“ەگەمەن قازاقستاننىڭ” 2007 جىلعى 28 قاراشاداعى نومىرىندە جاريالانعان بەلگىلى جازۋشى مەدەۋ سارسەكەمەن سۇحباتىمىزدى ءبىز وسىنداي اتاۋمەن دارالاپ, ونىڭ “بوكەتوۆ” اتتى عۇمىرناماسى الەمگە ايگىلى سەريانىڭ 1292-ءشى باسىلىمى, ياعني قازاق تۇلعالارىنان سول سەرياعا ەنگەن 7-ءشى كىتاپ ەكەنىن ەسكەرتكەنبىز. سودان بەرگى ءتورت جىلدا جوعارىداعى سەريامەن ۇلتتىق الىپ تۇلعامىز «اباي» (ونىڭ اۆتورى – مگۋ-ءدىڭ پروفەسسورى نيكولاي اناستاسەۆ) جارىق كوردى. ەندى مىنە, مەدەۋ اعامىزدىڭ “بەكماحانوۆ” كىتابى وسى «جزل» ارقىلى 5 مىڭ دانا تارالىممەن وقىرمانعا جەتتى.
عۇمىرنامانىڭ ءماتىنى 600 بەتكە تاياۋ, 16 پاراققا كەيىپكەردىڭ وسكەن ورتاسىن, وتباسىن بەينەلەيتىن جانە جالپى ءومىر جولىن ايشىقتايتىن سۋرەتتەر بەرىلگەن. مۇقاباسىنان قازاق تاريحشىسىنىڭ قايسار تۇرپاتىن تانيسىز, ونىڭ استىندا ەرەكەڭ – ەرمۇحان اعامىزدىڭ تۋعان جەرى جاسىباي كولى, ءۇشىنشى سۋرەتتە − كەنەسارى حاننىڭ تۇلپار ۇستىندەگى الىپ ءمۇسىنى تۇر. وسىنى كورگەننەن-اق “مولودايا گۆارديا” سىي ەتكەن بۇل باسىلىمعا بەي جاي قاراي المايسىز. شىنتۋايتىن ايتقاندا, كىتاپ تا ەل مەرەيىن بيىككە كوتەرىپ, اسقاق سەزىمگە بولەيتىن يگى ءىس ەكەنى − داۋسىز اقيقات. سوندىقتان ءبىز وسىدان ءۇش جىل بۇرىنعىداي اۆتوردى تاعى دا اڭگىمەگە تارتىپ, ءداستۇرلى سۇحباتىمىزدى جالعاستىردىق...
− مەدەۋ اعا! ماسكەۋدىڭ «جزل» سەرياسىنان جارىق كورگەن 9 قازاق تۇلعاسىنىڭ 3-ەۋىن ءسىز شىعاردىڭىز. وسى ارادا كوزگە كورىنىپ تۇرعان ءبىر شىندىقتى مويىنداۋ ءلازىم: «مولودايا گۆارديا» باسپاسى ءسىز ۇسىنعان دۇنيەنى بوگەتسىز قابىلداپ كەلدى. ءسىرا, «بەكماحانوۆقا» دا سونداي ىقىلاس بولدى-اۋ دەيمىن...
− «جزل»-دان تۇڭعىش شىعارعان ەڭبەگىم – «ساتباەۆ» كىتابى عوي. ونىڭ العاشقى نۇسقاسىن مەن ماسكەۋ باسپاسىنا 1977 جىلى وتكىزگەنىم ەسىمدە. سودان بەرى 33 جىل ءوتىپتى. بۇل ەندى ەرەسەك ادامنىڭ جارتى عۇمىرى ەمەس پە؟ وسىعان وراي ءبىر مىسال ايتايىن, سودان بەرى ولار مەنىمەن اراداعى بايلانىسىن ۇزگەن ەمەس. بۇدان باسپانىڭ ءوز اۆتورلارىنا دەگەن ىزەتىن اڭعارۋعا بولادى: «قازاقستاننىڭ رەسەيدەگى جىلى» اتانعان 2003 جىلدىڭ جازىندا مەن رەسپۋبليكا دەلەگاتسياسىمەن بىرگە ماسكەۋگە بارىپ, «مولودايا گۆارديانىڭ» باس ديرەكتورى ۆ. ف. يۋركيننىڭ قابىلداۋىندا بولدىم. سول جىلى بىزدەن «جزل» سەرياسى بويىنشا ءۇش كىتاپ شىقپاقشى ەدى. قابىلداۋداعى كەزدەسۋدە: «ۆالەنتين فەدوروۆيچ, ءسىزدىڭ باسپاعا مەن شيرەك عاسىردان كەيىن ءبىر «ساتباەۆپەن» ەكىنشى مارتە كەلىپ وتىرمىن, ياعني بايىرعى اۆتورمىن. وسى ءجايتتى ەسكەرىپ, قولجازبانى وقيتىن رەداكتور تاعايىنداۋىڭىزدى وتىنەمىن...» − دەدىم... ارادا ەكى-ءۇش اپتا وتكەن سوڭ باسپانىڭ باس رەداكتورى ا. ۆ. پەتروۆ: «مەدەۋ اعا, ءسىز كابينەتتەن شىعىپ كەتكەن سوڭ ديرەكتوردىڭ ماعان نە دەگەنىن بىلەسىز بە؟» − دەدى. مەن باسىمدى شايقادىم. «اندرەي, قازاقستاندىق اۆتورىمىزدىڭ وتىنىشىنە ءمان بەرە قارا! ءبىر كىتاپ ءۇشىن شيرەك عاسىردان سوڭ قايىرا ورالۋ − تەك قانا فاناتيكتەرگە ءتان قىلىق! مۇنداي اۆتورلاردى سىيلاۋ از, قۇرمەتتەۋ كەرەك! ول كىسى قانداي تىلەك ايتسا, ماعان كەلتىرمەي ءوزىڭ شەش!...» − دەپتى... بۇل ەندى كوڭىلدى كوركەيتەتىن لەبىز ءارى ۇسىنعان دۇنيەڭە جاۋاپكەرشىلىكپەن قاراۋدى مىندەتتەيدى. «مولودايا گۆارديا» باسپاسىنا قولجازبا ۇسىناردا مەن وسى ءجايتتى ۇنەمى قاپەرىمدە ۇستايمىن. جول شىعىنىنا قاراماي, ءماسكەۋگە بارىپ, رەداكتوردىڭ قىسقارتۋلارىن مۇقيات تەكسەرىپ قايتامىن.
− مىنا كىتابىڭىزدى وندىرىسكە تاپسىراردا دا ءسويتتىڭىز بە؟
− قازاننىڭ 2-ءشى جۇلدىزىنان 25-ىنە دەيىن ماسكەۋدە بولدىم. ويتكەنى ورىسشا نۇسقانىڭ اۋىر تۇستارى بار-دى, سولاردى رەداكتورمەن اقىلداسا وتىرىپ كۇزەدىم, تۇزەتۋ جاسادىم. ماسكەۋ باسپالارىنداعى ماماندار تەگىندە شالاعاي دۇنيەنى ەشۋاقىتتا وتكىزبەيدى...
− وسى ارادا تۇيتكىلدى ءبىر سۇراق تۋادى: ءسىز ينجەنەرسىز, ءوندىرىس ءتۇتىنىن جۇتقان مامانسىز. ساتباەۆ, بوكەتوۆ تاقىرىبىن ەنشىلەۋىڭىزدىڭ ءتۇپ سەبەبى سودان ەكەنى بەلگىلى. ال, ەرەكەڭ – ەرمۇحان بەكماحانوۆ... ول كىسى ءوز زامانىنىڭ اۋقىمىنا سىيماعان الاپات اقىل-وي يەسى, اتاقتى زەرتتەۋشى عوي. سوندا بۇل تۇلعا تۋرالى تاقىرىپقا, ياعني تاريح پەن تاريحشىلار الەمىنە قالاي, نە سەبەپتى بەت بۇرىپ ءجۇرسىز؟
− كەزدەيسوق كىرىستىم دەسەم − قيسىنسىز ءۋاج بولماق. ءتۇسىندىرىپ كورەيىن. قانىش اعانىڭ 100 جىلدىق تويى الدىندا بۇرىنعى جازعاندارىمدى قايىرا ءسۇزىپ, تسەنزۋرا ءوتكىزبەگەن وقيعالاردى قوسىپ, «جزل» سەرياسىنان 1980 جىلى شىققان, سەگىز جىلدان كەيىن «جالىن» باسپاسىندا جاريالانعان قازاقشاسى بار, سونى قايتالاعان عۇمىرناما كىتابىمدى تولىقتىرۋعا وتىردىم. بۇل 90-شى جىلداردىڭ باسى. سوندا اسىرەسە 1951-1953 جىلدارعى ساياسي قۋعىننىڭ بۇگە-شىگەسىن تولىعىراق اشۋدى ويلاپ, وسى ناۋقان كەزىندە قازاقستان كپ(ب) ورتالىق كوميتەتىنىڭ ناسيحات جانە ۇگىت بولىمىندە جاۋاپتى قىزمەت اتقارعان پارتيا ارداگەرلەرىمەن (ب. يسابەكوۆ, ي. جارىلعاپوۆ جانە باسقالارى) سۇحبات جاساپ, مۇراعات كوزدەرىن دە قايىرا ءسۇزدىم. ەرەكەڭنىڭ ۇيىنە بارىپ, زايىبى حاليما ادامبەكقىزىمەن دە, ول كىسىنى بۇرىننان بىلەتىنمىن, بىرنەشە مارتە اڭگىمەلەستىم. ءويتكەنى, ەرمۇحان بەكماحان ۇلى − سول دۇرمەكتىڭ باستى «كۇناكارى»...
1999 جىلدىڭ مامىر ايىندا «قازاقتىڭ قانىشىن» جارىققا شىعارعان «اتامۇرا» كورپوراتسياسى عالىمدار ۇيىندە تۇساۋكەسەر وتكىزدى. سوعان حاليما اپاي دا قاتىستى. ەرتەڭىندە ول كىسى ۇيىنە دامگە شاقىرىپ, سىيلاعان كىتابىمدى نۇسقاپ: «مەدەۋجان, قانىش اعايدىڭ عۇمىر تاريحىن جەرىنە جەتكىزدىڭ. ەندى ەرەكەڭدى قولعا المايسىڭ با؟..» − دەگەن تىلەك ايتتى. حاليما ادامبەكقىزى پاراساتتى, مىنەزگە باي ادام, كىمگە بولسىن نەعىلساڭ دا ءسويت دەپ بۇيىرىپ سويلەمەيدى. ءجيى مازالاپ, ەرىنىڭ ۇيدەگى مۇراعاتىنان كوپتەگەن دەرەك الىپ, قارىز بولىپ قالدىم عوي. «جوق», – دەي المادىم. «ويلانايىن, اپاي. ەرەكەڭ عۇمىرى − اۋىر تاقىرىپ ءارى مەن تاريحشى ەمەسپىن», − دەدىم. سويتسەم, ول كىسى بىرەر قورجىنعا جۇك بولارلىق مول دۇنيەنى ازىرلەپ قويىپتى. «ەرەكەڭنىڭ باسپا بەتىن كورگەن ەڭبەكتەرى, مەكتەپتە قولدانىلعان وقۋلىقتارى, زامانداستارىنىڭ ەستەلىكتەرى, تۇرمەدە وتىرعان جىلدارى ەكەۋمىزدىڭ ءوزارا جازىسقان حاتتارىمىز. بۇلاردى وتاعاسى ومىردەن وزعاننان بەرگى 33 جىل بويى جيناپ, قاستەرلەپ ساقتاپ وتىرمىن...» − دەمەسى بار ما؟! حاتتار جاتقان بۋمانى الىپ, ءار جەرىن شولا وقىپ ەدىم, ءۇي يەسى: «بارلىعىنىڭ كسەروكوشىرمەسىن جاساتتىم. الىپ كەتىپ, اسىقپاي وقى», − دەپ بيازى جىميدى.
− تاريحشى ادامنىڭ مۇراعاتقا مۇقيات بولاتىنى بەلگىلى ءجايت. دەسەك تە ەرەكەڭ – ەرمۇحان اعا ايداۋدا ءجۇرىپ ۇيىنەن كەلگەن حاتتاردى, باسقا دا قۇجاتتاردى قالاي ساقتاعان جانە الىپ قايتقان؟ ولاردىڭ ۇزىن سانى قانشا ەكەن؟
− 1952 جىلدىڭ جەلتوقسانىندا 25 جىلعا سوتتالعان كۇننەن (ەرەكەڭ سول كەزدە 37 جاستا, ال قوساعى 30-عا دا ىلىكپەگەن) 1954 جىلدىڭ اقپانىنا دەيىنگى ارالىقتا ەرلى-زايىپتىلار ءبىر-بىرىنە 58 حات جازىپتى. عىلىمي جۇمىسىنا بايلانىستى الىستان جولدانعان حاتتار دا بار. وكىنىشتى ءىس: قۋعىن باستالعان كەزدە ماسكەۋ, لەنينگراد جانە ريگادان جولدانعان حاتتاردى عالىم ءوزى تاۋعا اپارىپ, ورتەپ جىبەرىپتى. ءسىرا, نيەتتەس ارىپتەستەرىنە زيان كەلتىرمەۋدى ويلاعان-اۋ... ال, ەرلى-زايىپتىلاردىڭ حاتتارىن وقۋ مەنى قايران قالدىردى. البەتتە, ولار 50-60 جىلدان كەيىن بۇل جۇرەكجاردى لەبىزگە تولى حاتتاردىڭ كىتاپقا كىرىپ, جۇرتشىلىققا جاريا بولارىن بولجاماعان. تاس قاماۋدا وتىرعان مۇڭلىق جاننىڭ ءىشىن جەگەن شەردى تارقاتۋ ماقساتىمەن, ودان دا گورى جاي-كۇيىن, اماندىعىن ءۇي-ىشىنە ءبىلدىرۋ ءۇشىن جازىلسا (سوتتالعان كەزدە شەرمەندە تاريحشىنىڭ ارتىندا شيەتتەي بەس بالا قالعان: ۇلكەنى ءنايلا − 13-تە, كىشىسى سەرمۇحان − 2 جاستا), سۇيىكتى ەرىن ساعات سايىن اڭساعان جاس جارىنىڭ وزەگىن ورتەگەن ساعىنىشىن اق قاعازعا توككەن جان سىرى, قاپەلىمدە تەمىر تورعا تۇسكەن ەرىن حاتپەن جۇباتىپ, ومىرگە دەگەن قۇشتارلىعىنان قايتكەن كۇندە ءسوندىرمەۋدى كوزدەگەن جولداۋلاردى بەي-جاي وقۋ مۇمكىن ەمەس. سول حاتتاردان مەن 50-ءشى جىلداردىڭ سۇستى بەلگىسىن, ادام تاعدىرىن ويىنشىق دوپ ەتكەن قارالاۋشى جۇيەنىڭ قيتۇرقى امالدارىن, سولارعا قولشوقپار بولعان اسىرە بەلسەندىلەردىڭ جانتۇرشىگەرلىك ارەكەتتەرىن, ءوزى شۇعىلدانعان سالادا كوشباسشى بولعان دارىندى تاريحشىنىڭ قىلكوپىر ۇستىندەگى ءمۇشكىل ءحالىن دە ايقىن سەزىندىم...
− قىسقاسى, وسىدان كەيىن-اق ەرەكەڭ تۋرالى دەرەكتى شىعارما جازۋعا بەل بايلادىم دەيسىز عوي؟
− قولىما تۇسكەن تاڭعاجايىپ مۇرادان باستارتا المادىم. بىراق, ءبىر ءجايتتى ەسكەرتە كەتكىم كەلەدى. قانىش اعا تۋرالى رومان-ەسسەمدە مەن 50-ءشى جىلداردىڭ شەرلى وقيعالارىنا تەرەڭدەپ كىرمەي, رەسپۋبليكا عىلىم اكادەمياسى پرەزيدەنتىنىڭ جەكە باسىنا تاعىلعان سوراقى كىنالاردى عانا ءسوز ەتىپ, ساياسي قۋعىنداۋدىڭ ءتۇپ سەبەپتەرىن اشپاي, ناۋقاندى قوزدىرۋشىلاردى دا سيپاي قامشىلاپ وتە شىققان ەدىم. ەرمۇحان تاريحشىنىڭ ۇيىندەگى مۇراعاتتار, قولجازبا قالپىندا ساقتالعان كەيبىر ەستەلىكتەر مەن دەرەكتەر ماعان ءالى كۇنگە دەيىن ءبۇركەۋلى جاتقان قىلمىستىڭ بۇگە-شىگەسىن ايقىنىراق اشۋعا كىلت سياقتى بوپ كورىندى. ال بۇل قاتاڭ تسەنزۋرا مەن قاتىباس رەداكتورلاردان ادا بولعان زاماندا قالامدى ەمىن-ەركىن سىلتەيتىن مۇمكىندىك دەگەن ءسوز ەدى. بارىنەن دە سول ءشىركىندەردىڭ, ساياسي سۇرگىندى ۇيىمداستىرۋشىلار مەن سولاردىڭ ايلا-شارعىسىن قولداۋشى قاتىگەز جۇرەك يەلەرىن ايتىپ وتىرمىن, قاۋىم تاراپىنان ەشقانداي سوگىس ەستىمەي, جازا تارتپاي, ءارى شەرمەندەلەردەن كەشىرىم سۇراماي, ومىردەن سايرانداپ وتكەنى جانعا باتادى. بىزدە قازىر ومىردەن وزعاندارعا تاس لاقتىرۋ قاجەت ەمەس. دەسەك تە كۇناكارلىك دەيتىن وسى قاراۋلىق جولدا بولىپ, سول كەزدە وسالدىق كورسەتكەن, قىلمىس جاساعان پەندەلەر بەرتىنگى جازبالاردا كورنەكتى تۇلعالار ساناتىنا ەنە باستادى. ال, قاسيەتتى قۇراندا تىرشىلىكتە جاساعان قيانات انا دۇنيەگە وتپەيدى, الدىڭنان شىعادى دەلىنگەن. ەۋروپانىڭ ۇلى ويشىلى شوپەنگاۋەر: «ومىردەن وزعاننىڭ قىلمىسىن جاسىرۋ − كەشىرىلمەيتىن كۇنا, ياعني جاڭا قىلمىستارعا داڭعىل جول اشۋ», − دەپ ەسكەرتەدى.
− سونىمەن, تاريحشى ءومىرىن ايشىقتاۋعا كىرىستىڭىز؟
− وسى ىزدەنىستە مەنىڭ باستى ولجام − مۇحامەدجان ابدىقالىقوۆ اقساقالدى جولىقتىرۋىم بولدى. ول كىسى 1938 جىلى حالىق اعارتۋ ناركومى, 1941-1947 جىلدارى قازاقستان كپ(ب) ورتالىق كوميتەتىنىڭ حاتشىسى بولعان ءىرى قايراتكەر ءارى جاس تاريحشى ەرمۇحان بەكماحانوۆتى قىزمەتكە تارتىپ, عىلىم جولىنا ءتۇسۋىنە مۇرىندىق بولعان ادام. «قازاق كسر تاريحىنىڭ» 1943 جىلعى تۇڭعىش باسىلىمىنا اكادەميك ا. م. پانكراتوۆامەن بىرگە جاۋاپتى رەداكتورلىققا بەكىگەنى دە جۇرتشىلىققا ءمالىم. مۇحامەدجان اعاي ءتىرى, جادى دا مىقتى قالپىندا ەكەنىن بىلگەن سوڭ-اق سول كىسىمەن كەزدەسۋگە ىنتىعىپ, 2001 جىلدىڭ كوكتەمىندە حاليما اپايعا كەلىپ, اقساقالمەن كەزدەستىرۋدى ءوتىندىم. بىرەر كۇننەن سوڭ ەرەكەڭنىڭ زايىبى: «مەدەۋ, ەرتەڭ ساعات 10-نىڭ شاماسىندا ءبىزدىڭ ۇيگە كەل. مۇحامەدجان اعايمەن كەلىستىم», – دەدى. قاريا سول كەزدە 94 جاستا, بىراق ءجۇرىس-تۇرىسى شيراق ەكەن. 60 جىل بۇرىنعى وقيعانى ەسىنە العاندا مۇدىرمەيدى, ءسوز ەتىپ وتىرعان ادامداردىڭ ەسىمىن جاڭىلماي ايتادى ءارى ءسوزى جيناقى. «مەن ءسويتتىم, ءبۇيتتىم», − دەگەن ءتارىزدى ماقتانعا ءسىرا دا جوق ادام. توق ەتەرىن ايتقاندا, 13 ءساۋىر كۇنگى العاشقى سۇحباتىمىز كەشكى ساعات 7-گە دەيىن سوزىلدى. دايىنداپ كەلگەن ساۋالدارىمنىڭ بىرقانشاسىنا ناقتى جاۋاپ الدىم, اڭگىمە نەگىزىنەن «قازاق كسر تاريحىنىڭ» ءبىرىنشى باسىلىمىنىڭ 4 جىلدان كەيىن تاركىگە تۇسكەن شەرلى تاعدىرى, ەرەكەڭنىڭ سول تاريحقا قاتىسۋى تۋراسىندا ءوربىدى. ءبىر تاۋلىك دەمالىستان كەيىن اڭگىمەمىز قايتا جالعاستى. ەكى كۇنگە سوزىلعان وڭاشا سۇحباتتا مەن مۇحامەدجان اعايدان ماگنيتوفونعا 8 تاسپا اڭگىمە جازىپ الدىم. وڭاشا قالعان كەزدە داپتەرگە تۇسىرگەن دەرەكتەرىم قانشاما؟! سوڭعى كۇنى قوناەۆ پەن قاراساي باتىر كوشەلەرىنىڭ قيىلىسىنداعى پاتەرىنە اپارىپ سالىپ, رەسپۋبليكالىق كىتاپحانانىڭ سيرەك قورىندا عانا ساقتاۋلى «قازاق كسر تاريحىنىڭ» تۇڭعىش باسىلىمىن مۇحاڭنان سۇراپ الىپ, سەمەيگە اپارىپ, قالىڭدىعى كىرپىشتەي كىتاپقا كسەروكوشىرمە جاساتىپ الىپ, تۇپنۇسقاسىن قاريانىڭ وزىنە قايتاردىم.
− بۇل اقساقالدى مەن دە جاقسى ءبىلۋشى ەدىم, اعا. تانىستىعىمىز سىزدىكى سياقتى شىعارماشىلىق سيپاتتا ەمەس, 1986-1991 جىلدارى ءوزىم ەڭبەك ەتكەن «قازاقستان كوممۋنيسى» جۋرنالىنداعى قىزمەت جاعدايىنا بايلانىستى بولدى. ويتكەنى, ول كىسى ورتالىق كوميتەت حاتشىسى مىندەتىمەن قاتار 1945-1946 جىلدارى جوعارىداعى تەوريالىق جانە ساياسي جۋرنال باس رەداكتورى قىزمەتىن قوسا اتقارعان ادام-تىن. حاتشىلىقتان بوساعان سوڭ پارتيا تاريحى ينستيتۋتىندا اعا عىلىمي قىزمەتكەر بولىپ ەڭبەك ەتكەن. ماركسيزم-لەنينيزم كلاسسيكتەرىنىڭ ەڭبەكتەرىن قازاقشالاۋمەن شۇعىلدانعان. سىزدەن سۇرايىن دەپ وتىرعانىم, سوندا مۇحامەدجان قاريا حاتشىلىقتان كەتكەن سوڭ دا ساياسي احۋالدى قاداعالاپ وتىرعان با؟
− جەتى جىل ۇدايى ورتالىق كوميتەتتىڭ حاتشىسى بولعان قايراتكەردىڭ ۇلت زيالىلارىنىڭ ۇيقىسىن بۇزعان جويقىن قۋعىنعا بەي-جاي قاراۋى مۇمكىن بە؟ ەرمۇحاندى تۇڭعىش «قازاق كسر تاريحىن» جازۋعا دا قاتىستىرعان ءارى سول كىتاپتىڭ 33 اۆتورىنىڭ تىزە قوسا ەڭبەك ەتۋىن ورتالىق كوميتەت وكىلدىگىمەن ءۇيلەستىرۋشى مىندەتىن ەكى جىل بويى اتقارۋىنا مۇحامەدجان ابدىقالىق ۇلى مۇرىندىق بولعان ادام. وسى جۇمىستىڭ قالاي جۇرگەنىن مەن اقساقالدىڭ وزىنەن ەستىدىم. ساياسي احۋال كۇرت وزگەرىپ, حرۋششەۆ جاريالاعان جىلىمىق كەزىندە دە ول كىسى كەيبىر زامانداستارى قۇساپ بوي باعىپ, جىم-جىرت قالماعان. پ. ك. پونومارەنكو قازاقستاندا ءبىرىنشى حاتشى بولعان كەزدە م. ءابدىقالىقوۆتى شاقىرىپ, سوڭعى رەپرەسسيانىڭ سەبەپتەرىن قادالا سۇراپتى. مۇحاڭ ءوز ويىن اشىق ايتقان. ونىڭ تۇسىندىرمەسى سول كەزدەگى ورتالىق كوميتەتتىڭ يدەولوگيا ءبولىمىندە وتىرعان قازاق ازاماتتارىنىڭ سيپاتتاۋىنا مۇلدەم كەرەعار تۇجىرىمداما بولىپ شىققان. ءبىرىنشى حاتشى: «مۇنىڭىز قالاي؟» − دەگەندە, مۇحاڭ ءوز ۇستانىمىنان اينىماي: «ءسىزدىڭ ويىڭىز − جاڭساق, وسى ءجايتتى بيۋرودا قاراپ تۇزەتپەسەڭىز − ءوزىڭىز دە ىڭعايسىز جاعدايدا قالاسىز. ءويتكەنى تاريح ەشكىمنىڭ بۇرمالاۋىن كوتەرمەيدى!..» − دەپتى. ءسىرا, وسى ءسوزدىڭ اسەرىنەن بولار, پانتەلەيمون كوندراتەۆيچ ۇلكەن ءبىر جيىندا اتالمىش ماسەلە تۋراسىندا مىنبەدەن: «قازاق حالقىنىڭ ماڭدايالدى وقىمىستىلارىن 25 جىلعا سىبىرگە ايداتۋعا مۇرىندىق بولعان ورتالىق كوميتەتتىڭ بەس حاتشىسىنا وسى جازانى تەڭ ءبولىپ, بەس جىلدان ارقالاتقان ءجون-اق بولار ەدى, امال قانشا؟!» − دەپ سابازىڭ باسىن شايقاعان دەسەدى سول ءسوزدى ەستىگەن جۇرت... وسى ماسەلە تۋرالى ا.م.پانكراتوۆاعا مۇحامەدجان اعاي 1954 جىلى كولەمى ەكى پاراق حات جازىپتى, سول حاتتى مەن اننا ميحايلوۆنانىڭ دەربەس مۇراعاتىنان تاۋىپ, كسەروكوشىرمەسىن الدىم. ماسكەۋلىك تاريحشىنىڭ ارحيۆىنە 2007 جىلى عانا ءنايلا ەرمۇحانقىزىنىڭ كومەگىمەن كىرىپ, جالپى كولەمى 83 بەت تىڭ دەرەكتەر تاپتىم. قازاقستانداعى سوڭعى رەپرەسسيانىڭ ءتۇپ سەبەبى دە مەن ءۇشىن وسى حاتتاردى وقۋدان سوڭ اشىلدى.
− سوندا ءسىز سوڭعى رەپرەسسيانىڭ قالاي ۇيىمداسىپ, قالاي جۇرگەنىن جۇرتشىلىققا ءمالىم سيپاتتان وزگەشە تۇسىندىرەسىز بە؟ مىسالى ءبىز ونى ستۋدەنت كەزىمىزدە «پراۆدا» گازەتىنىڭ 1950 جىلعى 26 جەلتوقسانداعى «قازاقستان تاريحى ماركسيزم-لەنينيزم تۇرعىسىنان باياندالسىن» دەپ اتالعان اتىشۋلى ماقالاسىنان كەيىن وربىگەن, بارىنە كىنالى سول جاريالانىم دەپ وقىپ, ۇقتىق ەمەس پە؟
− سەنىڭ ايتىپ وتىرعانىڭ سول ماقالاعا قول قويعان ت. شويىنباەۆ, ح. ايداروۆا جانە ا. ياكۋنيننىڭ دارىندى ارىپتەسى ەرمۇحان بەكماحانوۆتى تاريح عىلىمىنان الاستاپ, ونى قولداۋشى ورتالىق كوميتەتتىڭ حاتشىسى ءىلياس وماروۆتى مارتەبەلى قىزمەتىنەن تايدىرۋ ماقساتىندا جاسالعان قاستاندىق ارەكەت... دەگەن جۇرتقا ءمالىم ءجايت. ال, مەن ءوز كىتابىمدا ناقتى ايعاقتارمەن دالەلدەگەن تۇجىرىم بۇدان وزگەرەك. شىندىعىنا كەلسەك, الگى شۋلىعان ماقالانى دايىنداۋشىلار: «پراۆدا» گازەتىنىڭ قىزمەتكەرلەرى − وزەروۆ پەن چەرنيچەنكو. قازاقستان كپ(ب) ورتالىق كوميتەتىنىڭ ءبىرىنشى حاتشىسى ج. شاياحمەتوۆ وعان قول قويۋعا ءتيىستى ادام ەكەن. بىراق جۇمەكەڭ اۆتورلىقتان يلانىمدى جەلەۋ ايتىپ باس تارتقان سوڭ, ورتالىقتاعى بيلىك ونى جوعارىداعى ۇشەۋمەن اۋىستىرعان. ماسەلەنىڭ توق ەتەرىن ايتايىن: ماڭدايالدى قازاق وقىمىستىلارىن تۇگەلگە دەرلىك قامتىعان قۋعىنداۋدى جوبالاپ, ناقتى ۇيىمداستىرۋشى − قازاقستان كپ(ب) ورتالىق كوميتەتىنىڭ ناسيحات جانە ۇگىت ءبولىمىنىڭ مەڭگەرۋشىسى ي. پ. حرامكوۆ دەگەن اپەرباقان شەنەۋنىك. ول بكپ(ب) ورتالىق كوميتەتىنەن يدەولوگيالىق جۇمىس دەڭگەيىن كۇرت كوتەرۋ قاجەت دەگەن جەلەۋمەن قازاقستانعا ارنايى جىبەرىلگەن كادر. البەتتە, حرامكوۆتىڭ مۇنداي جويقىن ناۋقاندى جوبالانعان زور دەڭگەيدە ورىستەتە المايتىنى ءمالىم بولعان كەزدە (شىندىعىندا سول ارەكەتكە ۇلت زيالىلارىنىڭ وتە كۇشتى توبى – ق. ساتباەۆ, ءى. وماروۆ, ت. تاجىباەۆ, ءا. قاناپين, ج. جانعوزين جانە باسقالارى قارسى بولعان), ماسكەۋ وعان كومەككە ورتالىق كوميتەتتىڭ ينسپەكتورى شيكين باستاعان ارنايى كوميسسيا جىبەرگەن. ال, بۇل ىسكە دەم بەرىپ, سۇيەۋشى بولعان قايراتكەر − ورتالىق كوميتەتتىڭ ايدىك حاتشىسى م. ا. سۋسلوۆ. ناۋقاننىڭ باعىت-باعدارىن, تەوريالىق نەگىزىن دە ازىرلەۋشى – سول كەزدەگى ساياسي باسقارما دەلىنەتىن ۇلكەن مەكەمەنىڭ باستىعى, اكادەميك گ. ف. الەكساندروۆ. ءاسىلى, كسرو-دا سوعىستان كەيىنگى جىلداردا شەتەلگە تابىنۋدان, ۇلتشىلدىققا ۇرىنۋدان, ەسكى زاماننىڭ رۋحىنا, وتكەن ءومىردىڭ ماڭگى اسىلدارىنا قۇمار بولۋدان سوۆەت حالقىن ساقتايتىن ءھام ارىلتاتىن اتىشۋلى ساياسي ناۋقانداردىڭ ءبارى دە وسى يدەولوگتىڭ ىنتاسىمەن جانە پارمەنىمەن جۇرگەن. ايتالىق, «لەنينگراد», «زۆەزدا» جۋرنالدارىن كۇيرەتۋ, تاتار وبكومىنىڭ يدەولوگيالىق جۇمىسىن سىناۋ, سازگەر مۋرادەليدىڭ «ۇلكەن ءومىر» وپەراسىنا تىيىم سالۋ, زوششەنكو مەن احماتوۆانىڭ ادەبي شىعارمالارىن ىسكە العىسىز ەتۋ ناۋقاندارىنىڭ ءبارى دە ساياسي باسقارمانىڭ ويلاپ تاۋىپ, تىرناق استىنان كىر ىزدەۋ جولىمەن جۇزەگە اسقان تازارتۋلار. سولاردىڭ ءبىرى – ورىس پاتشاسىنىڭ كاۆكازدى ءبىرجولا يەمدەنۋ نيەتىنە قارۋلى قارسىلىق كورسەتكەن داعىستاننىڭ ەر ۇلى, يمام شاميلدىڭ شيرەك عاسىرلىق عازاۋات سوعىسىن حالىقتىق سيپاتتان ايىرىپ, اعىلشىن يمپەرياليزمى مەن تۇرىك ۇلتشىلدارىنىڭ يتارشىسى ەتىپ جاريالاۋ. بۇل ناۋقاننىڭ «بولشەۆيك» جۋرنالىندا جاريالانعان ءازىربايجان كپ(ب) ورتالىق كوميتەتىنىڭ ءبىرىنشى حاتشىسى م. باگيروۆتىڭ «اشكەرە» ماقالاسىمەن وربىگەنىن وسى كۇنگى قاۋىم ۇمىتتى دەۋگە بولادى. ول ءازىربايجاندا, داعىستاندا ءبىر جىل بويى قىزۋ ءجۇرىپ, اقىر اياعىندا قازاقستانعا ويىسقان. وسى جەردە ءبىر ءجايتتى ەسكەرتۋ پارىز: ونىڭ بۇگە-شىگەسىن مەن كسرو عا-نىڭ «ۆوپروسى يستوري» جۋرنالىنىڭ 1977 جىلعى № 11 سانىندا جاريالانعان «ا. م. پانكراتوۆانىڭ حاتتارى» دەگەن حاتتاماسىنان وقىپ (بۇل حاتتاما ە. بەكماحانوۆتىڭ 8 تومدىق عىلىمي ەڭبەكتەرىنىڭ 1-كىتابىندا بار), «قازاق كسر تاريحىنىڭ» ءبىرىنشى باسىلىمى تۋرالى سول حاتتامادا تالاس تۋدىرعان ماسەلەگە قايىرا ىزدەنىس جاساۋعا تۋرا كەلدى; سول ايتىستىڭ ءمان-جايىن مەن اننا ميحايلوۆنانىڭ مۇراعاتىنان العان ماتەريالداردى وقىعان سوڭ عانا ءتۇسىندىم. سويتسەم, ءوزىنىڭ جاۋاپتى رەداكتورلىعىمەن جارىق كورگەن «قازاق كسر تاريحىنا» 1944 جىلى جاسالعان ماسكەۋلىك تاريحشىلاردىڭ شابۋىلىنا تويتارىس بەرۋدى كوزدەپ, ول كىسى بكپ(ب) ورتالىق كوميتەتىنىڭ حاتشىلارى ا. ا. جدانوۆقا, ي. ۆ. ستالينگە, گ. م. مالەنكوۆقا جانە ا. س. ششەرباكوۆقا ءۇش مارتە حات جازىپتى. العاشقىسىنىڭ كولەمى 20 بەت, قالعان ەكەۋى دە ماسەلەنى جان-جاقتى ءسوز ەتكەن.
– اپىراي سوندا, بيلەۋشى پارتيانىڭ ءبىز كەشە ءوزىمىز اتى-جوندەرىن جادۋالداي جاتتاپ وقىپ, وسكەن حاتشىلارى تۋعان تاريحىمىزدىڭ ءبىرىنشى باسىلىمىن قۇرباندىققا شالىپ, ءتۇپ-تامىرىمىزدى وزدەرىنشە بۇرمالاۋعا نۇسقاۋ بەرگەن بە؟
– ا. م. پانكراتوۆانىڭ حاتىندا «قازاق كسر تاريحىنا» شابۋىلدى ماسكەۋلىك پروفەسسور, مەملەكەتتىك سىيلىق كوميتەتىنىڭ ساراپشىسى ا. ي. ياكوۆلەۆ 1944 جىلى باستاپ, « ۇلى ورىس حالقىنىڭ كوشباسشىلىق ءرولىن جوققا شىعاراتىن كىتاپ, سول سەبەپتى ونى ستاليندىك سىيلىقپەن ماراپاتتاۋعا بولمايدى» دەگەن ءۇزىلدى-كەسىلدى تۇجىرىمى قايتالانعان. الايدا ول تەك تەمىرجولدىڭ ايىرعىشى مىندەتىن اتقارىپتى. وسى سارىندى كەرەعار توپشىلاۋدى مگۋ-ءدىڭ جاڭا تاريح كافەدراسىنىڭ مەڭگەرۋشىسى ا. ۆ. ەفيموۆ, جوعارى ديپلوماتيا مەكتەبىنىڭ ديرەكتورى س. ك. بۋشۋەۆ, ستاليندىك سىيلىقتىڭ ءۇش مارتە يەگەرى, «ناپولەون», «تالەيران» جانە «قىرىم سوعىسى» اتتى مونوگرافيالارىمەن ورىستىڭ ۇزدىك تاريحشىسى اتانعان اكادەميك ە. ۆ. تارلە, «بولشەۆيك» جۋرنالىنىڭ باس رەداكتورى, اكادەميك پ. ن. فەدوسەەۆ, رسفسر حالىق اعارتۋ ناركومى, اكادەميك ۆ. پ. پوتەمكين قىزۋ قولداپ, كوپشىلىك الدىندا وقىعان ءدارىستەرىندە, ءيا ءوزارا باس قوسقان جيىنداردا ولار سول ءجايتتى ءجيى ءسوز ەتىپ: «رەسەي پاتشالارىنىڭ ءوز يەلىگىن سىبىرگە, قيىر شىعىس پەن قازاق دالاسىنا, ودان ءارى ورتا ازيا ايماعىنا دەيىن كەڭەيتكەن ساياساتى سول جەرلەردى يەمدەنگەن حالىقتار ءۇشىن پروگرەسشىل ءرول اتقاردى, سوندىقتان دا ولاردىڭ قارۋلى قارسىلىقتارىن ماداقتاۋعا بولمايدى, ونداي قوزعالىستاردىڭ ءبارىن دە ۇلى ورىس حالقىنا قارسى جاسالعان نارازىلىقتار دەپ, رەاكتسيالىق ءمانىن باسا كورسەتۋگە ءتيىسپىز...» دەگەن «جاڭا تەوريا» شىعارعان. ەڭ شاتاعى, وسى «تەوريا» ساياسي باسقارما تاراپىنان قىزۋ قولداۋ تاپقان. «قازاق كسر تاريحى» – ورىس حالقىنىڭ كوشباسشى ءرولىن جوققا شىعارۋعا ارنالعان كىتاپ, ويتكەنى, ونى جازعان اۆتورلار پاتشالى رەسەيگە قارسى كوتەرىلگەن تاۋەلدى جۇرتتاردىڭ نارازىلىق كۇرەستەرىن سۇيسىنە بايانداعان. ەڭ عاجابى, وسى كىتاپتا حالىقتىق كوتەرىلىستەر ەرەكشە كوپ كورسەتىلگەن...» – دەدى ماعان ساياسي باسقارما باستىعى گ. ف. الەكساندروۆ. ونى از دەسەڭىز, گريگوري فەدوروۆيچ: «دالا تۇرعىندارىندا ەشقانداي تاريح تا, مەملەكەت تە بولماعان, ولار ءتىپتى ءبىرتۇتاس حالىق رەتىندە قالىپتاسپاعان. ال, سىزدەر وسى فاكتىنى قاساقانا ەسكەرمەي, قازاقتارعا وزىندىك تاريح «سىيلاپ», ولاردىڭ رۋحاني دەڭگەيىن كوككە كوتەردىڭىزدەر. رەسەي پاتشاسى كەڭ دالادا بوسىپ جۇرگەن كوشپەندى جۇرتتى حالىق رەتىندە قالىپتاستىرىپ, تاريحي ارەناعا شىعاردى», – دەگەن كەۋدەمسوق ويىن بۇركەۋسىز ءمالىمدەدى. تاريحي ايعاقتارمەن قيىسپايتىن, مەيلىنشە بيساياسي ءارى سايقىمازاق پىكىردى كىم-كىم, ناسيحات پەن ۇگىت جۇمىسىنا جاۋاپتى ساياسي باسقارما جەتەكشىسى ايتىپ وتىرعان سوڭ نە دەۋگە بولادى؟..» – دەپتى ا. م. پانكراتوۆا ي. ۆ. ستالينگە, ا. ا. جدانوۆقا, گ. م. مالەنكوۆقا جانە ا. س. ششەرباكوۆقا سول جىلعى 12 مامىردا جولداعان ۇزاق حاتىندا. ودان دا وزگە جولداۋلارىندا اننا ميحايلوۆنا ۇلىورىستىق شوۆينيستىك پيعىلدان ارىلىپ, بۇراتانا ەلدەردىڭ تاريحىن ءجونسىز بۇرمالاۋدى توقتاتىپ, ماركستىك-لەنيندىك تۇرعىدان ءادىل باعالاۋدى تالاپ ەتكەندىكتەن پارتيا باسشىلارى وسى ماسەلەنى كەڭ تۇردە تالقىلاۋعا نۇسقاۋ بەرىپتى. سول تالقى ا. س. ششەرباكوۆتىڭ توراعالىق ەتۋىمەن مامىر مەن ماۋسىم ايلارىندا, بەس كۇنگە سوزىلىپ, اقىرىندا ا.م.پانكراتوۆانىڭ پىكىرى ۇستەم بولىپتى. بىراق, ورىن العان ادىلەتسىزدىكتى تۇزەتۋ تۋرالى ەشقانداي قاۋلى-قارار قابىلدانباعان. ونىڭ حاتتاماسى دا, جوعارىدا ايتقانىمىزداي, تەك قانا 1977 جىلى عىلىمي جۋرنالدا جاريالانعان.
وسى ايتىستا ءسوز بولعان ماسەلەلەردىڭ نەگىزگىسىن مەن كىتابىمنىڭ ءتورتىنشى تاراۋىندا ءبىرشاما ىقشامداپ ءسوز ەتتىم. سودان شىعاتىن ءۋاج: 1951-1953 جىلدارى قازاقستاندا جۇرگەن ساياسي سۇرگىن 1944 جىلى-اق جوبالانعان, بىراق باستالماي جاتىپ, ماسكەۋدىڭ وزىندە تۇنشىقتىرىلعان ناۋقان 1951 جىلى قايىرا وربىگەن; سوعان تاعى دا ساياسي باسقارما مۇرىندىق بولعان; جان-جاقتى دايىندالىپ ءارى «پراۆدا» گازەتى ارقىلى تيىسكەندىكتەن كسرو عا-نىڭ تاريح ينستيتۋتى, ونىڭ باسشىلارى ورتالىق كوميتەتتىڭ باس ورگانىنا قارسى شىعا الماي, وسى ماسەلەدە قاتەلەسكەنىن «مويىنداۋعا» ءماجبۇر بولعان. ونىڭ زاردابىن ەرمۇحان بەكماحانوۆ تارتىپ, كانديداتتىق, دوكتورلىق اتاقتارىنان ايىرىلعان. ەڭ سوراقىسى, سول قۋدالاۋ تۋعان ەلىندە اسقان جادىگويلىكپەن ءجۇرىپ, ءبىرتۋار تاريحشىنىڭ پارتيا مۇشەلىگىنەن الاستالىپ, شيرەك عاسىرعا باس بوستاندىعىنان ايىرۋعا نەگىز بولعان. ارينە, نەشە جىل بويى سوڭىنا شام الىپ ءتۇسىپ, «دومالاق ارىز» جولداپ, تۇرلىشە ايتىس-تارتىستار دا ۇيىمداستىرىپ, پىشاعىن قايراپ جۇرگەن قىزعانشاق ارىپتەستەرى ءوز ورتاسىنداعى جالعىز دوكتوردى سولتۇستىكتەگى جەر تۇبىنە ءجونەلتۋگە ەرەكشە بەلسەندىلىك كورسەتىپ, اپەرباقاندىق تانىتقانى – بۇگىندە دە زور قىنجىلىسپەن مويىندايتىن اششى شىندىق!.. تەك نە ءۇشىن, 37 جاستاعى دارىن يەسىنە نە سەبەپتەن شۇيلىكتى دەگەن سۇراۋ تۋادى. كىتابىمدا مەن وسى ماسەلەگە دە جاۋاپ بەردىم.
– كىتابىڭىزدىڭ رەداكتسيالىق انىقتاماسىندا ۇقك-ءنىڭ جابىق ماتەريالدارى دا پايدالانىلدى دەگەن ەسكەرتۋ بار. سونىڭ دا جاي-جاپسارىن ايتا كەتسەڭىز؟
– 2008 جىلدىڭ كوكتەمىندە استاناعا كەلىپ, قر ۇقك-ءنىڭ سول كەزدەگى توراعاسى ا. س. شابدارباەۆقا ءوتىنىش جولداپ, ەرەكەڭنىڭ قىلمىستىق ماتەريالدارىمەن تانىستىرۋعا رۇقسات سۇرادىم. سول ارىزىمدا: «مەنىڭ ماقساتىم وسى ىسكە بەلسەنە قاتىسقانداردى قاۋىمعا ايگىلەپ, تاريح سوتىنا تارتۋ. ويتكەنى, ءسىز بەن مەنىڭ بالالارىم, قازىرگى ۇرپاق وسىنداي كۇيكى ىسپەن شۇعىلدانباۋعا ءتيىس...» – دەگەن دە ءۋاج ايتقام-دى. ۇقك-ءتىڭ ارنايى كوميسسياسى ارىزىمدى قاراپ, رۇقسات بەردى... ەرەكەڭە قارا كۇيەنى باتتيتا جاققان كۋالىكتەردى وقىپ وتىرىپ, سەنەسىز بە, سولاردىڭ بىردە-بىرىنەن قىلمىس دەرلىك ايعاق كورمەدىم. بەكماحانوۆ تۋمىسىندا پيعىلى سوتسياليستىك قوعامعا تەرىس قارايتىن ۇلتشىل ادام, ءۇش كىسىنىڭ باسى قوسىلعان جەردە ۇنەمى كەنەسارى قاسىموۆتى ماقتايدى, حاندار بيلەگەن ءداۋىردىڭ ارتىقشىلىعىن كوكسەيدى... دەگەن ءتارىزدى وسەك-اياڭ; ال, سونى ايتۋشىلار – ستۋدەنتتەر, اسپيرانتتار, قازمۋ-ءدىڭ وقىتۋشىلارى, تاريحشى ءارىپتەستەرى... 1952 جىلعى جەلتوقساننىڭ 2-4 كۇندەرى جۇرگەن سوتقا قاتىسقان كۋالەر دە سولار. كىتابىمنىڭ سەگىزىنشى تاراۋىندا ول ماتەريالداردى قاز قالپىندا كەلتىردىم. جالاڭ ءسوز بولماسىن, سوت حاتتاماسىنان شاعىن ءۇزىندى كەلتىرەيىن...
عۇماروۆا, ءتىل-ادەبيەت ينستيتۋتىنىڭ كىشى عىلىمي قىزمەتكەرى, كۋا: «كانديداتتىق مينيمۋم تاپسىرىپ وتىرعانىمدا بەكماحانوۆ اۋديتورياعا كىرىپ, مەنىڭ جاۋابىمدى تىڭداپ: «سەن كەنەسارى قوزعالىسىن مونارحيالىق-فەودالدىق دەپ نەگە ىسكە العىسىز ەتەسىڭ؟ مۇنىڭ قاتە ۇستانىم...» – دەپ زەكي سويلەپ, شىعىپ كەتتى. بىرەر كۇننەن كەيىن «الاتاۋ» كينوتەاترىنىڭ الدىندا كەزدەيسوق كەزدەستىرىپ: «ەمتيحاننان قالاي ءوتتىڭ؟» – دەپ سۇرادى. مەن بەس ساۋساعىمدى كورسەتىپ: «ءسىزدىڭ ەسكەرتۋىڭىزگە ەمتيحان الۋشىلار ءمان بەرمەدى, ءوز پوزيتسياڭدى بەكەم قورعادىڭ... دەپ, ۇزدىك باعا قويدى», – دەدىم. بۇل كىسى مەنىڭ جاۋابىمدى ۇناتقان جوق».
قۇراپوۆ, ايىپتاۋشى پروكۋرور: «ايىپتالۋشى, وسى سوزىڭنەن دە باستارتاسىڭ با؟»
بەكماحانوۆ, ايىپتالۋشى: «بۇل قارىنداستى مۇلدەم تانىمايمىن, ادەبيەتشىنىڭ ەمتيحانىندا مەنىڭ شارۋام قانشا؟ بۇل كىسى مەنى باسقا بىرەۋمەن شاتاستىرىپ تۇر...»
قۇراپوۆ: «وسى فاكتىنى موينىنا قويۋ ءۇشىن قازمۋ-ءدىڭ دوتسەنتى, ادەبيەت زەرتتەۋشىسى بەيسەنباي كەنجەباەۆ سوت زالىنا شاقىرىلسىن».
كەنجەباەۆ, قازمۋ-ءدىڭ دوتسەنتى, كۋا: «بەكماحانوۆتى دا, عۇماروۆانى دا جاقسى بىلەمىن. ماليكەدەن ەمتيحان قابىلداعان كۇن دە ەسىمدە. الايدا, سول ەمتيحانعا بەكماحانوۆتىڭ قاتىسقانىن مەن بىلمەيمىن. ءسىرا, ماليكە شىنىندا دا قاتەلەسىپ تۇر...»
– ەرەكەڭنىڭ بوستاندىققا شىعۋى جايىندا ءار الۋان قاۋەسەت ايتىلادى. سونى جانە شىندىق وسىلاي دەپ ءارى جاڭالىق اشقانداي ەتىپ توندىرە جازۋشىلار دا از ەمەس. كىتابىڭىزدا ءسىز بۇل گاپتىڭ دە بەت پەردەسىن اشقان بولارسىز؟..
– اۋەلى شىندىقتى بۇرمالاپ, وزىنشە دولبارلاعاندار جايىندا بىرەر ءسوز ايتا كەتەيىن. ۆلاديسلاۆ ۆلاديميروۆ – قالامى جۇيرىك جازۋشى, كوپ جىلدار بويى قكپ ورتالىق كوميتەتىندە جاۋاپتى جۇمىس ىستەگەن قايراتكەر. سول كىسى «تسەنترالنايا ازيا مونيتورينگ» اپتالىعىندا جاريالانعان «كاردينال, يلي تري دوروگي پروروكا» دەگەن ەستەلىگىندە: «رەابيليتيروۆالي بەكماحانوۆا پوسلە سمەرتي ستالينا. اۆتوماتيچەسكي ەتو نە سلۋچيلوس – پوموگال كۋناەۆ. س 1952-گو پو 1955 گود ون پرەزيدەنتستۆوۆال ۆ رەسپۋبليكانسكوي اكادەمي ناۋك...» – دەگەن كۋالىك ايتادى. «دات» اپتالىعىنىڭ شەف-رەداكتورى المات ازادي دايىنداعان «ۋ يستوكوۆ يستوريچەسكوي ناۋكي» اتتى شاعىن حاباردا: «چەرەز دۆا گودا كاكيم-تو چۋدوم ۆەرنۋلسيا بەكماحانوۆ. ەتو بىلو ۆ 1953 گودۋ, پەرەد سمەرتيۋ ستالينا. وكازالوس, چتو ەگو سپاسلا ا. م. پانكراتوۆا. ونا وبراتيلاس ك ستالينۋ, ون جە بىۆشي ەە ۋچەنيك...» – دەيدى. «ورتالىق قازاقستان» گازەتىنىڭ 1991 جىلعى 30 تامىزىندا جاريالانعان «ەرەكەڭ تۋرالى ەستەلىك» دەگەن ماقالاسىندا تاريح عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, عالىمنىڭ بۇرىنعى اسپيرانتى ءا. جۇماسۇلتانوۆ: «ەرەكەڭ تۇرمەدەن 1956 (؟) جىلى بوساعان سوڭ وتباسىن الماتىدان تابا الماي, پويىزبەن ىزدەپ بارىپ (؟), نارىنقول اۋدانىنان جولىقتىرعان...» دەپ, جالعان وقيعانى وزىنشە دولبارلايدى... ال, مەن دەرەكتەرگە سۇيەنىپ انىقتاعان شىندىق مىناداي: 1954 جىلدىڭ قاڭتار ايىنىڭ اياق شەنىندە ءماسكەۋدەگى تاريح ينستيتۋتىنىڭ 12 عالىمى قول قويعان ارىزدى الىپ, سوكپ ورتالىق كوميتەتىنىڭ مۇشەسى ا. م. پانكراتوۆا ن. س. حرۋششەۆتىڭ قابىلداۋىنا بارىپ, ءوزىنىڭ سۇيىكتى شاكىرتى, دارىندى قازاق تاريحشىسى ە. بەكماحانوۆتىڭ قىزعانىش وتىن ۇرلەگەن ءارىپتەستەرىنىڭ جالاسىمەن ناقاقتان سوتتالعانىن, ال ونىڭ ناعىز كوممۋنيست, وتان پاتريوتى ەكەنىن توندىرە ايتىپ, ءبىرىنشى حاتشىدان قازاق عالىمىنىڭ اۋىر تاعدىرىنا ارا ءتۇسۋىن وتىنگەن. نيكيتا سەرگەەۆيچ كسرو-نىڭ باس پروكۋرورى ر. رۋدەنكوعا تەلەفون شالىپ, «مىنا ارىزدى مۇقيات تەكسەر, ءسىرا, اقيقاتتان اتتاۋعا بولماس...» – دەگەن. ءبىر اپتادان سوڭ شىعىس سىبىردەگى بودايبو لاگەرىندە وتىرعان ەرەكەڭ ءنوۆوسىبىر تۇرمەسىنە جەتكىزىلىپ, ارنايى ۇشاقپەن ماسكەۋگە اكەلىنىپ, 16 اقپان كۇنى قىلمىسىنان اقتالىپ, بۋتىركا تۇرمەسىنەن بوستاندىققا شىققان. تۇرمە الدىندا ونى ا. م. پانكراتوۆانىڭ اۆتوموبيلىمەن ينستيتۋتتىڭ ەكى تاريحشىسى, ءوزىنىڭ دوستارى كۋچكين مەن بۋدوۆنيتس قارسى الىپ, اننا ميحايلوۆنانىڭ ۇيىنە اپارعان. ەرەكەڭ ءتۇرمەدەن شىققان بەتتە تاشكەنتتە جۇمىس ىستەيتىن ايەلىنە جانە الماتىداعى تاريح ينستيتۋتىنا بوستاندىققا شىققانى تۋرالى ەكى جەدەلحات جونەلتكەن. تاريحشىنىڭ ۇيىندەگى مۇراعاتىندا وسى قوس قۇجاتتىڭ دا ءماتىنى ساقتاۋلى.
– سونىمەن, اقيقات جەڭىپ, ءبىرتۋار تاريحشى تۋعان ەلىنە ورالعان. ءجا, سوندا ونىڭ سوڭىنا يت قوسىپ, يتجەككەنگە ايداتقان ارىپتەستەرى قايتكەن؟
– سەنەسىز بە, بىردە-بىرەۋى سوگىس ەستىمەي, تۇك كورمەگەندەي, ءباز-باياعى جۇمىستارىن اتقارىپ, راحاتتا ءومىر سۇرگەن. بۇل دا سول زاماننىڭ قيتۇرقى امالى. ەڭ سوراقىسى, كسرو جوعارعى سوتىنىڭ ۇكىمىمەن اعارىپ كەلگەن ءبىرتۋار تاريحشى جەتى اي بويى جۇمىسسىز ءجۇرىپ, تاركىگە تۇسكەن ءۇيىن دە, كومپارتياعا مۇشەلىگىن دە قايتارا الماي زاپى شەككەن. عىلىم اكادەمياسى جۇيەسىندە كۇنى كەشەگى تاريح دوكتورى ءۇشىن لايىقتى قىزمەت تابىلماپتى, ءتىپتى كىشى عىلىمي قىزمەتكەر ەتىپ الۋعا دا ەشكىمنىڭ قۇلقى بولماعان. اكادەميا پرەزيدەنتى ونىڭ بوستاندىققا شىعۋىنا قولۇشىن بەرگەن دەگەن جەلەۋ دە وسىدان سوڭ انشەيىن ءسوز بولىپ شىعادى. ۋنيۆەرسيتەت رەكتورى ا. زاكارين دە تۇرلىشە سىلتاۋ ايتىپ, وقىتۋشىلىق جۇمىسقا الماعان. بۇل ۋاقىت – ن. س. حرۋششەۆ جاريالاعان «جىلىمىق» زامان تۋىپ, ءسىبىردىڭ الەي سۋىعىندا ناقاقتان جاۋراعانداردىڭ ەلگە قايتىپ, بالا-شاعاسىمەن قاۋىشىپ جاتقان ايتۋلى كەزەڭ ەدى. دەسەك تە قازاق زيالىلارىنىڭ, اسىرەسە, بيلىك باسىنداعى كوزى قاراقتى توپتىڭ سول وزگەرىستى تۇسىنبەي, ءباز-باياعى ساقتىق پەن شەكتەن تىس قورعانشاقتىق شەبىنەن شىعا الماعانىن كورسەتەدى. امالى قۇرىعان ەرەكەڭ قكپ ورتالىق كوميتەتىنىڭ ءبىرىنشى حاتشىسى پ. ك. پونومارەنكونىڭ قابىلداۋىنا سۇرانادى. ناتيجەسىندە جەتىنشى ايدىڭ سوڭىندا ەرمۇحان بەكماحان ۇلى ءبىر كەزدەرى ءوزىن جۇمىستان الاستاعان ۋنيۆەرسيتەتكە اعا وقىتۋشى بولىپ ورنالاسادى, كەلەر جىلدىڭ باسىندا پارتيالىق بيلەتىن دە قالپىنا كەلتىرەدى. تەك دوكتورلىق اتاعىن قايتارۋ اتتاي سەگىز جىلعا سوزىلىپ, اقىرىندا ديسسەرتاتسيا قورعاپ, ەكىنشى مارتە دوكتور دا, پروفەسسور دا اتانادى. بۇل بولسا 1958 جىلدىڭ جازى-تۇعىن...
– عافۋ ەتىڭىز, ەندى اتاقتى تاريحشى ءومىرىنىڭ سوڭعى جىلدارىنداعى عىلىمي ەڭبەكتەرىن سارالاساق... ايداۋدان كەلگەننەن كەيىن اعامىز نەندەي تاقىرىپتارعا بارىپ, قانداي جۇمىستارعا قوزعاۋ سالدى ەكەن؟
– دوكتورلىق اتاقتى ول كىسى «قازاقستاننىڭ رەسەيگە قوسىلۋى» تاقىرىبى بويىنشا قورعاعان. وسى تاقىرىپتاعى مونوگرافياسى ءماسكەۋدىڭ «ناۋكا» باسپاسىنان جارىققا شىققان. ودان كەيىنگى سۇبەلى ەڭبەگى «قازاق كسر-نىڭ تاريحى» اتتى ورتا مەكتەپتىڭ جوعارى سىنىپتارىنا ارنالعان وقۋلىعى. عالىمنىڭ بۇل ەڭبەگى 1994 جىلعا دەيىن وتىز شاقتى رەت قايتا باسىلىپ, جالپى تارالىمى 5 ميلليون دانادان اسقان. (ەرەكەڭ ءتول ەڭبەگىن سوڭعى رەت 1965 جىلى تۇزەتكەن, 1967 جىلدان بەرى 7-8 جانە 9-11 سىنىپتارعا ارنالعان ەكى وقۋلىققا دا عالىمنىڭ تاريحشى قىزى ءنايلا بەكماحانوۆا قوسىمشا اۆتور بولىپ, اكەسى باستاعان يگى ءىستى جالعاستىرعان). ءبىرتۋار عالىمنىڭ ەڭ سوڭعى عىلىمي ارمانى – قازاقستان تاريحىنىڭ كەڭەيتىلگەن ءھام نەشە مىڭ جىلدىق شەجىرەسى تۇگەل قامتىلعان, ياعني جوعارى وقۋ ورىندارى ستۋدەنتتەرىنىڭ رۋحاني سۇرانىسىن تولىق وتەيتىن, كەم دەگەندە ەكى جىلدىق باعدارلامامەن وقىتاتىن وقۋلىق جازۋ بولعان. سول ىسكە ول 1965 جىلى قۇلشىنا كىرىسىپتى. امال قانشا, كەنەتتەن شالعان اۋىر سىرقات (سىبىردەن ءورشىتىپ قايتقان وكپە دەرتى مەن تىنىسىن تارىلتقان دەمىكپە) جوبالاعان ەڭبەگىن ويداعىداي دامىتا الماعان. «XIX عاسىرداعى قازاقستان تاريحىنىڭ وچەركتەرى» دەپ اتاعان سۇبەلى ءبولىمىن عانا ءتامامداعان (عالىمنىڭ بۇل ەڭبەگى ومىردەن وزعان سوڭ, 1967 جىلى جارىق كورگەن).
ەرمۇحان بەكماحان ۇلىنىڭ ءوزىن باقىتتى سەزىنگەن جانە زور ىنتامەن قۇشتارلانا اتقارعان ءىسى – ۇستازدىق ەڭبەگى. 1947-1951 جانە 1954-1966 جىلدار ارالىعىندا ول قازمۋ-دەگى قازاق كسر تاريحى كافەدراسىندا مەڭگەرۋشى بولعان ۋاقىتتا اسپيرانتۋرا اشىپ, وعان تاڭداۋلى شاكىرتتەرىن كوپتەپ تارتىپ, سولاردىڭ عىلىمي جۇمىستارىنا باسشىلىق جاساپ, اقىرىندا ءوز تاريحي مەكتەبىن تۇزەۋگە قول جەتكىزگەن. وسى مەكتەپتەن كەزىندە وتىز شاقتى عىلىم كانديداتتارى وربىگەن, سولاردان جيىرمادان استامى تاريح عىلىمىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور اتانعان, كەيبىرى اكادەميك بولىپ سايلانعان. بۇل مەكتەپ قازىردە دە قۇلاشىن كەڭ جايا ورىستەۋدە. ناق وسى مەكتەپتىڭ دارىندى تۇلەكتەرى م. قوزىباەۆ, ءا. تاكەنوۆ, ك. نۇرپەيىس, ت. تۇرلىعۇلوۆ جانە باسقالارى بەرتىن كەلە عىلىم اكادەمياسىنىڭ بىلىكتى ءبىلىمدارلارى بولىپ شىقتى. ءسويتىپ, ەرمۇحان تاريحشىنىڭ اسىل ارمانى XXI عاسىردا جۇزەگە اسا باستادى دەۋگە ابدەن بولادى.
– سوڭعى سۇراق. ءسىز 2003 جىلدان بەرى «جزل» سەرياسىمەن ءۇشىنشى ەڭبەگىڭىزدى شىعارىپ وتىرسىز. «ساتباەۆتىڭ» قارجىسىن قازاقستاننىڭ رەسەيدەگى جىلىندا ۇكىمەت كوتەرىپ, «بوكەتوۆكە» قاراعاندى وبلىسىنىڭ سول كەزدەگى اكىمى ن. ز. نىعماتۋلين جاردەم بەرگەنىن ءوزىڭىز ايتقانسىز. بۇل جولى ءوزىمىز ءسوز ەتىپ وتىرعان كىتاپقا قاتىستى قارجى ماسەلەسىن قالاي شەشتىڭىز؟
– 2009 جىلدىڭ اياعىندا مادەنيەت ءمينيسترى م. قۇل-مۇحاممەدتىڭ قابىلداۋىندا بولعانىمدا «بەكماحانوۆتىڭ» قازاقشاسىن ءوزىمىزدە شىعارىپ, ال ورىسشاسىن ماسكەۋدەن جاريالاۋعا كەلىسكەن ەدىك. الايدا, وتكەن جىلدىڭ باسىندا كىتاپ شىعارۋ ءىسى بايلانىس جانە اقپارات مينيسترلىگىنە بەرىلگەن سوڭ جاعداي كۇرت وزگەردى. قولجازباسى ءازىر تۇرعان عۇمىرنامانىڭ ەكى تىلدەگىسىن دە جاڭا ۆەدومستۆو «فوليانت» باسپاسىنا جۇكتەپ, ماسكەۋگە قارجى ءبولۋدەن باس تارتتى. ەكى كىتاپ تا ءاربىرى ەكى مىڭ دانا تيراجبەن وتكەن كۇزدە جارىققا شىعىپ, رەسپۋبليكا كىتاپحانالارىنا تاراتىلدى. سونى قاناعات ەتسەم دە بولار ەدى. الايدا قولجازبامدى «مولودايا گۆارديا» باسپاسىنا جىل باسىندا جىبەرىپ, باس رەداكتسيانىڭ ماقۇلداۋىن الىپ قويعان ەدىم. سوندىقتان دا ءساتى ءتۇسىپ تۇرعان ىستەن باس تارتقىم كەلمەدى. «فوليانتتىڭ» باسشىسى نۇرلان يسابەكوۆ ءبىلىم-تانىم دەڭگەيى ىسكەرلىگىمەن بىردەي ازامات. قىركۇيەكتىڭ باسىندا ول سەمەيگە تەلەفون شالىپ: «مەدەۋ اعا, ماسكەۋ باسپاسىنىڭ «بەكماحانوۆقا» قاجەت دەپ سۇراعان قارجىسىنىڭ قاق جارتىسىن مەن ءتولەيىن. ەكىنشى بولىگىن ءوزىڭىز تابىڭىز», − دەگەن ويعا قونىمدى ۇسىنىس جاسادى. وسىدان سوڭ بەدەلىم جۇرەر قالتالى ءبىر باۋىرىمنان قارىز الىپ, 2 قازاندا ماسكەۋگە ۇشتىم. ايعا جۋىق ۋاقىت رەداكتورمەن جۇمىس ىستەپ, بايقالعان ولقىلىقتاردى تۇگەل تۇزەتىپ, ءسوزدى دە ىقشامداپ, قىسقاسى, 32 باسپا تاباق كولەمگە ءتۇسىرىپ, 16 بەتكە سۋرەتتەرىن دە قايىرا ورنالاستىرىپ ەلگە قايتتىم. ءوزىمىز تاپسىرىس جاساعان «بەكماحانوۆتىڭ» 5 مىڭ داناسىن جەلتوقسان ايىندا ەلگە الدىردىق. ونىڭ دا تولەمىن ءبولىپ ءتولەدىك. «جزل» سەرياسىنان جارىق كورگەن 9-شى قازاق تۇلعاسىنىڭ ومىرگە كەلۋ تاريحى وسى. ءبارىن دە نارتاۋەكەل مەن ەرەكەڭ تۇلعاسىنا دەگەن قۇشتارلىق شەشتى. بۇل ءسوز ماعان عانا ەمەس, «فوليانت» باسپاسىنداعى نۇرلان سارسەنبى ۇلىنا دا تيەسىلى. ءاسىلى, ماسكەۋدىڭ كىتاپ شىعارۋ قارجىسى, ءسىرا, داعدارىسقا بايلانىستى بولار, ەكى جارىم ەسەدەي قىمباتتاپتى. اسىرەسە «جزل» سەرياسىنىڭ تۋىندىلارى! مىسالى, وتكەن جىلى جارىققا شىققان «پاستەرناك» عۇمىرناماسىن مەن باسپانىڭ فيرمالىق دۇكەنىنەن 460 سومعا ساتىپ الدىم. وسى ساندى بەسكە كوبەيتسەڭىز سول كىتاپتىڭ تەڭگەلىك قۇنى شىعادى. وعان ەندى كەدەن سالىعى مەن تاسىمالداۋ شىعىنىن قوسىڭىز!.. ءجا, ءساتتى بىتكەن ىسكە نە دەيمىز؟ ەرمۇحان بەكماحان ۇلى تۋعان حالقىنىڭ مەرەيى ءۇشىن ەڭبەك ەتىپ, سول جولدا بەينەت تارتقان اسىل تۇلعامىز! ونداي جاندى ۇلىقتاۋدان جاڭىلمايىق!...
– جۇرەكجاردى اڭگىمەڭىزگە راحمەت, اعا! ساۋ-سالەمەت بولىپ, ەلىمىزدىڭ الىپ تۇلعالارىن ۇلىقتاي بەرىڭىز!
اڭگىمەلەسكەن جانبولات ءاليحان ۇلى (اۋپباەۆ), استانا.
سۋرەتتەردە: “بەكماحانوۆ” كىتابىنىڭ «مولودايا گۆارديا» باسپاسىنان شىققان مۇقاباسى; سول شىعارمانىڭ اۆتورى − مەدەۋ سارسەكە; ەرمۇحان مەن حاليما. 1951 جىل.
