“نۇرپەيىس اتتى داۋىل-جىر”

نۇرپەيىس بايعانين – ەرەكشە كوركەم, ايرىقشا اسەرلى, اسا ءون­ىمدى شىعارماشىلىق يەسى, جى­راۋ­لىق ءداستۇر مەن جازبا ادەبيەت اراسىنداعى التىن كوپىر ىسپەتتى ءسوز زەرگەرلەرىنىڭ ءبىرى. ەكى كەزەڭ ادە­بيەتىن ۇشتاستىرۋداعى ماڭىزدى ورىن وسى اقىن شىعارماشى­لى­عىنا تيەسىلى. ول قازاق پوەزيا­سىنداعى ءداستۇر جالعاستىعىنىڭ ەڭ بەلسەندى ۇدەرىسىن جاساۋشىلاردىڭ قاتارىنان سانالادى. كورنەكتى حالىق اقىنى, اتاقتى جىرشى ءارى جىراۋ بۇل بابامىز 1860 جىلى ورال گۋبەرنياسى, تە­مىر ۋەزى, قالماققىرعان بولىسى­نىڭ №2 اۋىلىندا دۇنيەگە كەلگەن. اكەسى بايعانا جالشىلىقپەن كۇنەلتكەن, شارۋاسى تومەن ادام بولعان. اقىننىڭ اناسى – اتاقتى بۇقارباي جىراۋدىڭ قىزى ءۇمىت كۇمىس كومەي ءانشى ءارى سۋىرىپ سال­ما اقىن ەكەن. ءىرى ايتىستارعا قاتىسپاعانىمەن, ورايى كەلگەن جەردە قاتار-قۇربى, زامانداس قاي­نىلارىنىڭ مىنەز-قۇلقىن ازىلدەپ ولەڭگە قوسىپ, تاپقىرلىعىمەن كوزگە ءتۇسىپ وتىرعان. انادان قاسيەت دارىعان بولا­شاق اقىننىڭ ولەڭ-جىرعا, دوم­بى­راعا قۇمارلىعى بالاڭ ءسابي ك­ە­زى­نەن باستالىپتى. 13 جاسىنان باس­تاپ اق­ىن­­دىققا انىق بەت بۇرعان نۇر­پەيىس “بالا جىراۋ”, “جاياۋ جىر­­شى” اتانىپ, ەلگە تانىلا باس­تاي­دى. جاس كەزىندە-اق ابۋباكىر كەر­­­دەرى, مۇرات موڭكە ۇلى, ما­را­باي قۇل­جاباي ۇلى, نۇرىم شىر­شى­عۇل­ ۇلى, شەرنياز جارىل­عاس ۇلى سە­كىل­دى دۇلدۇلدەرمەن جولداس بو­لىپ, سو­لاردىڭ اقىندىق ونەگە­سى­نەن ءتالىم الادى. بەلگىلى جىرشى-جى­راۋلار­دان ۇيرەنگەن جىر-داس­تان­دارىن دا اقىن جاس­تايىنان جىر­لاعان. ءوزى تۋىپ-وسكەن ءوڭىردىڭ توي-جيىنى نۇرپەي­ىس­سىز وتپەيتىن بولعان. نۇرپەيىس اقىن ەل اراسىندا اس­قان جىرشىلىق ونەرىمەن دە كە­ڭى­نەن تانىلادى. اقىننىڭ تاڭنان-تاڭعا جالىقپاي جىرلاعان تەلەگەي-تەڭىز جىر-داستاندارىنىڭ قاتا­رى­ندا “الپامىس”, “قوبىلاندى”, “ور­اق-ماماي”, “قاراساي-قازي”, “جاس ەدىل”, “تورەحان”, “قۇبى­عۇل”, “ەر تارعىن”, “كۇلشە قىز”, تا­عى باسقا كوپتەگەن ايتۋلى جى­ر­-لار بولعان. ولاردىڭ بىرقاتارى – اتاقتى “قىرىمنىڭ قىرىق با­تىرى” جىرىنىڭ سالالارى بولىپ كەلەدى. كوزكورگەندەردىڭ ايتۋىن­شا, نۇرپەيىس اقىن “قىرىمنىڭ قىرىق باتىرىن” تۇتاستاي دا جىرلاعان كورىنەدى. وسىنداي كەڭ قارىمعا يە جىرشى ءوزى كورگەن, ەس­تىگەن وقيعالارى نەگىزىندە “اقكەن­جە”, “نارقىز” سەكىلدى ءتولتۋما داستاندارىن دا دۇنيەگە كەلتىرگەن. 1938 جىل – نۇرپەيىس بايعا­نين­نىڭ شىعارماشىلىق عۇمىرىن­دا­عى ەڭ ەلەۋلى جىل بولدى. الىس اقتوبەدە, استانادان شالعايدا جاتقان اقىن دارىنى جامبىل جاباەۆ شىعارماشىلىعىنىڭ 75 جىلدىق مەرەيتويى قارساڭىندا ادەبيەتشى قاۋىم نازارىنا ىلىكتى. جازۋشىلار وداعىنىڭ تاپسىرما­سى­مەن جاكەڭ تويىنا دايىندىق رەتىندە اقتوبەدە اقىندار سلەتىن وتكىزۋگە كەلگەن اقىن ديحان ءابىلوۆ وسى ساپار بارىسىندا نۇرپەيىس اق­ىنمەن تانىسادى. دارىننىڭ دا­رياداي تاسىپ-توگىلگەن جىرلارىن تىڭداپ, تاڭعاجايىپ تالانتىنا ءتانتى بولعان دىحاڭ اقتوبەدە بول­عان كۇندەرىندە نۇرپەيىس ولەڭدەرىن العاش رەت وبلىستىق “سوتسيالدى جول” گازەتىندە جاريالاتادى, راديو ارقىلى اقىن جىرلارىن رەسپۋب­ليكا جۇرتشىلىعىنا تىڭداتادى. وبلىس باسشىلىعى نۇرپەيىس اقىندى جام­بىل تويىنا جىبەرۋگە ءبىراۋىزدان شەشىم قابىلداپ, وعان حاتشى ەتىپ جاس اقىن, جۋرناليست ماسەلە جا­ڭاباەۆتى تاعايىن­داي­دى. وسى كەزەڭ­نەن باستاپ نۇرپەيىس بايعانين ولەڭ­دەرى مەرزىمدى باس­پا­سوزدە ءجيى جاريا­لانىپ, اتاعى بۇكىل قازاقستانعا ءمالىم بولا باستايدى. 1938 جىلدىڭ مامىر ايىندا ال­ماتىدا وتكەن جامبىل تويى نۇر­پەي­ىستىڭ اقىندىق تالانتىن دارالاي تانىتقان جىر بايگەسى ىسپەتتى بولدى. اقىن جاكەڭە بىرنەشە جىر-شاشۋ­مەن كەلەدى. مەرەيتويدان كەيىن جازۋ­شى­لار وداعى اقىنعا كوڭىل ءبولىپ, شى­عار­ماشىلىعىنا جاعداي تۋعىزا­دى. بابانىڭ ادەبي حاتشىسى بولىپ اق­توبە وبلىسىنا بەلگىلى اقىن, جۋر­­ناليست احمەت ەسكەن­دىروۆ تا­عاي­ىندا­لا­دى. ءوزى حاتشىلىق قىز­مەت اتقارعان 1938-1941 جىلدار ارالىعىندا ا.ەس­كەن­دىروۆ نۇر­پەيىس اتامىزدىڭ اي­تۋى­نان ونىڭ كوپ­تەگەن ولەڭدەرىن, جىر-تول­عاۋ­لارىن, “اقكەنجە”, “نار­قىز”, “قاراساي-قازي”, “قوبىلاندى با­تىر” سەكىلدى ءىرى داستاندارىن حاتقا تۇسىرەدى. اقىن شىعارما­شى­لىعى­نىڭ وزىنە ەتەنە جاقىن ەپيكالىق ار­نا­عا ويىسۋىنا جازۋشىلار وداعى­نىڭ دا ىقپالى بولعان ءتارىزدى. بۇل ۇيىم باسقارماسىنىڭ جاۋاپتى حاتشىسى ديحان ءابىلوۆ پەن حالىق اقىندارى سەكتسياسىنىڭ جەتەكشىسى قاسىم امانجولوۆتىڭ 1938 جىل­دىڭ 10 شىلدەسىندە نۇرپەيىس باي­عانينگە جولداعان حاتىندا: “وقي­عا­لى ءىرى پوەما بەرۋ ءسىزدىڭ قولى­ڭىزدان كەلەدى دەپ سانايمىز. ۇزاق ولەڭدەرمەن قاتار ءىرى شىعارما بەرسەڭىز وتە جاق­سى بولار ەدى... جۇرت­شىلىق سىزدەي اقىننان كوپ­تەگەن جاقسى ولەڭدەردى قۇمارتا كۇتەدى. ءسىز بۇل تىلەكتى اقتايدى دەپ سەنەمىز”, دەلىنگەن. نۇرپەيىس بابا شىعارماشىلى­عى­نىڭ تاقىرىپتىق جاعىنان ءتۇر­لەنە تۇسۋىنە سول كەزدەگى قوعامدىق ومىرگە بەلسەنە ارالاسۋى تىكەلەي اسەر ەتتى. 1939 جىلى اقىن قازاق سوۆەت جازۋ­شىلارىنىڭ ءىى سەزىنە دەلەگات بولادى. سەزدەن كەيىن ول كىسى تا­لانتتى اقىن-جازۋشىلار قاتارىندا قازاقستان جازۋشىلار وداعىنىڭ ءمۇ­شەلىگىنە قابىلدانىپ, رەسپۋبليكا­لىق سلەتكە قاتىسادى. سول جىلدىڭ 16 تامىزىندا ماسكەۋدە وتكەن بۇكىلوداقتىق اۋىل شارۋا­شى­لى­عى كورمەسىنە بارعان اقىن كور­مەدەن العان اسەرىمەن “وڭىمدەگى جۇماق” اتتى ولەڭىن شىعارادى. بۇل شى­عارما ىلە-شالا ورىس تىلىنە اۋدا­رى­لىپ, بۇكىلوداقتىق راديودان وقى­لادى. نۇرپەيىس اقىننىڭ كسرو كو­لەمىندە تانىلۋى وسىلاي باستالادى. 1940 جىلى نۇرپەيىس بايعانين­نىڭ قوعامدىق ەڭبەگى لايىقتى با­عا­لانىپ, “قۇرمەت بەلگىسى” وردەنىمەن ماراپات­تالادى. “اقىن شابىتى” اتتى ن.باي­عانيننىڭ تاڭدامالى جيناعى وسى جىلى جارىق كورەدى. ونىڭ العىسوزىن جازعان كورنەكتى ادەبيەت زەرتتەۋشىسى ە.ىسمايىلوۆ “نۇرپەيىس اقىن” ماقالاسىندا با­با­نىڭ ءومىرى مەن شىعارماشىلىعىنا كەڭ كولەمدى شولۋ جاساپ, قۇندى عى­لىمي مالىمەتتەر كەلتىرگەن, نۇرپەي­ىس اقىن تالانتىنىڭ بارلىق قىر­لا­رىنا تەرەڭدەي توق­تالىپ, ونىڭ بىرە­گەي شىعارماشىلىق پورترەتىن سوم­دا­عان. نۇرپەيىس اقىن شىعارماشى­لى­عى­نىڭ سوڭعى كەزەڭى ۇلى وتان سوعى­سى جىلدارىنا تۇستاس كەلدى. اقىن بويىنداعى مۇقالماس قايرات, سونبەس سەنىم, اسقاق وتانشىلدىق رۋح ونىڭ سوعىس جىلدارىندا جازىلعان جىرلا­رىندا ەرەكشە كورىنىس تاپتى. ءوزى جەت­پىس جىلعا جۋىق جىرلاعان “باتىرلار جىرىنىڭ” بار اسىلىن اقىن وسى جاۋىنگەرلىك جىرلارىنا سىيعىزا بىلگەن. وتان سوعىسى كەزىندە دە اقىن سەكسەننەن اسقان جاسىنا قاراماي, ۇنەمى ەل اراسىندا بولىپ, مايدانعا كومەك جينادى, جەڭىسكە دەگەن سەنىمگە تولى جىرلارىمەن جۇرتشىلىقتى جىگەرلەندىرىپ, ەسەلەي ەڭبەك ەتۋگە شاقىردى. مايدانداعى جاۋىنگەرلەرگە ەلدەن جولدانعان از­ىق-ت ۇلىك, كيىم-كەشەكپەن بىرگە نۇر­پەيىس اقىننىڭ جالىندى جىرلارى دا ۇزدىكسىز جەتىپ جاتتى. بابامىزدىڭ كوپتەگەن ءورشىل ولەڭدەرى, “داڭقتى جيىرما سەگىز”, “ەر تۋرالى جىر”, “جيىرما بەس” اتتى پوەمالارى وسى كەزەڭدە دۇنيەگە كەلدى. “قازاقستان – مايدانعا” ولەڭى بويىنشا سول تۇستا دەرەكتى كينووچەرك جاسالدى. باتىس­تاعى ءاربىر جاقسى حابارعا قۋانىش­پەن جىر ارناپ, جەڭىس ساعاتىن تاعات­سىزدانا توسقان, اۋرۋ مەڭدەپ, توسەك تارتىپ جاتقان سوڭعى ساتىنە دەيىن “مەن ولمەيمىن, ورلەيمىن” دەپ ءجى­گەر­لەنە جىر جازعان اقىن 9 مامىرعا ءبىر اي قالعاندا – 1945 جىلدىڭ 9 ساۋىرىندە كوز جۇمادى. * * * ۇستىمىزدەگى جىلى بەلگىلى اقىن, بىرەگەي شىعارماشىلىق تۇلعا نۇر­پەيىس بايعانيننىڭ تۋعانىنا 150 جىل تولدى. وسى ايتۋلى مەرەيتوي قارسا­ڭىندا اكادەميك س.قاسقاباسوۆ باس­قاراتىن ادەبيەت جانە ونەر ينس­تيتۋتى ن.بايعانين شىعارمالا­رى­نىڭ 5 تومدىق تولىق جيناعىن داي­ىن­­دادى (قۇراستىرعان – وسى جول­داردىڭ اۆتورى). 1956 جىلدان بەرگى جارتى عا­سىردان استام ۋاقىت ىشىندە اقىن شى­عارمالارىنىڭ تولىق جيناعى جارىق كورمەگەنىن ەسكەرسەك, بۇل شارانىڭ عى­لىمي ماڭىزى قان­شا­ل­ىقتى زور ەكەنىن ۇعىنۋعا بولادى. جيناقتىڭ دايىندالۋ بارىسىنا ن.بايعانيننىڭ نە­مەرەسى ەربولات مومىن ۇلى بايعا­نين باسقاراتىن “قازاقتىڭ حالىق اقىنى نۇرپەيىس بايعانين اتىنداعى قور” ۇجىمى قارجىلاي قولداۋ كورسەتتى. ن.بايعانين شىعارمالارىنىڭ ءى-تومىندا اقىننىڭ بۇعان دەيىنگى باسىلىمداردا جارىق كورگەن بارلىق ولەڭدەرىن تولىق قامتۋعا تالپىنىس جاسالدى. سونىمەن قاتار بابانىڭ بۇ­رىن ەش جەردە جاريالانباعان بىرنەشە ولەڭى (“وكوپقا”, “كەكتىڭ داۋسى”, “ەڭ­بەكشى ەلىم, قۇلاق سال”, “وتان تۋ­رالى جىر”, “مۇعالىمگە”, ت.ب.) اكادە­ميا­نىڭ قولجازبا قور­لارىنان الى­نىپ, جيناققا ەنگىزىلدى. جەكەلەگەن ولەڭدەر مەرزىمدى باسى­لىم­داردان الى­نىپ, اقىن شىعارما­لارىنىڭ جي­نا­عىنا العاش رەت ءجى­بە­رىلدى. ءىى-تومدا اقىننىڭ تولعاۋلارى مەن داستاندارى, ايتىستارى مەن ءسوز قاعىستىرۋلارى, جوقتاۋلارى مەن ناقىل-تەرمەلەرى قامتىلدى. قول­جاز­با قورلارىندا ساق­تالعان نۇسقالار نەگىزىندە دايىندالعان “ەل تىلەگى”, “وتكەن كۇن”, “داڭقتى جيىرما سە­گىز” سەكىلدى كولەمدى تولعاۋ-داستاندار, “ناقىل تەرمە”, “جۇمباق ولەڭدەر”, “جوق­تاۋلار” سەكىلدى ءارتۇرلى جانر­داعى بىرقاتار تۋىندىلار, اقىننىڭ ارناۋ-تىلەكتەرى مەن بىرنەشە ءسوز قاعىستىرۋلارى وسى تومدا العاش رەت باسپا ءجۇزىن كورىپ وتىر. ن.بايعانين شىعارمالارىنىڭ ءىىى جانە ءىV-تومدارى باتىرلىق جىر­لاردىڭ اقىن جىرلاعان نۇسقالارىن قامتيدى. ءىىى-تومعا “الپامىس باتىر” جانە “قوبىلاندى باتىر” جىرلا­رى­نىڭ بابا جىرلاعان نۇسقاسى ەنگى­زىلسە, ءىV-تومعا “قۇبىعۇل”, “تورە­حان”, “قا­راساي-قازي” داستاندارى جىبەرىلدى. ءىV-تومنىڭ كىرىسپەسى رەتىندە نۇرپەيىس اقىننىڭ باتىرلار جىرىن جىرلار الدىندا ايتاتىن اتاقتى “جەلىسى” بەرىلدى. “جەلىنىڭ” ونشاقتى جولدان تۇ­راتىن شاعىن ءۇزىندىسىن بەلگىلى ادە­بيەت زەرتتەۋشىسى ە.ىسمايىلوۆ 1940 جىلى جارىق كورگەن “اقىن شابىتى” جيناعىنىڭ العىسوزىندە كەلتىرگەن بولاتىن. سونىمەن قاتار وسى تومعا “قاراساي-قازي” داستانىنىڭ قۇرام­داس بولىگى ىسپەتتى “قاراۇلەكتىڭ ما­ماي­دى جوق­تاعانى” اتتى تولعاۋدىڭ ن.باي­عانين جىرلاعان نۇسقاسى ەن­گىزىلدى. “ەستە­لىكتەر. زەرتتەۋلەر. ار­ناۋلار” دەگەن اتپەن دايىندالعان V-تومعا عىلىمي ەڭبەكتەردەن, مەرزىمدى باسىلىم­دار­دان جانە قولجازبا قورلارىنان ال­ىنعان ن.بايعانين تۋرالى ەستەلىك­تەر, اقىن شىعارما­شى­لىعى تۋرالى زەرتتەۋلەر جانە باباعا ارنالعان ولەڭدەر ىرىكتەلىپ, توپتاس­تى­رىلدى. بۇل تومدا قامتىلعان ماتە­ريال­­داردىڭ بىرقاتارى قولجازبا كۇي­ىندە ساقتالىپ كەلگەن, وسى جيناقتا العاش رەت باسپاعا جىبەرىلىپ وتىر. ۇلت تاريحىنىڭ ماڭىزدى بەلەس­تەرىن حالىقپەن بىرگە وتكەرگەن, جەت­پىس جىل جىرلاپ, ءوز داۋىرىندەگى ازا­مات­تىق تاريحتىڭ كوركەم شەجىرەسىن جاساعان نۇرپەيىس اقىننىڭ ءاربىر ولەڭىنەن ونىڭ بويىنداعى سارقىل­ماس كۇش-قۋات, قاجىماس قايسارلىق, رياسىز شىنايىلىق, تەرەڭ پاراسات, مىزعىماس سەنىمدىلىك توگىلىپ تۇرادى. جىرلارىنداعى وسى قاسيەت نۇرپەيىس اقىندى ءومىرىنىڭ ءون بويىندا حالىق­تىڭ ارقا سۇيەر ازاماتى رەتىندە تانىتتى. ولەڭدەرىنىڭ اسقاق رۋحتى مازمۇنىنا كوڭىل سۇيسىنتەر كوركەم­دىگى مەن كوز تويدىرار كەمەل قۇرى­لى­مى استاسقان اقىن شىعارماشى­لى­عى ءتول ادەبيەتىمىزدىڭ تاريحىنا شىن مانىندەگى دارا قۇبىلىستاردىڭ ءبىرى رەتىندە ەندى. سول دارا قۇبىلىستىڭ بىرەگەي بەينەسىن تولىق ءارى تۇپنۇسقا قالپىندا ايشىقتاي كورسەتۋ جولىن­دا جاسالعان ءبىزدىڭ وسى ەڭبەگىمىز ەل يگىلىگىنە قىزمەت ەتسە, ماقساتى­مىز­دىڭ ورىندالعانى دەپ بىلەمىز. نۇرپەيىس بايعانيننىڭ 150 جىل­دىق مەرەيتويى – تەك اقىننىڭ عانا ەمەس, ول كوز جۇمعانشا قىزمەت ەتكەن اقىندىقتىڭ, جىراۋلىقتىڭ, جىر­شى­لىق ونەردىڭ تويى. سوندىقتان ولەڭ­گە ارنالعان ءسوزىمىزدىڭ سوڭىن ولەڭ­مەن بەكىتىپ, اقىننىڭ جەرلەسى ك.وسپاعامبەتوۆتىڭ جىر جولدارىمەن تۇيىندەۋدى ءجون كوردىك: تۇيدەك تە تۇيدەك ولەڭى ارعىماق ءمىنىپ اي ماڭداي, اقىنى قايتا ورالسا, ايتىلماس بۇگىن ءان قانداي! جاتقا ايتىپ جىرىن جىرشىنىڭ مارە دە سارە باۋىر ءجۇر, ەبىل دە سەبىل ەتەگى تولعاتىپ تويعا اۋىل تۇر! ەمىرەنگەن جۇرتىن بۇگىنگى ەرەكشە كۇيمەن ەلىتىپ, اقتوبە ءۇستىن جەلپيدى نۇرپەيىس اتتى داۋىل-جىر! سۋرەتتە: ن.بايعانين (سولدان وڭعا قاراي ەكىنشى) جانە اتاقتى ديقان ش.بەرسيەۆ (وڭ جاقتان ءبىرىنشى). اينۇر ابدىراسىلقىزى, فيلولوگيا عىلىمدارىنىڭ كانديداتى.