ەل تاۋەلسىزدىگىنىڭ 19 جىلدىعى قۇرمەتىنە ارنالعان «تاۋەلسىزدىك تاعىلىمى» اتتى رەسپۋبليكالىق اقىندار ايتىسى ءۇش كۇن قاتارىنان ەلوردانى جاۋھار جىرعا بولەپ, تۋعان حالقىن بولەك سىرعا قاندىردى.
ءۇش كۇننەن بەرى ءبىر-بىرىمەن قارا ءسوزدىڭ قايماعىن قايىرىپ, قالىڭ توپتان قايمىقپاي قاداۋ-قاداۋ وي ايتقان ءدۇلدۇلدەردىڭ سوڭعى كۇنگى ءدۇبىرلى باسەكەسىن تاماشالاۋعا مەملەكەتتىك حاتشى – سىرتقى ىستەر ءمينيسترى قانات ساۋداباەۆتىڭ كەلۋىنىڭ ءوزى بۇل ايتىستىڭ بۇرىنعى ءوتىپ جۇرگەن ايتىستارعا قاراعاندا ارقالار ءجۇگى مەن اتقارار ءرولى قانشالىقتى ماڭىزدى ەكەنىن ۇقتىرعانداي ەدى. مادەنيەت ءمينيسترى مۇحتار قۇل-مۇحاممەدتىڭ ايتىستىڭ اقتىق كەزەڭى باستالاردا ءاز ونەردىڭ تاريحي تاعىلىمدارىن تاعى دا تارقاتىپ ايتىپ شىعۋى سوندىقتان ەدى. «ەلباسىنىڭ تاپسىرماسى بويىنشا بۇگىن مىنە, حالقىمىزدىڭ ەڭ قاسيەتتى ونەرى – ايتىس ەلوردانىڭ تورىنە شىعىپ وتىر, – دەدى ول. – بۇگىنگى ايتىستىڭ ءجونى دە, ءمانى دە ءبولەك, ويتكەنى بۇل ايتىس ەلباسىنىڭ تىكەلەي ۇكىمەتكە بەرگەن تاپسىرماسىنىڭ ارقاسىندا جۇزەگە اسىرىلىپ وتىر. بۇل – ەلدىڭ ەلدىگىن, بىرلىگىن اسقاقتاتا جىرلايتىن, تۇتاستىق تۋىن تولعايتىن الامان ايتىس. سوندىقتان بۇعان قازاقستاننىڭ بارلىق وبلىستارىنان ۇمىتكەرلەر قاتىستى. وسىعان دەيىن اۋدان, وبلىس دەڭگەيلەرىندە اقىندار سايىسى وتكىزىلدى. «مىڭنان تۇلپار, جۇزدەن جۇيرىك» كورىنگەن سول اقىندار بۇگىن ەلوردانىڭ ۇلكەن ساحناسىنا شىعىپ وتىر.
كۇنى كەشە عانا ەۋروپاداعى قاۋىپسىزدىك جانە ىنتىماقتاستىق ۇيىمىنا مۇشە ەلدەردىڭ ءسامميتىن استانادا وتكىزۋ ارقىلى نۇرسۇلتان نازارباەۆ قازاق ەلىن, ونىڭ اسەم استاناسىن دۇنيە جۇزىنە تانىتتى. ەلوردا تورىندەگى بۇگىنگى ايتىستىڭ سوندىقتان رۋحى دا, كوتەرەر جۇگى دە بيىك بولۋى كەرەك», دەپ ويىن تۇيىندەي كەلە مينيستر مۇنداي ونەر دۇنيە ءجۇزىنىڭ بارلىق حالىقتارىندا كەزدەسەتىنىن, بىراق سولاردىڭ ىشىندە قازاق حالقى ءوزىنىڭ ءتول ونەرىن كوز قاراشىعىنداي ساقتاپ, اسىل مۇراعا اينىماس قالىپ تانىتۋدا وزگەلەرگە قاراعاندا وق بويى وزىق تۇرعانىن تىلگە تيەك ەتكەن. بۇل رەتتە كۇنى كەشە عانا كۇللى قازاقتىڭ كۇمىس كۇيمەسىندەي كۇمبىرلەگەن «قازاقتىڭ 1000 كۇيى» مەن ءداستۇرىن ءدارىپتەگەن «قازاقتىڭ ءداستۇرلى 1000 ءانى» جيناقتارى تۋرالى ايتىپ: «ءبىز دە ايتىسقا ءوز تاراپىمىزدان ءجون-جورالعىمىزدى جاساپ, الامان ءبايگەگە قاتىسقان اقىنداردى بولە-جارماي, بارىنە بىردەي ەلباسىنىڭ اتىنان وسى جيناقتى تارتۋ ەتپەكپىز», دەپ كيەلى ونەردى كىرشىكسىز مەڭگەرگەن جاندارعا تولاعاي قۇرمەت كورسەتىلدى.
تاۋەلسىزدىكتىڭ 19 جىلدىعى قارساڭىندا وتكىزىلىپ وتىرعان بايگەنىڭ اتى تاريحقا التىن ارىپتەرمەن جازىلاتىنىن, عاسىرلار بويى اتا-بابالار اڭساعان ۇلى مۇرات بۇگىنگى ۇرپاق قولىمەن جۇزەگە اسىپ, ول بارلىق قازاقستاندىقتار ءۇشىن ەڭ ءبىر قاسيەتتى ۇعىمعا اينالىپ وتىرعانىن ايتتى. «قولدارىڭىزداعى دومبىرانىڭ قوس ىشەگى سياقتى تاۋەلسىزدىكتىڭ دە ەكى ىشەگى بار. ءبىرى – قازاق ەلى دە, ال ەكىنشىسى سول ەلدى الەمنىڭ بيىگىنە كوتەرگەن ەلباسى», دەگەن ول. وسىناۋ ۇلى مۇرات كەشەگى الىپ بايتەرەكتەر ءۇنىمەن دە عاسىرلار بويى جىرلانىپ, ازاتتىق پەن تەڭدىك, بىرلىك پەن تىرلىك, ارمان-اڭسار, بابالار رۋحى, جاقسى, جامان قاسيەتتەر, ءتۇپ-تۇگەل مارجان سوزبەن سانادا زەردەلەنىپ, بايىرعى ادەبيەتتىڭ بايلىعى ۇرپاقتان-ۇرپاققا جالعاسسا, اۋىز ادەبيەتىنىڭ جاۋھار جامبىسىنداي جارىققا ۇندەگەن ايتىس ونەرى قازىر دە قازاقتىڭ مۇڭى مەن شەرىن, كۇنگەيى مەن كولەڭكەسىن كورسەتەتىن اسىل ارناسى ەكەنىن تاعى دا تاپ باسىپ تانىعاندايمىز. تاۋەلسىزدىك پەن ازاتتىق اۋەنى الىمساقتان جالعاسىپ كەلە جاتقان ۇلى كوش. وسى كوشتىڭ كەيىنگى نارلارى مەن ىزگىلىك ءىزىن بايقادىق. دەمەك, ول قازاق ەلىنىڭ كەشەگى تاۋەلسىزدىك العاننان بەرگى عانا قول جەتكەن قازىناسى ەمەس ەكەن. مۇنى تالاي بۋىن جىرلاپ كەلگەن, اقىنداردىڭ بۇگىنگى تولقىنى دا توسىرقاماي, كەۋدەلەرىنەن جىر-وزەننىڭ كۇركىرەي اعۋىندا, تۇيدەك-تۇيدەك شۋماقتاردى تاسىتا توگۋىندە سونداي سىر جاتقانىن اڭعاردىق. بىراق كەشەگى جىرلاۋ مەن بۇگىنگى تولعانىستىڭ اراسىندا جەر مەن كوكتەي ايىرماشىلىق بار. كەشە قازاق ەلى ءوزىنىڭ بوستاندىعىن اڭساپ, جىرعا تۇيگەن اسىل مارجاندار تەك قيال مەن ارمان كۇيىندە قالىقتاسا, بۇگىنگى تولعاۋ ءتىپتى باسقاشا, كەشەگى بيىكتەگى قول جەتپەس باقىت قۇسىنىڭ ۇلى دالا باعىنا كەلىپ قونعان شاعى. ەندەشە, اقىنداردىڭ كەشەگى ءۇنى زار مەن مۇڭعا تۇنىپ تۇرسا, قازىرگى قالىپ ودان وزگەشە ءورىلۋى زاڭدىلىق. باقىت پەن شاتتىقتى جىرلاۋ كەيىنگى ۇرپاقتىڭ ەنشىسىنە بۇيىرىپ تۇرۋىنىڭ ءوزى كوڭىلدى شاتتاندىرادى.
وسى باقىتتى باسىنان ۇشىرىپ الىپ جاتقان ەلدەر بار اينالامىزدا. سوندىقتان باقىتتى باياندى ەتۋ تەك ساياساتتىڭ ءىسى عانا دەپ ويلاۋ دۇرىس ەمەس, حالقىمىزدىڭ التىن تامىرى – ايتىستىڭ دا ارقاۋى تىنىشتىقپەن تىنىستايدى. الماس قىلىشتاي الداسپان ونەر وسىندايدا جارقىلداپ قىنابىنان سۋىرىلماعاندا قاي كەزدە سۋىرىلماق. ءتاۋەلسىزدىك – ونىڭ التىن تاعى, بيىك تۇعىرى. تاقتان باقتىڭ ۇشپاۋى اسىل مۇراعا ادالدىق پەن كىرشىكسىز ءسۇيىسپەنشىلىككە بايلانىستى. بۇل جاعىنان ايتىستىڭ الداعى ۋاقىتتا دا العا باسا بەرەتىنىنە يمانداي يلاندىق. كومەكەيدەن ءبىر مەزگىلدە اۋەن اۋەلەتىپ, تۇشىمدى وي ءورنەكتەۋ داستۇرىنە بەرىك جاس ۇرپاق ءوسىپ كەلەدى ەكەن تال شىبىقتاي سۋسىلداپ. سولاردان الماتىلىق جانداربەك بۇلعاقوۆتى, سولتۇستىكقازاقستاندىق الىبەك سەرعاليەۆتى, باتىسقازاقستاندىق جانسايا مۋسينانى, اقتوبەلىك ەسەنتۇگەل ازيەۆتى, ت.ت. وسىنداي ورىمدەي ورەندەردى اتاپ كەتكەندى ءجون كورىپ وتىرمىز. ولار كەيبىرى كانىگى اقىندارمەن مارەگە تەڭ ءتۇسىپ جەتىپ جاتتى. ماسەلەن, قىزىلوردالىق مۇحتار نيازوۆ پەن قىزىلجارلىق الىبەك سەرعاليەۆتىڭ, الماتىلىق اينۇر تۇرسىنباەۆا مەن جانداربەك بۇلعاقوۆتىڭ ايتىستارىنان ءبىر كەزدەرى باسەڭسىپ قالعان ونەر رۋحىنىڭ اسقاقتار, شارىقتار شاعى ءالى الدا ەكەنىن ۇقتىق. ايتىستىڭ ءولىارا كەزى ءوتىپ كەتتى. ەكى جىلداي قاڭتارىلعان ايتىستىڭ ارباسىن جاس لەك كەلىپ تولتىرىپتى. جۇرت ايتىستىڭ سونداي جاڭالىعىنا جابىلا قۋانىپ قول سوقتى. تاعى ءبىر جاقسى حابارعا مارقايدىق. قازىلار القاسىنىڭ توراعاسى مىرزاتاي جولداسبەكوۆ الداعى ۋاقىتتا ايتىسكەر اقىنداردىڭ وداعىن قۇرۋ ويدا جۇرگەنىن جەتكىزدى. بۇل دا بولسا كوپتەن بەرى كوكەيدە جۇرگەن ونەردىڭ وشىڭكىرەگەن ءوڭىن قايتا قالپىنا كەلتىرگەندەي كوڭىلگە شۋاق شاشقان. راس, بۇل بايگەگە بىرەۋ كەلىپ, بىرەۋ كەتىپ جاتادى. ولاردىڭ ىزدەرى دە, ءيىرىمى دە ءبىر-بىرىنە ۇقساي بەرمەيدى. سول ىزدەر ءىزىم-عايىم جوعالىپ كەتپەۋى كەرەك قوي. ول ءۇشىن جىل سايىن وسىنداي الامان ءبايگەلەردە توپ جارىپ جۇرگەن دۇلدۇلدەردىڭ ايتىسىن كەلەشەكتە كىتاپ ەتىپ باستىرىپ وتىرايىق دەگەن ۇسىنىس تا ونەرىن ۇلىقتاي بىلەر ەلدىڭ ورەلى ءىسى بولماق.
العاش رەت مەملەكەت قولداۋ ءبىلدىرىپ, «سامۇرىق-قازىنا» ۇلتتىق ءال-اۋقات قورى» اق ءتورت اۆتوكولىك تىككەن بايگەدە مۇنان دا باسقا قوسىمشا سىيلىقتار اقىنداردىڭ اسپانىن بيىكتەتىپ تۇردى. باس جۇلدەگە استانالىق امانجول التاەۆ, ءبىرىنشى ورىنعا ونىمەن سايىسقا تۇسكەن اينۇر تۇرسىنباەۆا لايىق دەپ تابىلسا, ەكىنشى جۇلدە تۇركىستاندىق بەكارىس شويبەكوۆكە, ءۇشىنشى ورىن الماتىلىق جانداربەك بۇلعاقوۆقا ءتيدى. حالقىمىزدىڭ ءتول ونەرى مۇندايدا نامىستى ازاماتتاردىڭ دەمەۋىمەن بيىكتەپ جاتاتىنى تاعى راس. قازاقتىڭ وسىنداي ۇلدارىنىڭ ءبىرى قايرات ساتىبالدى استانالىق بالعىنبەك يماشەۆقا, قىزىلوردالىق مۇحتار نيازوۆقا, سولتۇستىكقازاقستاندىق الىبەك سەرعاليەۆقا يسلامي قۇندىلىقتاردى ايتىس ونەرىندە جوعارى دەڭگەيدە ۇلىقتاعاندىقتارى ءۇشىن «تەمىر تۇلپار» تارتۋ ەتىپ, استانالىق ەركەبۇلان قاينازاروۆ پەن اتىراۋلىق سىرىمبەك سارسەنباەۆقا اقشالاي سىيلىق تاپسىردى. ايتىس ونەرىنىڭ دامىپ, وركەندەۋىنە ولشەۋسىز ۇلەس قوسىپ كەلە جاتقان مىرزاتاي جولداسبەكوۆ, دەمەۋشىلەر امانگەلدى ەرمەگياەۆ, ومىرزاق سارسەنوۆ, ءجۇرسىن ەرمانعا دا لايىقتى قوشەمەت كورسەتىلدى. «الۋان-الۋان تۇلپار بار, الىنە قاراي شابادى» دەمەكشى, ءبايگەدە بىرەۋدىڭ وزىپ, بىرەۋدىڭ قالىپ جاتۋى الىمساقتان بەلگىلى ءجايت. جۇلدە الماي قالعانداردىڭ اۋزىنا ءسوز تۇسپەي قالدى دەپ تە ايتا المايمىز. جۇرتشىلىق ونەرىن جوعارى باعالايتىن بالعىنبەك يماشەۆتىڭ ۇتىمدى ءورىلىپ وتىرعان ۋىتتى شۋماقتارى زالداعى جۇرتتىڭ دەلەبەسىن ءالسىن-ءالسىن قوزدىرىپ, ورىسشالاپ قالجىڭمەن قاعىتقان مىسقىلدارى ەرىكسىز ەزۋ تارتقىزار ەدى. «ەگەمەن قازاقستاننىڭ» وسى بايگەگە ارنايى تىككەن باعالى سىيلىعىن اقىنعا «ەگەمەن قازاقستان» رەسپۋبليكالىق گازەتى» اكتسيونەرلىك قوعامىنىڭ پەرزيدەنتى ساۋىتبەك ابدراحمانوۆ تابىستادى.
سارا توقتامىسوۆانىڭ دا توقتاۋسىز, توگىلىپ تۇرعان جىرلارى قىزدىڭ جيعان جۇگىندەي كوركەم دە كەستەلى ورنەگىمەن ءسۇيسىنتكەن. ايتىستان جۇرتتىڭ كوز جازىڭقىراپ قالعان تۇسىندا اقىنداردىڭ ىشىنە كوپ نارسە جينالىپ قالىپتى. مۇنىڭ ءبارىن, ارينە, از ۋاقىتتا تۇگەل جايىپ تاستاۋ تاعى مۇمكىن ەمەس. سولاي دەسەك تە, سارا سىندى ساڭلاق اقىندار ۋاقىتقا دەس بەرمەي, كوكەيدى تەسكەن كوپ دەرتتى جايىپ ۇلگەرىپ, قارسىلاسىن ءازىل-قالجىڭمەن ادەمى تۇيرەپ, قازاق قىزىنا ءتان قايسارلىعى مەن يبالى ويلارى ورايلاسىپ, كوپتى وزىنە ءۇيىرىپ اكەتىپ وتىردى. تاۋەلسىزدىك شاتتىعىن بايىرعى ءداستۇرلى ءىزدىڭ بابىمەن ءتاتتى اۋەزگە قوندىردى. قازاقستان حالقى اسسامبلەياسىنىڭ اقشالاي سىيلىعى سارا توقتامىسوۆا مەن الىبەك سەرعاليەۆقا بۇيىرۋىنىڭ وسىنداي ءبىر سەبەبى بولسا كەرەك. ءتىل كوميتەتىنىڭ بايگەسى مۇحتار نيازوۆقا تيسە, «قازاقستان حالقىنىڭ رۋحاني دامۋ قورى» اق ايتىسقا قاتىسۋشىلاردىڭ بارىنە باعالى جادىگەر تارتۋ ەتتى.
مادەنيەت مينيسترلىگى مەن «قازاقستان حالقىنىڭ رۋحاني دامۋ قورى» اق ۇيىمداستىرۋىمەن وتكەن رەسپۋبليكالىق اقىندار ايتىسى تۋرالى رەسمي حابارلامادا اقىندار ايتىسىنىڭ نەگىزگى ماقساتى ايتىس ونەرىن مادەنيەتىمىزدىڭ باعا جەتپەس اسىل مۇراسى رەتىندە حالىققا پاش ەتۋ, ونىڭ دامۋىنا مەملەكەتتىك دەڭگەيدە قولداۋ كورسەتۋ, ەلدەگى حالىقتار دوستىعىن, بەرەكە-بىرلىكتى جانە ساياسي تۇراقتىلىقتى دارىپتەۋ, حالىققا ايتىس ءداستۇرىن جان-جاقتى ناسيحاتتاۋ, تالانتتى, دارىندى, جاس اقىنداردىڭ اقىندىق شەبەرلىگىنىڭ شىڭدالا ءتۇسىپ, كوپشىلىككە تانىلۋىنا مۇمكىندىك جاساۋ, ايتىس ونەرىن ودان ءارى دامىتىپ, ساپالىق دەڭگەيىن جاقسارتۋ ماقساتىندا وتكىزىلەتىن ءداستۇرلى ءىس-شارا رەتىندە قالىپتاستىرۋ, بولاشاق ۇرپاققا ايتىس ونەرىن جەتكىزۋ, شەبەر ءسوز قۇراۋ مەن جوعارى دەڭگەيدەگى پوەزيا ارقىلى مەملەكەتتىك ءتىلدىڭ ارناسىن كەڭەيتىپ, دامىتۋ ءارى ناسيحاتتاۋ بولىپ تابىلادى دەلىنگەن. ەندەشە, ايتىس ونەرى مۇنان بىلايعى ۋاقىتتا مەملەكەتتىڭ ءاز تۇتار رۋحاني قۇندىلىعىنا اينالار ما ەكەن. كوپتەن اڭساعان مۇراتتىڭ ءبىرى وسى ەدى. جەر استىنان تابىلعان ەجەلگى رۋحاني ءجادىگەرلەر «مادەني مۇرا» مەملەكەتتىك باعدارلاماسىمەن قورعالىپ, كوزدىڭ قاراشىعىنداي ساقتالسا, ايتىس تا ەل ىشىندەگى وسىنداي التىن كومبەنىڭ ءبىرى. ونى قورعاپ قالۋ ارقىلى ەلدىكتىڭ تۋى جەلبىرەپ, بىرلىكتىڭ بەلى بەكىمەك. جەلتوقساندا استاناعا قايتا ورالعان ءۇمىت كوزىنەن وسىنى ۇقتىق. ەركىن ەلدىڭ كەشەگى ەسىل قىراندارى اڭساعان جەلتوقسان رۋحى قازاقتىڭ ايتىسىمەن تۇلەپ, ارقا-جارقا كۇي كەشكەن قازاقتىڭ وسى ءبىر دۋمانىن ارداقتاپ ءجۇرەر سانا كەرەك راسىندا.
قاراشاش توقسانباي.
سۋرەتتەردى تۇسىرگەن ورىنباي بالمۇرات.
كۇنى كەشە عانا ەۋروپاداعى قاۋىپسىزدىك جانە ىنتىماقتاستىق ۇيىمىنا مۇشە ەلدەردىڭ ءسامميتىن استانادا وتكىزۋ ارقىلى نۇرسۇلتان نازارباەۆ قازاق ەلىن, ونىڭ اسەم استاناسىن دۇنيە جۇزىنە تانىتتى. ەلوردا تورىندەگى بۇگىنگى ايتىستىڭ سوندىقتان رۋحى دا, كوتەرەر جۇگى دە بيىك بولۋى كەرەك», دەپ ويىن تۇيىندەي كەلە مينيستر مۇنداي ونەر دۇنيە ءجۇزىنىڭ بارلىق حالىقتارىندا كەزدەسەتىنىن, بىراق سولاردىڭ ىشىندە قازاق حالقى ءوزىنىڭ ءتول ونەرىن كوز قاراشىعىنداي ساقتاپ, اسىل مۇراعا اينىماس قالىپ تانىتۋدا وزگەلەرگە قاراعاندا وق بويى وزىق تۇرعانىن تىلگە تيەك ەتكەن. بۇل رەتتە كۇنى كەشە عانا كۇللى قازاقتىڭ كۇمىس كۇيمەسىندەي كۇمبىرلەگەن «قازاقتىڭ 1000 كۇيى» مەن ءداستۇرىن ءدارىپتەگەن «قازاقتىڭ ءداستۇرلى 1000 ءانى» جيناقتارى تۋرالى ايتىپ: «ءبىز دە ايتىسقا ءوز تاراپىمىزدان ءجون-جورالعىمىزدى جاساپ, الامان ءبايگەگە قاتىسقان اقىنداردى بولە-جارماي, بارىنە بىردەي ەلباسىنىڭ اتىنان وسى جيناقتى تارتۋ ەتپەكپىز», دەپ كيەلى ونەردى كىرشىكسىز مەڭگەرگەن جاندارعا تولاعاي قۇرمەت كورسەتىلدى.
تاۋەلسىزدىكتىڭ 19 جىلدىعى قارساڭىندا وتكىزىلىپ وتىرعان بايگەنىڭ اتى تاريحقا التىن ارىپتەرمەن جازىلاتىنىن, عاسىرلار بويى اتا-بابالار اڭساعان ۇلى مۇرات بۇگىنگى ۇرپاق قولىمەن جۇزەگە اسىپ, ول بارلىق قازاقستاندىقتار ءۇشىن ەڭ ءبىر قاسيەتتى ۇعىمعا اينالىپ وتىرعانىن ايتتى. «قولدارىڭىزداعى دومبىرانىڭ قوس ىشەگى سياقتى تاۋەلسىزدىكتىڭ دە ەكى ىشەگى بار. ءبىرى – قازاق ەلى دە, ال ەكىنشىسى سول ەلدى الەمنىڭ بيىگىنە كوتەرگەن ەلباسى», دەگەن ول. وسىناۋ ۇلى مۇرات كەشەگى الىپ بايتەرەكتەر ءۇنىمەن دە عاسىرلار بويى جىرلانىپ, ازاتتىق پەن تەڭدىك, بىرلىك پەن تىرلىك, ارمان-اڭسار, بابالار رۋحى, جاقسى, جامان قاسيەتتەر, ءتۇپ-تۇگەل مارجان سوزبەن سانادا زەردەلەنىپ, بايىرعى ادەبيەتتىڭ بايلىعى ۇرپاقتان-ۇرپاققا جالعاسسا, اۋىز ادەبيەتىنىڭ جاۋھار جامبىسىنداي جارىققا ۇندەگەن ايتىس ونەرى قازىر دە قازاقتىڭ مۇڭى مەن شەرىن, كۇنگەيى مەن كولەڭكەسىن كورسەتەتىن اسىل ارناسى ەكەنىن تاعى دا تاپ باسىپ تانىعاندايمىز. تاۋەلسىزدىك پەن ازاتتىق اۋەنى الىمساقتان جالعاسىپ كەلە جاتقان ۇلى كوش. وسى كوشتىڭ كەيىنگى نارلارى مەن ىزگىلىك ءىزىن بايقادىق. دەمەك, ول قازاق ەلىنىڭ كەشەگى تاۋەلسىزدىك العاننان بەرگى عانا قول جەتكەن قازىناسى ەمەس ەكەن. مۇنى تالاي بۋىن جىرلاپ كەلگەن, اقىنداردىڭ بۇگىنگى تولقىنى دا توسىرقاماي, كەۋدەلەرىنەن جىر-وزەننىڭ كۇركىرەي اعۋىندا, تۇيدەك-تۇيدەك شۋماقتاردى تاسىتا توگۋىندە سونداي سىر جاتقانىن اڭعاردىق. بىراق كەشەگى جىرلاۋ مەن بۇگىنگى تولعانىستىڭ اراسىندا جەر مەن كوكتەي ايىرماشىلىق بار. كەشە قازاق ەلى ءوزىنىڭ بوستاندىعىن اڭساپ, جىرعا تۇيگەن اسىل مارجاندار تەك قيال مەن ارمان كۇيىندە قالىقتاسا, بۇگىنگى تولعاۋ ءتىپتى باسقاشا, كەشەگى بيىكتەگى قول جەتپەس باقىت قۇسىنىڭ ۇلى دالا باعىنا كەلىپ قونعان شاعى. ەندەشە, اقىنداردىڭ كەشەگى ءۇنى زار مەن مۇڭعا تۇنىپ تۇرسا, قازىرگى قالىپ ودان وزگەشە ءورىلۋى زاڭدىلىق. باقىت پەن شاتتىقتى جىرلاۋ كەيىنگى ۇرپاقتىڭ ەنشىسىنە بۇيىرىپ تۇرۋىنىڭ ءوزى كوڭىلدى شاتتاندىرادى.
وسى باقىتتى باسىنان ۇشىرىپ الىپ جاتقان ەلدەر بار اينالامىزدا. سوندىقتان باقىتتى باياندى ەتۋ تەك ساياساتتىڭ ءىسى عانا دەپ ويلاۋ دۇرىس ەمەس, حالقىمىزدىڭ التىن تامىرى – ايتىستىڭ دا ارقاۋى تىنىشتىقپەن تىنىستايدى. الماس قىلىشتاي الداسپان ونەر وسىندايدا جارقىلداپ قىنابىنان سۋىرىلماعاندا قاي كەزدە سۋىرىلماق. ءتاۋەلسىزدىك – ونىڭ التىن تاعى, بيىك تۇعىرى. تاقتان باقتىڭ ۇشپاۋى اسىل مۇراعا ادالدىق پەن كىرشىكسىز ءسۇيىسپەنشىلىككە بايلانىستى. بۇل جاعىنان ايتىستىڭ الداعى ۋاقىتتا دا العا باسا بەرەتىنىنە يمانداي يلاندىق. كومەكەيدەن ءبىر مەزگىلدە اۋەن اۋەلەتىپ, تۇشىمدى وي ءورنەكتەۋ داستۇرىنە بەرىك جاس ۇرپاق ءوسىپ كەلەدى ەكەن تال شىبىقتاي سۋسىلداپ. سولاردان الماتىلىق جانداربەك بۇلعاقوۆتى, سولتۇستىكقازاقستاندىق الىبەك سەرعاليەۆتى, باتىسقازاقستاندىق جانسايا مۋسينانى, اقتوبەلىك ەسەنتۇگەل ازيەۆتى, ت.ت. وسىنداي ورىمدەي ورەندەردى اتاپ كەتكەندى ءجون كورىپ وتىرمىز. ولار كەيبىرى كانىگى اقىندارمەن مارەگە تەڭ ءتۇسىپ جەتىپ جاتتى. ماسەلەن, قىزىلوردالىق مۇحتار نيازوۆ پەن قىزىلجارلىق الىبەك سەرعاليەۆتىڭ, الماتىلىق اينۇر تۇرسىنباەۆا مەن جانداربەك بۇلعاقوۆتىڭ ايتىستارىنان ءبىر كەزدەرى باسەڭسىپ قالعان ونەر رۋحىنىڭ اسقاقتار, شارىقتار شاعى ءالى الدا ەكەنىن ۇقتىق. ايتىستىڭ ءولىارا كەزى ءوتىپ كەتتى. ەكى جىلداي قاڭتارىلعان ايتىستىڭ ارباسىن جاس لەك كەلىپ تولتىرىپتى. جۇرت ايتىستىڭ سونداي جاڭالىعىنا جابىلا قۋانىپ قول سوقتى. تاعى ءبىر جاقسى حابارعا مارقايدىق. قازىلار القاسىنىڭ توراعاسى مىرزاتاي جولداسبەكوۆ الداعى ۋاقىتتا ايتىسكەر اقىنداردىڭ وداعىن قۇرۋ ويدا جۇرگەنىن جەتكىزدى. بۇل دا بولسا كوپتەن بەرى كوكەيدە جۇرگەن ونەردىڭ وشىڭكىرەگەن ءوڭىن قايتا قالپىنا كەلتىرگەندەي كوڭىلگە شۋاق شاشقان. راس, بۇل بايگەگە بىرەۋ كەلىپ, بىرەۋ كەتىپ جاتادى. ولاردىڭ ىزدەرى دە, ءيىرىمى دە ءبىر-بىرىنە ۇقساي بەرمەيدى. سول ىزدەر ءىزىم-عايىم جوعالىپ كەتپەۋى كەرەك قوي. ول ءۇشىن جىل سايىن وسىنداي الامان ءبايگەلەردە توپ جارىپ جۇرگەن دۇلدۇلدەردىڭ ايتىسىن كەلەشەكتە كىتاپ ەتىپ باستىرىپ وتىرايىق دەگەن ۇسىنىس تا ونەرىن ۇلىقتاي بىلەر ەلدىڭ ورەلى ءىسى بولماق.
العاش رەت مەملەكەت قولداۋ ءبىلدىرىپ, «سامۇرىق-قازىنا» ۇلتتىق ءال-اۋقات قورى» اق ءتورت اۆتوكولىك تىككەن بايگەدە مۇنان دا باسقا قوسىمشا سىيلىقتار اقىنداردىڭ اسپانىن بيىكتەتىپ تۇردى. باس جۇلدەگە استانالىق امانجول التاەۆ, ءبىرىنشى ورىنعا ونىمەن سايىسقا تۇسكەن اينۇر تۇرسىنباەۆا لايىق دەپ تابىلسا, ەكىنشى جۇلدە تۇركىستاندىق بەكارىس شويبەكوۆكە, ءۇشىنشى ورىن الماتىلىق جانداربەك بۇلعاقوۆقا ءتيدى. حالقىمىزدىڭ ءتول ونەرى مۇندايدا نامىستى ازاماتتاردىڭ دەمەۋىمەن بيىكتەپ جاتاتىنى تاعى راس. قازاقتىڭ وسىنداي ۇلدارىنىڭ ءبىرى قايرات ساتىبالدى استانالىق بالعىنبەك يماشەۆقا, قىزىلوردالىق مۇحتار نيازوۆقا, سولتۇستىكقازاقستاندىق الىبەك سەرعاليەۆقا يسلامي قۇندىلىقتاردى ايتىس ونەرىندە جوعارى دەڭگەيدە ۇلىقتاعاندىقتارى ءۇشىن «تەمىر تۇلپار» تارتۋ ەتىپ, استانالىق ەركەبۇلان قاينازاروۆ پەن اتىراۋلىق سىرىمبەك سارسەنباەۆقا اقشالاي سىيلىق تاپسىردى. ايتىس ونەرىنىڭ دامىپ, وركەندەۋىنە ولشەۋسىز ۇلەس قوسىپ كەلە جاتقان مىرزاتاي جولداسبەكوۆ, دەمەۋشىلەر امانگەلدى ەرمەگياەۆ, ومىرزاق سارسەنوۆ, ءجۇرسىن ەرمانعا دا لايىقتى قوشەمەت كورسەتىلدى. «الۋان-الۋان تۇلپار بار, الىنە قاراي شابادى» دەمەكشى, ءبايگەدە بىرەۋدىڭ وزىپ, بىرەۋدىڭ قالىپ جاتۋى الىمساقتان بەلگىلى ءجايت. جۇلدە الماي قالعانداردىڭ اۋزىنا ءسوز تۇسپەي قالدى دەپ تە ايتا المايمىز. جۇرتشىلىق ونەرىن جوعارى باعالايتىن بالعىنبەك يماشەۆتىڭ ۇتىمدى ءورىلىپ وتىرعان ۋىتتى شۋماقتارى زالداعى جۇرتتىڭ دەلەبەسىن ءالسىن-ءالسىن قوزدىرىپ, ورىسشالاپ قالجىڭمەن قاعىتقان مىسقىلدارى ەرىكسىز ەزۋ تارتقىزار ەدى. «ەگەمەن قازاقستاننىڭ» وسى بايگەگە ارنايى تىككەن باعالى سىيلىعىن اقىنعا «ەگەمەن قازاقستان» رەسپۋبليكالىق گازەتى» اكتسيونەرلىك قوعامىنىڭ پەرزيدەنتى ساۋىتبەك ابدراحمانوۆ تابىستادى.
سارا توقتامىسوۆانىڭ دا توقتاۋسىز, توگىلىپ تۇرعان جىرلارى قىزدىڭ جيعان جۇگىندەي كوركەم دە كەستەلى ورنەگىمەن ءسۇيسىنتكەن. ايتىستان جۇرتتىڭ كوز جازىڭقىراپ قالعان تۇسىندا اقىنداردىڭ ىشىنە كوپ نارسە جينالىپ قالىپتى. مۇنىڭ ءبارىن, ارينە, از ۋاقىتتا تۇگەل جايىپ تاستاۋ تاعى مۇمكىن ەمەس. سولاي دەسەك تە, سارا سىندى ساڭلاق اقىندار ۋاقىتقا دەس بەرمەي, كوكەيدى تەسكەن كوپ دەرتتى جايىپ ۇلگەرىپ, قارسىلاسىن ءازىل-قالجىڭمەن ادەمى تۇيرەپ, قازاق قىزىنا ءتان قايسارلىعى مەن يبالى ويلارى ورايلاسىپ, كوپتى وزىنە ءۇيىرىپ اكەتىپ وتىردى. تاۋەلسىزدىك شاتتىعىن بايىرعى ءداستۇرلى ءىزدىڭ بابىمەن ءتاتتى اۋەزگە قوندىردى. قازاقستان حالقى اسسامبلەياسىنىڭ اقشالاي سىيلىعى سارا توقتامىسوۆا مەن الىبەك سەرعاليەۆقا بۇيىرۋىنىڭ وسىنداي ءبىر سەبەبى بولسا كەرەك. ءتىل كوميتەتىنىڭ بايگەسى مۇحتار نيازوۆقا تيسە, «قازاقستان حالقىنىڭ رۋحاني دامۋ قورى» اق ايتىسقا قاتىسۋشىلاردىڭ بارىنە باعالى جادىگەر تارتۋ ەتتى.
مادەنيەت مينيسترلىگى مەن «قازاقستان حالقىنىڭ رۋحاني دامۋ قورى» اق ۇيىمداستىرۋىمەن وتكەن رەسپۋبليكالىق اقىندار ايتىسى تۋرالى رەسمي حابارلامادا اقىندار ايتىسىنىڭ نەگىزگى ماقساتى ايتىس ونەرىن مادەنيەتىمىزدىڭ باعا جەتپەس اسىل مۇراسى رەتىندە حالىققا پاش ەتۋ, ونىڭ دامۋىنا مەملەكەتتىك دەڭگەيدە قولداۋ كورسەتۋ, ەلدەگى حالىقتار دوستىعىن, بەرەكە-بىرلىكتى جانە ساياسي تۇراقتىلىقتى دارىپتەۋ, حالىققا ايتىس ءداستۇرىن جان-جاقتى ناسيحاتتاۋ, تالانتتى, دارىندى, جاس اقىنداردىڭ اقىندىق شەبەرلىگىنىڭ شىڭدالا ءتۇسىپ, كوپشىلىككە تانىلۋىنا مۇمكىندىك جاساۋ, ايتىس ونەرىن ودان ءارى دامىتىپ, ساپالىق دەڭگەيىن جاقسارتۋ ماقساتىندا وتكىزىلەتىن ءداستۇرلى ءىس-شارا رەتىندە قالىپتاستىرۋ, بولاشاق ۇرپاققا ايتىس ونەرىن جەتكىزۋ, شەبەر ءسوز قۇراۋ مەن جوعارى دەڭگەيدەگى پوەزيا ارقىلى مەملەكەتتىك ءتىلدىڭ ارناسىن كەڭەيتىپ, دامىتۋ ءارى ناسيحاتتاۋ بولىپ تابىلادى دەلىنگەن. ەندەشە, ايتىس ونەرى مۇنان بىلايعى ۋاقىتتا مەملەكەتتىڭ ءاز تۇتار رۋحاني قۇندىلىعىنا اينالار ما ەكەن. كوپتەن اڭساعان مۇراتتىڭ ءبىرى وسى ەدى. جەر استىنان تابىلعان ەجەلگى رۋحاني ءجادىگەرلەر «مادەني مۇرا» مەملەكەتتىك باعدارلاماسىمەن قورعالىپ, كوزدىڭ قاراشىعىنداي ساقتالسا, ايتىس تا ەل ىشىندەگى وسىنداي التىن كومبەنىڭ ءبىرى. ونى قورعاپ قالۋ ارقىلى ەلدىكتىڭ تۋى جەلبىرەپ, بىرلىكتىڭ بەلى بەكىمەك. جەلتوقساندا استاناعا قايتا ورالعان ءۇمىت كوزىنەن وسىنى ۇقتىق. ەركىن ەلدىڭ كەشەگى ەسىل قىراندارى اڭساعان جەلتوقسان رۋحى قازاقتىڭ ايتىسىمەن تۇلەپ, ارقا-جارقا كۇي كەشكەن قازاقتىڭ وسى ءبىر دۋمانىن ارداقتاپ ءجۇرەر سانا كەرەك راسىندا.
قاراشاش توقسانباي.
سۋرەتتەردى تۇسىرگەن ورىنباي بالمۇرات.
