مۇسىلمانداردىڭ العاشقى ءامىرشىسى ءابۋ باكىر (اللا وعان رازى بولسىن) ەل باسقارۋدى قولعا العان ءساتتە اللاعا ماداق, پايعامبارعا سالاۋات, اينالاسىنداعى سەرىكتەرى مەن حالىققا مىناداي وسيەت ايتقان:
«ەي, ادامدار! مەن سەندەرگە باسشى بولدىم. الايدا, سەندەردەن ارتىق جەرىم جوق. ەگەر ءبىر جاقسىلىق ىستەپ جاتسام, ءجاردەمشىم بولىڭدار. ال, جاماندىق ىستەسەم, مەنى تۇزەتىڭدەر. شىندىق – امانات, ال جالعان – قيانات. سەندەردىڭ ءالسىزدەرىڭ مەنىڭ قۇزىرىمدا كۇش-قايراتتى. ونىڭ اقىسىن ءوزىم الىپ بەرەمىن. ال, سەندەردىڭ كۇشتىلەرىڭ, مەنىڭ قۇزىرىمدا ءالسىز. ودان جاپا شەككەننىڭ اقىسىن قايتارامىن».
بۇل ەل باسقارۋ, باسشىلىق سالادا جۇرگەن ءاربىر پەندە ءۇشىن ومىرلىك ساباق, وزگەرمەس قاعيدا بولماق. پايعامبارىمىز مۇحاممەدتەن (اللانىڭ وعان سالاۋاتى مەن ءسالەمى بولسىن) باستاپ, مۇسىلمان ءامىرشىلەرى ەڭ اۋەلى حالىققا ءسوزى مەن امالى ارقىلى ۇلگى بولعان.
مىنا ءبىر وقيعا وسىنىڭ ايعاعى دەر ەدىك. پايعامبار زامانىندا بولعان بۇل جاعدايدىڭ عيبراتى مول. سول داۋىردە ءبىر ايەل ۇرلىق جاساپ قويادى. ونى جازاعا تارتپاق بولعاندا كەيبىر ادامدار اراشالاپ الماقشى بولادى. ءتىپتى, ونىڭ قولىن كەسپەۋ تۋرالى وتىنىشتەرىن بىلدىرەدى. وسى جاعدايدان حاباردار بولعان اللا ەلشىسى (اللانىڭ وعان سالاۋاتى مەن سالەمى بولسىن): «راسىندا, سەندەردەن بۇرىن ءومىر سۇرگەن قاۋىمداردى قۇردىمعا كەتىرگەن سەبەپتەر بولعان. ەگەر ارالارىندا اقسۇيەك, باي, بەدەلدى بىرەۋ ۇرلىق جاساسا, وعان تيىسپەيتىن, ال ءالسىز بىرەۋ ۇرلىق جاساسا, قولىن كەسەتىن. اللانىڭ اتىمەن انت ەتەمىن, ەگەر مۇحاممەدتىڭ قىزى فاتيما ۇرلىق جاساسا, مەن ونىڭ قولىن ءوزىم كەسەمىن», – دەپ بۇل ماسەلەگە نۇكتە قويعان.
يسلامدا ادام قۇقىعى – باستى قۇندىلىق. يسلام پەندەنىڭ ءومىرىن, جەكە مۇلكىن, دەنساۋلىعىن, كۇندەلىكتى تىرشىلىكتەگى قۇندىلىقتارىن باستى ورىنعا قويادى. اتا دىنىمىزدە قازيلىق ءداستۇر عاسىردان-عاسىرعا جالعاسىپ كەلەدى. بۇل ءبىزدىڭ داستۇرىمىزدە دە, ادەت-عۇرىپتارىمىزدا دا جاقسى قالىپتاسقان. شاريعاتىمىزدا زاڭ شىعارىپ, ەل باسقارىپ, بيلىك جاساۋدى قازيلىق دەپ اتايدى. قازاقتا «ادىلقازى» دەگەن ءسوز وسىدان شىقسا كەرەك. مۇسىلمانداردىڭ ەكىنشى ءامىرشىسى بولعان ومار بين حاتتاب (اللا وعان رازى بولسىن) قازيلارعا مىناداي ۇندەۋ تاستاعان:
«قازىلىق – ايقىن مىندەت, ءاردايىم جۇگىنەتىن زاڭدىلىق. ەگەر بۇل قىزمەت ساعان ۇسىنىلسا, ۇعىپ الىپ, ايقىندالسا, جۇزەگە اسىر. ادامدار اراسىندا تۋرالىق تانىت. ويتكەنى, اقيقات ايقىن, ونى ەشنارسە جويا المايدى».
يسلام ادامدار اراسىندا بيلىك ەتكەندە نەمەسە ولارعا ۇكىم شىعارعاندا ءاردايىم ادىلدىك, ادالدىق, اقيقات جولىن ۇستانۋعا بۇيىرادى. ويتكەنى, يسلام – اقيقات ءدىنى. اللا تاعالا قاسيەتتى قۇرانداعى «نيسا» سۇرەسىندە: «...ادامدار اراسىنا بيلىك ەتسەڭدەر, ادىلدىكپەن بيلىك ەتۋلەرىڭدى ءامىر ەتەدى...» دەگەن. ارداقتى ەلشى (اللانىڭ وعان سالاۋاتى مەن سالەمى بولسىن) ءبىر حاديسىندە: «ۋا, ادامدار! سەندەردىڭ جاندارىڭا, مال-م ۇلىكتەرىڭە قول سۇعۋعا تىيىم سالىندى», – دەپ ءامىر ەتكەن.
يسلام – كىرشىكسىز, پاك ءدىن, ءبىرتۇتاس جۇيە, ءادىل ۇكىمدەر ءدىنى. ول جەكە ادامنان باستاپ, بۇكىل قوعامنىڭ مۇددەسى مەن قۇقىقتارىن قورعايدى.
حاليفا ومار ءبىر كۇنى تۇندە كەلە جاتىپ, ءبىر ءۇيدىڭ تۇسىنان ءوتىپ بارا جاتىپ, جىلاعان بالالاردىڭ داۋىسىن ەستيدى. جىلاعان داۋىس شىققان الگى ۇيگە قاراسا, جىلاعان 3 بالا مەن جاسى كەلگەن ايەلدى كوزى شالادى. ورتادا قازان, استىندا وت جانىپ تۇر. الايدا, قازاننىڭ ىشىندە قارا سۋدان باسقا ەشتەڭە جوق ەكەن. ومار الگى ايەلگە جاقىنداپ:
– مىنا بالالار نە ءۇشىن جىلاپ جاتىر؟ – دەپ سۇرايدى. سوندا ول:
– بالالاردىڭ قارنى اش, – دەگەندە ومار:
– وشاقتاعى قازاندا نە بار؟ – دەپ سۇرايدى.
– سىلدىر سۋدان باسقا ەشتەڭە جوق. بالالارىمدى الداپ, قازانعا وسىلاي وت جاعىپ قويدىم. كۇتىپ جاتىپ, شارشاپ ۇيىقتاپ كەتە مە دەگەنىم عوي, – دەيدى.
بالالاردىڭ بۇل احۋالىن كورگەن مۇسىلمان ءامىرشىسىنىڭ كوزىنە ەرىكسىز جاس كەلەدى. سول زامات تەز ارادا ازىق قويماسىنا بارىپ, ماي, ۇن, قۇرما, كيىمدى قاپقا سالىپ, ۇستىنە قارجى قوسىپ, قىزمەتشىسى اسلامعا:
– ءاي, ءاسلام, قاپتى كوتەرۋگە ماعان كومەكتەسىپ جىبەر, – دەگەندە ول:
– ءاي, مۇميندەردىڭ ءامىرشىسى, قاپتى ءوزىم كوتەرەمىن, – دەپ ءوتىنىش ايتادى. سوندا ومار:
– جوق, بولمايدى. مەن ءوزىم كوتەرەمىن. ويتكەنى, اقىرەتتە ولار ءۇشىن مەن جاۋاپ بەرەمىن, – دەپ قاپتى ارقالاپ, الگى ۇيگە اكەلىپ بەرەدى. مۇنداي قايىرىمدى امالىمەن قاتار, ءوز قولىمەن قازاننىڭ استىنا وت جاعادى. اس دايىن بولعاندا بالالاردى ءوز قولىمەن تاماقتاندىرادى. ولاردىڭ تاماق ىشكەندەرىنە مەيىرلەنە قاراپ, قارىندارى تويعانشا قاستارىنان كەتپەيدى. سودان كەيىن قىزمەتشىسىنە: «ولاردىڭ اشتىقتان جىلاپ جاتقانىن كوردىم. قاشان قارىندارى تويىپ, قۋانعانعا دەيىن كوڭىلىم كونشىمەدى. ەندى عانا كوڭىلىم جايلاندى, – دەيدى.
مۇسىلمان امىرشىلەرى ءاربىر ادامعا وسىنداي قادام جاساعان. ولاردىڭ كىم, ياعني كەدەي نەمەسە باي ەكەندەرىنە قاراماعان. بارلىق ادامنىڭ قۇقىعىنا بىردەي قاراعان.
شاپسا – تۇلپاردىڭ تۇياعى, ۇشسا – قۇستىڭ قاناتى تالاتىن ۇلان-عايىر جەرى بار, دارحان كوڭىلدى حالقىمىزعا اللا تاعالا اماندىق, جەرىمىزگە تىنىشتىق بەرگەي!
ماقسات قاجى التىباي,
قمدب سەمەي ايماعى بويىنشا وكىل يمامى.
شىعىس قازاقستان وبلىسى.
مۇسىلمانداردىڭ العاشقى ءامىرشىسى ءابۋ باكىر (اللا وعان رازى بولسىن) ەل باسقارۋدى قولعا العان ءساتتە اللاعا ماداق, پايعامبارعا سالاۋات, اينالاسىنداعى سەرىكتەرى مەن حالىققا مىناداي وسيەت ايتقان:
«ەي, ادامدار! مەن سەندەرگە باسشى بولدىم. الايدا, سەندەردەن ارتىق جەرىم جوق. ەگەر ءبىر جاقسىلىق ىستەپ جاتسام, ءجاردەمشىم بولىڭدار. ال, جاماندىق ىستەسەم, مەنى تۇزەتىڭدەر. شىندىق – امانات, ال جالعان – قيانات. سەندەردىڭ ءالسىزدەرىڭ مەنىڭ قۇزىرىمدا كۇش-قايراتتى. ونىڭ اقىسىن ءوزىم الىپ بەرەمىن. ال, سەندەردىڭ كۇشتىلەرىڭ, مەنىڭ قۇزىرىمدا ءالسىز. ودان جاپا شەككەننىڭ اقىسىن قايتارامىن».
بۇل ەل باسقارۋ, باسشىلىق سالادا جۇرگەن ءاربىر پەندە ءۇشىن ومىرلىك ساباق, وزگەرمەس قاعيدا بولماق. پايعامبارىمىز مۇحاممەدتەن (اللانىڭ وعان سالاۋاتى مەن ءسالەمى بولسىن) باستاپ, مۇسىلمان ءامىرشىلەرى ەڭ اۋەلى حالىققا ءسوزى مەن امالى ارقىلى ۇلگى بولعان.
مىنا ءبىر وقيعا وسىنىڭ ايعاعى دەر ەدىك. پايعامبار زامانىندا بولعان بۇل جاعدايدىڭ عيبراتى مول. سول داۋىردە ءبىر ايەل ۇرلىق جاساپ قويادى. ونى جازاعا تارتپاق بولعاندا كەيبىر ادامدار اراشالاپ الماقشى بولادى. ءتىپتى, ونىڭ قولىن كەسپەۋ تۋرالى وتىنىشتەرىن بىلدىرەدى. وسى جاعدايدان حاباردار بولعان اللا ەلشىسى (اللانىڭ وعان سالاۋاتى مەن سالەمى بولسىن): «راسىندا, سەندەردەن بۇرىن ءومىر سۇرگەن قاۋىمداردى قۇردىمعا كەتىرگەن سەبەپتەر بولعان. ەگەر ارالارىندا اقسۇيەك, باي, بەدەلدى بىرەۋ ۇرلىق جاساسا, وعان تيىسپەيتىن, ال ءالسىز بىرەۋ ۇرلىق جاساسا, قولىن كەسەتىن. اللانىڭ اتىمەن انت ەتەمىن, ەگەر مۇحاممەدتىڭ قىزى فاتيما ۇرلىق جاساسا, مەن ونىڭ قولىن ءوزىم كەسەمىن», – دەپ بۇل ماسەلەگە نۇكتە قويعان.
يسلامدا ادام قۇقىعى – باستى قۇندىلىق. يسلام پەندەنىڭ ءومىرىن, جەكە مۇلكىن, دەنساۋلىعىن, كۇندەلىكتى تىرشىلىكتەگى قۇندىلىقتارىن باستى ورىنعا قويادى. اتا دىنىمىزدە قازيلىق ءداستۇر عاسىردان-عاسىرعا جالعاسىپ كەلەدى. بۇل ءبىزدىڭ داستۇرىمىزدە دە, ادەت-عۇرىپتارىمىزدا دا جاقسى قالىپتاسقان. شاريعاتىمىزدا زاڭ شىعارىپ, ەل باسقارىپ, بيلىك جاساۋدى قازيلىق دەپ اتايدى. قازاقتا «ادىلقازى» دەگەن ءسوز وسىدان شىقسا كەرەك. مۇسىلمانداردىڭ ەكىنشى ءامىرشىسى بولعان ومار بين حاتتاب (اللا وعان رازى بولسىن) قازيلارعا مىناداي ۇندەۋ تاستاعان:
«قازىلىق – ايقىن مىندەت, ءاردايىم جۇگىنەتىن زاڭدىلىق. ەگەر بۇل قىزمەت ساعان ۇسىنىلسا, ۇعىپ الىپ, ايقىندالسا, جۇزەگە اسىر. ادامدار اراسىندا تۋرالىق تانىت. ويتكەنى, اقيقات ايقىن, ونى ەشنارسە جويا المايدى».
يسلام ادامدار اراسىندا بيلىك ەتكەندە نەمەسە ولارعا ۇكىم شىعارعاندا ءاردايىم ادىلدىك, ادالدىق, اقيقات جولىن ۇستانۋعا بۇيىرادى. ويتكەنى, يسلام – اقيقات ءدىنى. اللا تاعالا قاسيەتتى قۇرانداعى «نيسا» سۇرەسىندە: «...ادامدار اراسىنا بيلىك ەتسەڭدەر, ادىلدىكپەن بيلىك ەتۋلەرىڭدى ءامىر ەتەدى...» دەگەن. ارداقتى ەلشى (اللانىڭ وعان سالاۋاتى مەن سالەمى بولسىن) ءبىر حاديسىندە: «ۋا, ادامدار! سەندەردىڭ جاندارىڭا, مال-م ۇلىكتەرىڭە قول سۇعۋعا تىيىم سالىندى», – دەپ ءامىر ەتكەن.
يسلام – كىرشىكسىز, پاك ءدىن, ءبىرتۇتاس جۇيە, ءادىل ۇكىمدەر ءدىنى. ول جەكە ادامنان باستاپ, بۇكىل قوعامنىڭ مۇددەسى مەن قۇقىقتارىن قورعايدى.
حاليفا ومار ءبىر كۇنى تۇندە كەلە جاتىپ, ءبىر ءۇيدىڭ تۇسىنان ءوتىپ بارا جاتىپ, جىلاعان بالالاردىڭ داۋىسىن ەستيدى. جىلاعان داۋىس شىققان الگى ۇيگە قاراسا, جىلاعان 3 بالا مەن جاسى كەلگەن ايەلدى كوزى شالادى. ورتادا قازان, استىندا وت جانىپ تۇر. الايدا, قازاننىڭ ىشىندە قارا سۋدان باسقا ەشتەڭە جوق ەكەن. ومار الگى ايەلگە جاقىنداپ:
– مىنا بالالار نە ءۇشىن جىلاپ جاتىر؟ – دەپ سۇرايدى. سوندا ول:
– بالالاردىڭ قارنى اش, – دەگەندە ومار:
– وشاقتاعى قازاندا نە بار؟ – دەپ سۇرايدى.
– سىلدىر سۋدان باسقا ەشتەڭە جوق. بالالارىمدى الداپ, قازانعا وسىلاي وت جاعىپ قويدىم. كۇتىپ جاتىپ, شارشاپ ۇيىقتاپ كەتە مە دەگەنىم عوي, – دەيدى.
بالالاردىڭ بۇل احۋالىن كورگەن مۇسىلمان ءامىرشىسىنىڭ كوزىنە ەرىكسىز جاس كەلەدى. سول زامات تەز ارادا ازىق قويماسىنا بارىپ, ماي, ۇن, قۇرما, كيىمدى قاپقا سالىپ, ۇستىنە قارجى قوسىپ, قىزمەتشىسى اسلامعا:
– ءاي, ءاسلام, قاپتى كوتەرۋگە ماعان كومەكتەسىپ جىبەر, – دەگەندە ول:
– ءاي, مۇميندەردىڭ ءامىرشىسى, قاپتى ءوزىم كوتەرەمىن, – دەپ ءوتىنىش ايتادى. سوندا ومار:
– جوق, بولمايدى. مەن ءوزىم كوتەرەمىن. ويتكەنى, اقىرەتتە ولار ءۇشىن مەن جاۋاپ بەرەمىن, – دەپ قاپتى ارقالاپ, الگى ۇيگە اكەلىپ بەرەدى. مۇنداي قايىرىمدى امالىمەن قاتار, ءوز قولىمەن قازاننىڭ استىنا وت جاعادى. اس دايىن بولعاندا بالالاردى ءوز قولىمەن تاماقتاندىرادى. ولاردىڭ تاماق ىشكەندەرىنە مەيىرلەنە قاراپ, قارىندارى تويعانشا قاستارىنان كەتپەيدى. سودان كەيىن قىزمەتشىسىنە: «ولاردىڭ اشتىقتان جىلاپ جاتقانىن كوردىم. قاشان قارىندارى تويىپ, قۋانعانعا دەيىن كوڭىلىم كونشىمەدى. ەندى عانا كوڭىلىم جايلاندى, – دەيدى.
مۇسىلمان امىرشىلەرى ءاربىر ادامعا وسىنداي قادام جاساعان. ولاردىڭ كىم, ياعني كەدەي نەمەسە باي ەكەندەرىنە قاراماعان. بارلىق ادامنىڭ قۇقىعىنا بىردەي قاراعان.
شاپسا – تۇلپاردىڭ تۇياعى, ۇشسا – قۇستىڭ قاناتى تالاتىن ۇلان-عايىر جەرى بار, دارحان كوڭىلدى حالقىمىزعا اللا تاعالا اماندىق, جەرىمىزگە تىنىشتىق بەرگەي!
ماقسات قاجى التىباي,
قمدب سەمەي ايماعى بويىنشا وكىل يمامى.
شىعىس قازاقستان وبلىسى.
سوڭعى جاڭالىقتار
كوكتەمگى ەگىسكە دايىندىق پىسىقتالدى
قوعام • بۇگىن, 00:07
يندونەزيا ەلشىسى ورالدىق عالىمدارمەن كەزدەستى
عىلىم • كەشە
بالاباقشالاردا تسيفرلىق باقىلاۋ تاجىريبەسى جۇرگىزىلىپ جاتىر
ايماقتار • كەشە
ەلىمىزدىڭ بەس وڭىرىندە سۋ تاسقىنى قاۋپى جوعارى
قازاقستان • كەشە
40 گرادۋسقا دەيىن اياز: ەلىمىزگە اركتيكالىق سۋىق كەلەدى
اۋا رايى • كەشە
استانا اۋەجايىنىڭ ۇشۋ-قونۋ جولاعى ۋاقىتشا جابىلادى
ەلوردا • كەشە
الەمدىك ەكونوميكانىڭ جاڭا كارتاسى: قازاقستان قاي ورىندا؟
ەكونوميكا • كەشە
