزەگە اسىرۋ بويىنشا 100 ناقتى قادام» – ۇلت جوسپارىن ورىنداۋدىڭ پراكتيكالىق كەزەڭىندە مەم­لەكەتتى كاسىبيلەندىرۋ قازاق­ستاندىق ارمانعا جەتۋدىڭ شەشۋشى تەتىگى بولادى. ياعني, وسى ماقساتقا ءبى­لىكتى مامانداردىڭ ەڭبەگىن باعالاۋ ارقىلى قول جەتكىزەمىز دەپ ويلايمىن. اڭگىمەلەسكەن عابيت ىسكەندەر ۇلى, «ەگەمەن قازاقستان».