جاڭا زاڭ عىلىمنىڭ كوكجيەگىن كەڭەيتەدى

الەمدەگى بولىپ جاتقان قيىن­شى­لىق­تارعا قاراماستان ەلىمىزدىڭ ەكونوميكاسى قالىپتى دامىپ كەلەدى. قازاقستان ازداعان جىلداردىڭ ىشىندە الەمگە تانىلىپ ۇلگەردى. ورتا ازيا مەم­لەكەتتەرىنىڭ ىشىندە كوشباسشى بولىپ دا­رالاندى. بۇل – ەلباسىمىزدىڭ سىندارلى ساياساتىنىڭ جەمىسى. سونىڭ ناتيجەسىندە بيىل قازاقستانعا ەقىۇ تىزگىنى بەرىلدى. ەلوردادا ەلۋ التى ەلدىڭ باسشىلارى جي­نالعان سامميت ءوتتى. قازاقستاندى وسىنداي بيىك بەلەستەرگە جە­تەلەۋدىڭ ءبىر كىلتى – ەكونوميكاcىنىڭ قۋاتتىلىعىندا. ال, مەملەكەتىمىز ءوز بيىگىنەن تومەندەمەي, جاڭا قىرلاردى باعىن­دىرۋ ءۇشىن قانداي جۇمىستار اتقارىلۋى كەرەك؟! اتاپ ايتار بولساق, ەكونوميكامىز ۇدە­مەلى, قارقىندى بولۋى ءۇشىن, جوعارى تەح­نو­لوگيالاردى پايدالانۋعا, ينتەللەكتۋال­دى كاپيتالدىڭ وسۋىنە جانە يننوۆاتسيا­لاردىڭ تارالۋىنا نەگىزدەلگەن دامۋدىڭ جاڭا مودەلىنە كوشۋ قاجەت. ەكونومي­كا­نىڭ جوعارى ساپالى دامۋىنا قول جەتكىزۋ ءۇشىن ءبىلىم بەرۋدىڭ عىلىم مەن تەحنو­لوگيانىڭ زاماناۋي يننوۆاتسيالىق ينفرا­قۇرىلىمىن قالىپتاستىرۋ ماسەلەلەرى شەشىلۋى ءتيىس. مۇنداي ينفراقۇرىلىم ەلى­مىزدىڭ ينتەللەكتۋالدى كاپيتالىنىڭ كە­ڭى­نەن ءوسۋىن, جاڭا ءبىلىم مەن جاڭالىقتاردىڭ پايدا بولۋىن, ولاردىڭ كاپيتاليزا­تسيا­لا­نۋىن (قارجىعا اينالۋىن), جاڭا ونىمدەر­گە, قىزمەتتەر مەن تەحنولوگيالارعا ءتۇر­لەنۋىن, كەڭ تارالۋىن جانە نارىق تارا­پىنان تۇتىنۋىن قامتاماسىز ەتەدى. بۇل ءىس-ارەكەتتەردى ءىس جۇزىنە اسىرۋ­دىڭ قۇقىقتىق نەگىزدەرى بولۋى شارت, ياعني ءتيىستى زاڭنامالار اياسىندا اتقارىلادى. ناقتى ايتقاندا, جاڭا داۋىردە يننو­ۆا­تسيا­لاردى دۇنيەگە اكەلەتىن «عىلىم تۋرالى» جاڭا زاڭ قاجەت. بۇگىنگى كۇنى «عىلىم تۋرالى» زاڭنىڭ ناقتىلانعان جوباسى بار. ول بۇگىنگى ەكو­نوميكا مەن قوعامنىڭ تالاپتارىنا ساي جانە قر باسەكەلەستىككە قابىلەتتىلىگىن كو­تە­رۋگە باعىتتالعان ۇلتتىق عىلىمي جۇيە­نى قالىپتاستىرۋدىڭ قۇقىقتىق نەگىزدەرىن انىقتايتىن زاڭنىڭ جوباسى. زاڭ جوباسى الەمدىك تاجىريبەدەن وتكەن زاڭنامالار­دىڭ نەگىزىندە قالىپتاستى. «عىلىم تۋرالى» زاڭنىڭ جوباسى عى­لى­مي ۇجىمداردا, جوعارى وقۋ ورىندا­رىن­دا ەگجەي-تەگجەيلى تالقىلانىپ, عا­لىم­دارمەن عىلىمي قوعام تاراپىنان اي­تىلعان, ەلىمىزدىڭ ەرەكشەلىكتەرىن ەسكەرەتىن, قوسىمشالارمەن, بىرقاتار وزگەرىس­تەرمەن تولىقتىرىلدى. اتالمىش زاڭدى ەلىمىزدىڭ عالىمدارى, ماماندارى ءوندىرىس پەن بيزنەس وكىلدەرىمەن قاتار شەتەلدىك ارىپتەستەرىمىز تاعاتسىزدانىپ كۇتىپ وتىر. زاڭ جوباسى قۇرىلىم جاعىنان دا, مازمۇنى جاعىنان وزگەشە جاڭا شىعار­ما­شىلىق تابىستى دۇنيە. عىلىم زەرتتەۋلەردى ۇيىمداستىرۋدىڭ, جالپى عىلىمدى باس­قارۋدىڭ زامان تالابىنا ساي جاڭا مودەلى. شەشىمدەر قابىلداۋدا عالىمداردىڭ ءرو­لىن ارتتىرۋ مەن عىلىمي ىزدەنىستەردى قار­جىلاندىرۋدىڭ جاڭا جۇيەسىن ەنگىزۋگە نەگىزدەلگەن عىلىمدى باسقارۋدىڭ جۇيە­سى­نىڭ جاڭا مودەلىن «عىلىم تۋرالى» زاڭ­نىڭ دەڭگەيى مەن تىرەگى دەپ ايتۋعا بولادى. عىلىمدى باسقارۋدىڭ جاڭا مودەلى عى­لىمي باعدارلامالاردىڭ جوسپارلانۋىن, ءتۇزىلۋىن, ولاردىڭ جانە عىلىمي جوبا­لار­دىڭ دايىندالۋى مەن قارالۋىن وڭايلا­تا­تىن جاعدايدى قالىپتاستىرادى. ويتكەنى بارلىق قورىتىندى شەشىمدەردى عىلىمي قوعامداستىق ءوزى قابىلدايدى. ەشكىمگە قۇپيا ەمەس, ەسكى جۇيە بوي­ىن­شا ءاربىر باعدارلامانىڭ كوزگە كورىنبەي­تىن «ءوز ەگەسى» بولاتىن. شەشىم قابىل­داناردا عىلىمي جوبالاردىڭ مازمۇنى ەمەس, ولاردىڭ جەتەكشىلەرىنىڭ «اتىنا» كوپ كوڭىل بولىنەتىن. كوپ جاعدايدا وزەكتى ماسەلەلەردى كوتەرەتىن اتى بەلگىسىز – جاس عالىمداردىڭ جولى بولا بەرمەيتىن. زاڭ جوباسىندا قازاقستاندىق جانە شەتەلدىك, باسشىلاردان ەمەس, عالىمداردان قۇرالاتىن ۇلتتىق عىلىمي كەڭەستەردىڭ ءرولى مەن ورنى ەرەكشە بولماقشى. ويتكەنى عىلىمي باعدارلامالار مەن جوبالاردىڭ ورىندالۋى تۋرالى قورىتىندى شەشىمدى قابىلداۋ وسى ۇلتتىق كەڭەستەرگە جۇك­تە­لۋى كوزدەلىپ وتىر. بۇل دەگەنىمىز شەشىم­دەر­دىڭ وبەكتيۆتىلىگىن (شىنايىلىعىن), ورىندالاتىن عىلىمي زەرتتەۋلەردىڭ وزەك­تىلىگى مەن ساپاسىن قامتاماسىز ەتەدى. مەملەكەتتىك, وعان تەڭەستىرىلگەن عىلى­مي ۇيىمدار مەن جوعارى وقۋ ورىندارىن قۋانتارلىق جاعداي – قارجىلاندىرۋ كوز­دەرى شەكتەرىنىڭ ناقتى انىقتالۋى. عىلى­مي ۇيىمداردى «ۇستاۋ» ءۇشىن – بازالىق قارجىلاندىرۋ, ال عىلىمي جوبالار ءۇشىن – گرانتتىق جانە باعدارلى-ماقساتتى قار­جىلاندىرۋ كوزدەرى قاراستىرىلعان. مۇنى زاڭ جوباسىنىڭ ۇلكەن جاڭالىعى جانە ارتىقشىلىعى دەپ بىلەمىز. قالىپتاسقان جاعدايدا مەملەكەتتىك عىلىمي ۇيىمدار مەن جوعارى وقۋ ورىندارىنىڭ تاپقان قارا­جاتىنىڭ بىرقاتار بولىگى ينفراقۇرى­لىم­عا, كوممۋنالدىق تولەمدەرگە, اكىمشىلىك جانە قىزمەت كورسەتۋ ماقساتتارىنا جۇم­سالاتىن. جوباعا سايكەس بۇل شىعىندار بازالىق قارجىلاندىرۋ جولىمەن قام­تا­ماسىز ەتىلەتىن بولادى. بۇل عىلىمي مەكەمەلەر مەن ۋنيۆەرسيتەتتەر, تىكەلەي العان­دا عالىمدار ءۇشىن ۇلكەن قارجىلىق جانە الەۋمەتتىك قولداۋ. ورىندالىپ جاتقان باعدارلامالار مەن جوبالاردان تۇسكەن قار­جى ەسەبىنەن ايلىق كولەمىنىڭ مولشە­رىن جانە ماتەريالدىق ىنتالاندىرۋ ءما­سە­لەلەرىن شەشۋگە مۇمكىندىكتەر تۋىندايدى. جوباداعى قاراستىرىلعان عىلىم مەن يننوۆاتسيالىق قىزمەتتى قولداۋدىڭ جاڭا مەحانيزمدەردى ۇلكەن جاڭاشىلدىق جانە دەر كەزىندە كوتەرىلىپ وتىرعان ماسەلە دەپ باعالاۋ قاجەت. مىسالى, مەملەكەتتىك جو­عا­رى وقۋ ورىندارىنا يننوۆاتسيالىق ين­فرا­قۇرىلىمدى ارنايى سۋبەكتىلەر, كونس­ترۋكتورلىق-جوبالاۋ ۇيىمدار جانە عىلى­مي-ءبىلىم بەرەتىن كونسورتسيۋمدار قۇرۋعا قۇقىق بەرىلىپ وتىر. بۇرىنعى زاڭنامالار بويىنشا قولبايلاۋ بولىپ كەلگەن ءبىر­قا­تار ماسەلەلەردى كەڭىنەن شەشۋگە مۇمكىن­شى­لىك تۋىپ وتىر. مىسالى, ۋنيۆەرسيتەتتە قۇرىلىس ماتەريالدارىن شىعارۋ, حيميا­لىق رەاكتيۆتەر شىعارۋ, ءبىلىم بەرۋ ۇي­ىمدارىنا كۇندەلىكتى قاجەت بور (مەل) شى­عارۋ جانە ت.ب. تاۋارلار ءوندىرۋ مۇمكىن بولادى. كونسترۋكتورلىق-جوبالاۋ ۇيى­مىن اشۋ قۇقىعى بىرقاتار ماسەلەلەردى شەشەدى. مىسالى, قىزمەت كورسەتۋ باعاسى جوعارى وزىمىزگە كۇندەلىكتى قاجەت كونس­ترۋكتورلىق-جوبالاۋ جۇمىستارىن ۋنيۆەرسيتەت اياسىندا ورىنداي بەرۋگە بولادى. قولداۋدىڭ جاڭا مەحانيزمدەرىنىڭ ەڭ ۇت­ىم­دى جەرى – ول اتالعان وندىرىستەردە جانە كونسترۋكتورلىق-جوبالاۋ ۇيىمىندا ستۋدەنتتەر تاجىريبەدەن ءوتىپ, قاجەتتى يكەمدىلىكتەرىن جەتىلدىرەدى. ستۋدەنتتەردىڭ ورىن­داي­تىن كۋرستىق جانە ديپلومدىق جوبا­لارىن وندىرىسكە ەندىرۋگە بولاتىن دارە­جەگە جەتكىزۋگە بولادى. الەمدىك تاجىريبەدە كەڭىنەن ورىن ال­ىپ وتىرعان زەرتتەۋلەردە ۋنيۆەرسيتەت­تەر­دىڭ زاڭ جوباسىندا قاراستىرىلىپ وتىرعا­نى قازاقستان عىلىمىن دامىتۋداعى ءۇل­كەن جانە سەنىمدى قادام. مۇنداي ۋنيۆەرسيتەتتەر عىلىمي كادرلار دايىنداۋدىڭ ور­تا­لىعى بولادى. زەرتتەۋلىك ۋنيۆەرسي­تەت­تەر­دىڭ ساي بولۋ ماقساتىندا جوعارى وقۋ ور­ىندارى اراسىندا باسەكەلەستىك ار­تىپ, ءبىلىم بەرۋ ساپاسىنىڭ جوعارى­لاي­تىنى ولار­دى ىنتالاندىراتىنىنا كامىل سەنەمىز. «عىلىم تۋرالى» زاڭ جوباسىندا قا­راستىرىلىپ وتىرعان وزەكتى سۇراقتاردىڭ ءبىرى عالىمداردىڭ الەۋمەتتىك ماسەلەلەرىنىڭ شەشىلۋ جولدارى. مىسالى, عىلىم دوك­تور­لارىنىڭ ەڭبەك دەمالىسىنىڭ مەرزىمى 56 كۇنتىزبەلىك بولىپ, عىلىم كانديدات­تارىنىڭ, فيلوسوفيا دوكتورلارىنىڭ (PhD), بەيىن بويىنشا دوكتورلاردىڭ ەڭ­بەك دەمالىسى 42 كۇنتىزبەلىك بولىپ, باسقا عىلىمي قىزمەتكەرلەرىنىڭ ەڭبەك دەما­لى­سى 35 كۇنتىزبەلىك بولىپ جانە دەنساۋ­لى­عىن دۇرىستاۋعا ءبىر ايلىق جاردەماقى قاراستىرىلعان. مەملەكەتتىك عىلىمي ۇيىمداردىڭ, ولارعا تەڭەستىرىلگەن عىلىمي ۇيىم­دار­دىڭ, مەملەكەتتىك جوعارى وقۋ ورىندا­رى­نىڭ تۇرعىن ءۇي جاعدايلارىن دۇرىستاۋ قا­جەتتىگى بار قىزمەتكەرلەرىنە جەر تەلىمى تەگىن بەرىلۋى قاراستىرىلعان. عالىمدارعا مۇنداي جاعدايلار بۇرىن-سوڭدى بولما­عا­نىن ايتا وتىرىپ, عالىمدار اراسىندا ۇلكەن ريزاشىلىق تۋعىزىپ وتىرعانىن اتاپ ءوتۋ قاجەت. عالىمدار قوعامى قاراس­تى­رىلىپ جاتقان «عىلىم تۋرالى» زاڭ جوباسىن ۇلكەن ۇمىتپەن قاراپ وتىر جانە عالىمدار اراسىندا زور بەلسەندىلىك تۋعى­زىپ وتىر. ءبىلىم جانە عىلىم ءمينيسترى باقىتجان جۇماعۇلوۆ شىن مانىندە ۇلكەن عالىم. عىلىمدى وركەندەتۋگە نەنىڭ قاجەت ەكەندىگىن بىلەدى. سوعان ساي جۇيەلى جۇ­مىستاردى قولعا الىپ جاتىر جانە ول باعدارلامالارىنىڭ تۇپكى ناتيجەگە جەتەرىنە سەنەمىز. جالپى, ەلدىڭ كەلەشەگىن ويلاعان مەملەكەت باسشىلارى عىلىمنىڭ ءورىسىن كەڭ اشۋعا مۇمكىندىك جاسايدى. ءبىلىم – مەم­لە­كەتتىڭ الدىنا داڭعىل جول سالىپ بەرەدى. ءبىزدىڭ ەلباسىمىز دا جاس تاۋەلسىز قا­زاقستاندى وزگەلەرمەن تەڭەستىرۋدە ءبىلىم مەن عىلىمنىڭ ورنى ولشەۋسىز ەكەندىگىن ايتىپ, سوعان وراي مەملەكەتتىك باعدار­لا­مالار دايىندالۋىنا جاعداي جاساعان ەدى. “قازىرگى زامانعى ەكونوميكادا ەكپىن بۇگىندە ماتەريالدىق تاۋارلار مەن قىزمەت كورسەتۋلەردەن گورى, ينتەللەكتۋالدىق الە­ۋەتكە ءتۇسىرىلىپ كەلەدى. قازاقستان جاھاندىق ءبىلىم بەرۋ جۇيە­سىنە ينتەگراتسيالانۋ ءۇشىن ايتارلىقتاي كۇش-جىگەر جۇمساۋ ۇستىندە. سوڭعى بەس جىل­دا ءبىلىم بەرۋدى دامىتۋ ءۇشىن مەم­لەكەت­تىك بيۋدجەتتەن 2,5 تريلليون تەڭگەگە جۋىق قارجى ءبولىندى” دەگەن بولاتىن ەل­باسىمىز فرانتسيانىڭ “ينتەرنەشل گە­رالد تريبيۋن” باسىلىمىنا بەرگەن سۇح­باتىندا. ەلباسىنىڭ سىندارلى ساياساتى قازاق عىلىمىن جاڭا بەلەستەرگە ۇدايى كوتەرىپ كەلەدى. ونى عالىمدارىمىز ناقتى سەزىنىپ كەلەدى. كۇنى كەشە ەلوردادا وتكەن ەقىۇ سام­ميتىندە ەلۋ التى ەلدى ءبىر پاتۋاعا كەلتىرگەن استانا دەكلاراتسياسىن قابىلداۋدا دا قازاقستاننىڭ الەمدەگى ورنى ايىرىقشا ەكەندىگى ايتىلدى. ادام مەن ادامدى, ەل مەن ەلدى تە­ڭەس­تىرەتىن – ءبىلىم. قازاقستان بيىك بەلەستەرگە عىلىمىن وركەندەتۋ ارقىلى جەتەدى. “عى­لىم تۋرالى” زاڭ وسى مەرەيلى مىندەتكە قىزمەت ەتپەك. ءۋاليحان بيشىمباەۆ, ۇلتتىق عىلىم اكادەمياسىنىڭ اكادەميگى, م.اۋەزوۆ اتىنداعى وڭتۇستىك قازاقستان مەملەكەتتىك ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ رەكتورى. شىمكەنت.