جانار ايتجانوۆا, ەكونوميكالىق دامۋ جانە ساۋدا ءمينيسترى: “قازاقستان ەكونوميكاسى تۇراقتى دامۋ تراەكتورياسىنا شىقتى”

– جانار سەيداحمەتقىزى, قازاقستان ەكونوميكاسىنىڭ 2010 جىلداعى دامۋىنىڭ اعىمداعى كەزەڭىن قالاي باعالار ەدىڭىز؟ – 2010 جىلدىڭ باسىندا قازاقستان داعدارىسقا قارسى جۇرگىزگەن ساياساتىنىڭ تيىمدىلىگى بويىنشا جەتىستىككە جەتكەن ون ەلدىڭ قاتارىنا ەندى. قازاقستاننىڭ داع­دا­رىسقا قارسى شارالارىنا بەرىلگەن جوعارى باعانى “داعدارىستان كەيىنگى الەم ينس­تيتۋتى” قورىنىڭ ساۋالناماسى دا راس­تادى. ساۋال­ناما الەمنىڭ 57 ەلىنىڭ 247 جەتەكشى ەكونوميسى, قارجى تالداۋشىلارى, عالىم­دارى, كومپانيالاردىڭ توپ-مەنەدجەرلەرى, جۋرناليستەرى مەن ساياساتكەرلەرى اراسىندا جۇرگىزىلدى. سونىمەن قاتار, وسى جىلدىڭ ءۇش توقسانى بويىنشا قازاقستان سەنىمدى جانە تۇراقتى ەكونوميكالىق ءوسۋ تراەكتورياسىن كور­سەتىپ وتىر. ەكونوميكانىڭ نەگىزگى التى سالا­سىنىڭ (ونەركاسىپ, اۋىل شارۋا­شى­لىعى, ساۋدا, كولىك جانە بايلانىس) دامۋ دينا­ميكاسىن كورسەتەتىن قىسقا مەرزىمدى ەكونو­ميكالىق ينديكاتور 9 ايدىڭ قورى­تىن­دىسى بويىنشا 8 پايىزعا, ال ونەر­كاسىپ ءونى­مىنىڭ كولەمى 10,4 پايىزعا ۇلعاي­دى. 9 ايدا ءىجو ءوسىمى 7,5 %-دى قۇرادى. تۇراق­تى دا قارقىندى ءوسۋ دينامي­كاسىن ەكونو­ميكانىڭ بارلىق سالالارى كورسەتتى جانە ءبىز ءۇشىن ماڭىزدىسى, ول شاعىن جانە ورتا بيزنەستە بايقالىپ وتىر. ارينە, جىل­جىمايتىن م ۇلىك پەن بانك سەكتورىندا قيىندىقتار ساقتالۋدا, بىراق ونداعى قالپىنا كەلۋ ۇردىستەرى دە كوپ ۋاقىتتى قاجەت ەتەدى. ەنەرگيا تاسىعىشتار, مەتالدار, استىق باعالارى قالپىنا كەلۋدە, بۇل ەلدىڭ سىرتقى ساۋداسىنا, تولەماقى تەڭگەرىمىنىڭ جاعدايى­نا قولايلى ىقپال ەتتى. قازاقستان ەكونوميكاسىنىڭ داعدارىس­تان شىعۋىنا, ءسوز جوق, بانك سالاسى ءۇشىن قوسىمشا وتىمدىلىك, پايىز ستاۆكالارىن سۋبسي­ديالاۋ, سەلەكتيۆتى سالالىق شارالار­دى قامتاماسىز ەتۋ سياقتى مەملەكەتتىك قولداۋدىڭ جەدەل شارالارى اسەر ەتتى. ءناتي­جە­سىندە ول بيزنەستىڭ ەكونوميكالىق بەل­سەن­دى­لىگىن ارتتىردى. ال ول ءوز كەزەگىندە نومي­نال­دى عانا ەمەس, سونىمەن قاتار ناق­تى جالا­قىنىڭ 6,8%-عا وسۋىنە ىقپال جا­سادى. لوگي­كالىق تىزبەك تۇرىندە بۇل ءبول­شەك ساۋدا اينا­لىمىنىڭ 13%-عا ار­تۋى­نا اكەلدى. سونىڭ ناتيجەسىندە ىشكى سۇ­را­نىس ءوسىمى ءىجو ءوسۋى­نە ءبىرشاما ىقپال ەتتى. – وتاندىق ەكونوميكانىڭ ناقتى سەكتورىندا بۇگىنگى كۇنى قانداي جاڭا دامۋ ۇردىستەرى بايقالۋدا؟ – اعىمداعى جىلى ونەركاسىپ ءوندىرىسى كولەمى وتكەن جىلدىڭ سايكەس كەزەڭىمەن سالىستىرعاندا 10%-عا ارتتى. وسى تۇستا مەن ەكونوميكامىزعا ءتان ەمەس, بىراق قۋانتار­لىق ۇدەرىستى اتاپ وتكىم كەلەدى. 2010 جىلى وڭدەۋ ونەركاسىبىندەگى ءوسىم قارقىنى (19,1%) تاۋ-كەن ونەركاسىبى سالالارى وسىمىنەن (5,0%) الدەقايدا ارتتى. اسىرەسە, حيميا ءونىمى, مەتالل ەمەس مينەرالدى ءونىم, دايىن مەتالل ونىمدەرى, ماشينە جاساۋ ءوندىرىسى كولەمىنىڭ ارتقانى بايقالۋدا. وڭدەۋ ونەركاسىبىنىڭ دامۋى ەلدىڭ ەكونو­ميكالىق ساياساتىنىڭ باسىم باعىتتارى­نىڭ ءبىرى ەكەنى بەلگىلى. وسىعان بايلانىستى وتكەن جىلدىڭ وزىندە ۇكىمەت ەكونومي­كانىڭ وڭدەۋشى سەكتورىن قولداۋ ماقسا­تىن­دا تومەن مولشەرلەمە بويىنشا نەسيە تۇرىندە 80 ملرد. تەڭگە ءبولۋدى جوسپارلاعان بولاتىن. بۇل وندەۋشى سەكتور ءوندىرىسى كولەمىنىڭ كۇرت ارتۋىنا ىقپال جاسادى. ارينە, تاۋ-كەن ونەركاسىبىنىڭ ءداستۇرلى سالالارى قازاقستان ەكونوميكاسى دامۋى­نىڭ لوكوموتيۆى بولعان جانە سولاي بولىپ قالا بەرمەك. اتاپ ايتقاندا, ولار شيكى مۇناي مەن تابيعي گازدى ءوندىرۋ, مەتالل كەن­دەرىن, كومىر مەن ليگنيتتى ءوندىرۋ, سونىمەن قاتار اۋىل شارۋاشىلىعى. بۇل رەتتە, ۇلكەن الەۋەتكە قۇرىلىس, كولىك سەكتورلارى دا يە, ولار جاڭا جۇمىس ورىندارىن, كاپيتالعا ينۆەس­تيتسيالاردى, ءىجو ءوسۋىن قامتاماسىز ەتەدى. ەكونوميكالىق سەرپىندى دامۋدى قامتا­ما­سىز ەتەتىن سالالاردىڭ الدىڭعى قاتار­لىسى يندۋستريالاندىرۋ كارتاسىنداعى باسىم جوبالارعا ۇسىنىلىپ وتىر. كارتاعا ءساي­كەس وسى جىلدىڭ سوڭىندا قۇنى 459 ملرد. تەڭگەنى قۇرايتىن 72 نىساندى اياقتاۋ جوس­پارلانعان. جوبالاردىڭ 7-ءۋى ىسكە قوسىل­دى. ولار اقتوبە وبلىسىنداعى مۇناي ءونىم­دەرىن كەشەندى جاڭعىرتاتىن “سينوويل” جشس, قوستاناي وبلىسىنداعى ماكارون ءونىم­دەرىن ءوندىرۋشى “قوستاناي ديىرمەن كومبي­ناتى” اق, سولتۇستىك قازاقستان وبلى­سىنداعى كونتەينەرلەر شىعاراتىن “زيكستو” اق, شىعىس قازاقستان وبلى­سىن­داعى تيتان قۇيمالارى مەن قوسپالارىن شىعارۋشى “وسكەمەن تيتان-ماگني كوم­بي­نا­تى” اق, اقتوبە وبلىسىنداعى قيىرشىق تاس شىعاراتىن “تەمىرجول قۇرىلىس اتى­راۋ” جشس, جامبىل وبلىسىنداعى بولات قۇيۋ وندىرىسىندەگى “جاڭاتاس” مەتاللۋرگيا كوم­بيناتى” جشس, جامبىل وبلىسىنداعى توپس ءوندىرىسى بويىنشا “پوش-تاراز فا­بري­كاسى” جشس. جالپى, يندۋستريالاندىرۋ كارتاسى ينۆەستيتسيالاردىڭ جالپى سوماسى 7 ترلن. 263 ملرد. تەڭگەنى قۇرايتىن 237 جوبادان تۇ­­را­­دى. بۇل جۇمىسسىزدىق ماسەلەسىن شە­شۋگە دە ىقپال جاساماق, اتاپ ايتقاندا, 86 608 تۇراقتى جۇمىس ورىندارى مەن 148 514 ۋاقىتشا جۇمىس ورنى قۇرىلاتىن بولادى. جوعارىدا ايتىلعاندار اياسىندا ىر­عاقتى ءوسۋ قارقىنىن كولىك سالاسى دا كورسەتىپ وتىر. جۇكتەردى تاسىمالداۋ كولەمى 9 اي ناتيجەلەرى بويىنشا 18,7%-عا, جولاۋ­شىلار تاسىمالى 11,5%-عا ارتتى. كولىك قىزمەتتەرىنىڭ كولەمى وتكەن جىلدىڭ ءساي­كەس كەزەڭىمەن سالىستىرعاندا 7,2%-عا ارتتى. ارينە, ەكونوميكانىڭ ىرعاقتى ءوسۋ نە­-گى­زىن ينۆەستيتسيالار قۇرايتىنى داۋسىز. 2010 جىلى بۇل سالادا دا ينۆەستيتسيا كوزدەرى قۇرىلىمىنىڭ وزگەرۋىنە قاتىستى وڭ ۇدەرىستەر قالىپتاستى. ينۆەس­تي­تسيا­لار­دىڭ دەنىن بيزنەستىڭ جەكە قاراجاتى قۇرسا, ولار­دىڭ ۇلەس سالماعى جالپى كولەمدە 2009 جىل­دىڭ قاڭتار-قىركۇيەك ايلارىنداعى 32,9%-عا قاراعاندا 46,0%-دى قۇرادى. بۇل بيزنەس­تىڭ ينۆەستيتسيالىق الەۋەتىنىڭ قالپىنا كەلۋىنەن حابار بەرەتىن جاقسى كورسەتكىش. نەگىزگى كاپيتالعا سالىناتىن جالپى ينۆەستيتسيا كولەمىندە ءداستۇرلى تۇردە كوشباسشى ورىن الاتىن شەتەل ينۆەس­تي­تسيا­لارىنىڭ كولەمى كەرىسىنشە قىسقاردى. بۇگىندە ولاردىڭ ۇلەسى 40,9%-دان 25,3%-عا ءتۇستى. شەتەل ينۆەستيتسيالارى ۇلەسىنىڭ قىس­قا­رۋىنا قاراماستان, نەگىزگى كاپيتالعا جالپى سا­لىمدار كولەمىنىڭ قىسقارماعانىن اتاپ وتكىم كەلەدى. ينۆەستيتسيالىق جوبالاردى جۇزەگە اسىرۋ جانە تۇرعىن ءۇي رىنوگىنا جاڭا نىساندار شى­عارۋ ارقاسىندا قۇرىلىس جۇمىستارى كولە­مىنىڭ قىسقارۋى توقتالدى. تۇرعىن ءۇي قۇرىلىسىنا سالىنعان سالىمدار كولەمى 0,5%-عا ارتتى, وعان مەملەكەتتىك تۇرعىن ءۇي باعدارلاماسىنىڭ جۇزەگە اسىرىلۋى اسەر ەتتى. بولاشاقتا نەسيە رىنوگىنىڭ بەل­سەن­دىلىگى جانە ينۆەستيتسيالار ءوسىمى ءتارىزدى ەكونوميكالىق ءوسىمنىڭ نەگىزگى فاكتورلارى ءىجو كولەمىن ارتتىرۋعا ءوز ۇلەسىن قوساتىن بولادى. – ەڭبەك رىنوگىندا قانداي تەندەنتسيالار ءورىس الۋدا؟ – قازاقستاننىڭ ەڭبەك رىنوگىنداعى احۋال, كەز كەلگەن سالا ءتارىزدى, مەملەكەتتىڭ بيز­نەس جۇرگىزۋگە وڭتايلى جاعدايلار تۋعىزۋداعى ەكونوميكالىق ساياساتىنىڭ ءسات­-ءتى­لىگىنە تىكەلەي بايلانىستى. ىسكەرلىك بەلسەندىلىكتىڭ جالپى قارقىنىنىڭ ارتۋى جانە داعدارىسقا دەيىنگى قۋاتتاردى قالپىنا كەلتىرۋ, بيزنەس جۇرگىزۋ ادىستەرىن قايتا با­عا­لاۋ, ۇيىمداستىرۋدى قايتا قۇرىلىمداۋ, كومپانيا كولەمىنە قاراماستان شىعىستاردى وڭتاي­لاندىرۋ, شتاتتى ناقتى رىنوك جاعداي­لا­رىنا سايكەس وڭتايلاندىرۋ 2010 جىلى ەكونوميكانىڭ بارلىق سالالارىنا ءتان ۇدەرىستەر بولدى. وسى وزگەرىستەر اياسىندا ءبى­لىك­تى ماماندارعا سۇرانىس ارتا تۇسۋدە. ەلدەگى جۇمىسسىزدىق دەڭگەيى وسى جىل­دىڭ قىركۇيەك ايىندا 5,6%-دى قۇرادى, بۇل وتكەن جىلمەن سالىستىرعاندا تۇراقتى تومەن­دەۋ ۇدەرىسىن كورسەتەدى. جالدامالى جۇمىس­شىلار سانى 2010 جىلدىڭ قىركۇيەك ايىندا 5440,1 مىڭ ادامدى قۇرادى, بۇل 2009 جىل­دىڭ قىركۇيەك ايىمەن سالىستىرعاندا 3,2 پايىزعا ارتىق. جۇمىسسىزدىقتىڭ قىس­قارۋىنا بىرقاتار فاكتورلار ىقپال ەتتى, ونىڭ ىشىندە “بيزنەستىڭ جول كارتاسى - 2020” باعدارلاماسى ماڭىزدى ءرول اتقاردى. باعدارلاما بانكتەردى بيزنەستى نەسيەلەۋگە, ال بيزنەستى وندەۋ ونەركاسىبىنىڭ باسىم سالا­لا­رىنداعى جاڭا بەلەستەردى باعىندىرۋعا ىن­تالاندىرا ءتۇستى. جالاقى تۋرالى ايتار بولساق, 2010 جىل­دىڭ تامىز ايىندا جۇمىسشىلارعا اۋدارىل­عان ورتاشا نومينالدى جالاقى 80789 تەڭگەنى قۇرادى. ءوسىم وتكەن جىلدىڭ وسى كە­زەڭى­مەن سالىستىرعاندا شامامەن 18%. سونى­مەن قاتار 2010 جىلدىڭ 1 ساۋىرىنەن باس­تاپ بيۋدجەت سالاسى قىزمەتشىلەرىنىڭ جالا­قىسى 25%-عا ارتتى. ەلدە بارلىق ەكو­نو­ميكالىق قىزمەت تۇرلەرى بويىنشا ءىرى جانە ورتا كاسىپورىنداردا جۇمىس ىستەيتىن جۇ­مىس­شىلار جالاقىسىنىڭ ارتۋى باي­قا­لۋدا. اتالعان فاكتور ءىجو ديناميكاسىنا مۋلتيپليكاتيۆتى تۇردە وڭ ىقپالىن تيگىزدى. – 2010 جىلدىڭ سوڭعى ايلارىندا ازىق-ت ۇلىك تاۋارلارىنا ءوسىم بايقالادى. ينفلياتسيا قاۋىرت ءوسىپ كەتكەن 2007 جىلعى احۋال قايتالانىپ جۇرمەي مە؟ – ينفلياتسيا ەلدەگى احۋالدى انىقتايتىن نەگىزگى جانە ماڭىزدى ماكروەكونوميكالىق كورسەتكىشتەردىڭ ءبىرى ەكەنى ءسوزسىز. ونىڭ ىقپالىن بارلىق ەكونوميكا سۋبەكتىلەرى, سونىمەن قاتار بيزنەس تە, حالىق تا سەزىنەدى. سوندىقتان ەكونوميكالىق قاۋىپسىزدىكتى قامتاماسىز ەتۋ ءۇشىن ينفلياتسيا ۇلتتىق بانك بەلگىلەگەن شەكتە قالىپ وتىر. قازىرگى ۋاقىتتا ەلدەگى ينفلياتسيا ۇلتتىق بانك بەلگىلەگەن 6-8 % شەگىندە ساقتالىپ تۇر. بۇل ۇلتتىق ۆاليۋتانىڭ نىعايۋى ارقاسىندا جۇزەگە اسىرىلۋدا, ول يمپورت تاۋارلارىنىڭ باعاسىنا, سونىمەن قاتار تۇتىنۋ سۇرانى­سىنىڭ بىرتىڭدەپ وسۋىنە, شەتەل كاپيتالى اعى­مىنىڭ تومەندەۋىنە جانە اقشا ماس­ساسىنىڭ ءبىرشاما وسۋىنە ىقپال ەتەدى. مىسالى, ينفلياتسيا قىركۇيەك ايىندا 0,6%-دى قۇرادى. ازىق-ت ۇلىك تاۋارلارىنىڭ باعا­سى وتكەن ايدا 0,4%-عا, ازىق-ت ۇلىك ەمەس تاۋار­لار – 0,5, اقىلى قىزمەتتەر 0,8%-عا ءوستى. جوسپارلانعان ينفلياتسيانىڭ دالىزىنە كى­رۋ ءۇشىن ازىق-ت ۇلىك تاۋارلارىنىڭ با­عا­لارى 9,7%-دان اسپاۋى ءتيىس. ينفلياتسيا كورسەتكىشى قالاي انىق­تا­لا­دى؟ ستاتيستيكا اگەنتتىگى تۇتىنۋ باعالارى ين­دەك­سىن 508 پوزيتسيا بويىنشا باقىلايدى, ال ونىڭ 38 % ازىق-ت ۇلىك تاۋارلارى. ينفلياتسيا دەڭگەيىنە قانداي فاكتورلار ىقپال ەتەدى؟ بۇل مو­نەتار­لىق جانە مونەتارلىق ەمەس فاكتور­لار. مونەتارلىق فاكتور­لارعا ەلدەگى اقشا ماسساسىنىڭ ءوسۋىن جاتقىزۋعا بولادى. مىسالى, 2007-2008 جىلدار­دا­عى ينفلياتسيا وسۋىنە (18-20%-عا دەيىن) مونەتارلىق فاكتور باسىم­دى­عى ىقپال ەتتى. بۇل كەزەڭدە قازاق­ستان ەكو­نوميكاسى سونىمەن قاتار نەگىزدە­ل­مەگەن اقشا ماسساسىنىڭ ارتۋى­مەن, ەكونو­ميكامەن سالىس­تىر­عان­دا ۇلكەن شەتەل كاپيتالى اعىمى كولەمىمەن, جوعارى تۇتىنۋ سۇرانى­سى­مەن, مەملەكەتتىك شىعىندار وسىمىمەن, حالىقتىڭ اتاۋلى تابىستارىنىڭ نەگىزسىز كۇرت وسۋىمەن, ۇلكەن سىرتقى قارىزدىڭ قالىپتاسۋىنا اكەلگەن ەكىنشى دەڭگەيلى بانكتەردىڭ اگرەس­سيا­لىق ساياساتى­مەن سيپاتتالدى. وسىنىڭ ءبارى ەكونومي­كا­نىڭ “قىزىپ كەتۋىنە”, الىپساتارلىق كوڭىل- كۇيگە, باعالار­دىڭ نەگىزسىز وسۋىنە اكەلدى. بۇگىنگى كۇنگى احۋال مۇلدەم باسقاشا. بانكتەر اقشا ۇسىنۋدى ەداۋىر قىسقارتىپ, نەسيە ساياساتىن ابايلاپ جۇرگىزۋدە. بيۋدجەت تاپشىلىعى ورىن الۋدا. ءوسىم قارقىنى جاھاندىق ەكونوميكا قارقىنى ءتا­رىز­دى قالىپتى بولادى. سوندىقتان 2007 جىلعى احۋال قايتالانبايدى. بۇگىنگى كۇنى ينفلياتسيالىق قىسىم فاك­تور­لارى اراسىندا ءبىرىنشى ورىنعا مونە­تار­لىق ەمەس فاكتورلار شىقتى. ول — رىنوكتار مونو­پولياسى, الەمنىڭ جەكەلەگەن ەلدەرىندە اس­تىق ءونىمى بولماۋىنان تۋاتىن ينفليا­تسيا­لىق ىقتيمالدار, قىزمەت باعالارىنىڭ ءوسۋى, جەكەلەگەن الىپساتار­لىق ارەكەتتەر. – وسىنداي جاع­دايدا قانداي شارالار قابىل­دا­نۋدا؟ ىشكى رىنوكتاعى با­عا­لاردىڭ ءوسۋىن جانە ءتيىستى ينفلياتسيالىق بولجامداردى بولدىر­ماۋ ماقساتىندا اعىم­دا­عى جىلدىڭ سوڭىنا دەيىن وتاندىق تاۋار ءوندى­رۋشىلەر ازىق-ت ۇلىك ونىمدەرى ءوندىرىسىنىڭ كولەمىن ارتتىرا تۇسەتىن بولادى. ەسەپتى كەزەڭدە وسىمدىك جانە مال مايلارى مەن توڭمايلار كولەمى, بالىقتى قايتا وڭدەۋ مەن كونسەرۆىلەۋ, جەمىس پەن كوكونىستى قايتا وڭدەۋ جانە كونسەرۆىلەۋ, ءسۇت ونىمدەرىن شىعارۋ, ەت جانە ەت ونىمدەرىنىڭ ءوندىرىسى, ۇن-جارما ونەركاسىبى ونىمدەرىن شىعارۋ ارتتى. ۇكىمەت ينفلياتسيانى ۇستاپ تۇرۋ جونىنەن شارالار قابىلداۋدا. ماسەلەن, اعىمداعى جىلدىڭ باسىندا “ازىق-ت ۇلىك قاۋىپسىزدىگىنىڭ كەيبىر ماسەلەلەرى تۋرالى” زاڭ كۇشىنە ەندى. وسى زاڭعا سايكەس ءوندىرىسى, تۇتىنىلۋى جانە باعا قۇرىلىمى جەرگىلىكتى اتقارۋشى ورگانداردىڭ تاراپىنان قاتاڭ مونيتورين­گى­لەنەتىن الەۋمەتتىك ماڭىزى بار تاۋارلار­دىڭ تىزبەسى بەكىتىلدى. وسى تاۋارلارعا رۇقسات ەتىلەتىن بولشەك ساۋدا باعالارى شەگىنەن اسىپ كەتكەنى ءۇشىن اكىمشىلىك جاۋاپكەرشىلىك قاراستىرىلعان. سونىمەن قاتار, “تاۋار بيرجالارى تۋ­رالى” زاڭ كۇشىنە ەندى, ول انىق باعا قۇرى­لى­مى مەن اۋىلشارۋاشىلىق تاۋارلارىنا فيۋچەرستىك ساۋدا وتكىزۋگە نەگىز قالادى. قازىرگى ۋاقىتتا قازاقستاندا اق تۇرىندەگى 4 ليتسەنزيالانعان تاۋار بيرجاسى جانە 37 اككرەديتتەلگەن بيرجالىق بروكەر مەن ديلەرلەر جۇمىس ىستەيدى. باعالاردىڭ كۇرت ءوسۋى جاعدايىندا ىشكى رىنوكتاعى ماڭىزدى ازىق-ت ۇلىك تاۋارلارى بويىنشا مەملەكەتتىك ماتەريالدىق قور جا­سال­دى. ۇكىمەت 30 كۇنتىزبەلىك كۇن ىشىندە اتالعان تاۋارلارعا بولشەك ساۋدا باعا ءوسىمى 30 جانە ودان ارتىق پايىز قۇراعان جاع­دايدا 60 كۇنگە دەيىنگى مەرزىمدە الەۋمەتتىك ماڭىزى بار ازىق-ت ۇلىك تاۋارلارىنا رۇقسات ەتىلەتىن بولشەك ساۋدا باعالارىنىڭ شەكتى كولەمىن بەلگىلەۋ جونىندەگى وكىلەتتىكتەرگە يە بولادى. اعىمداعى جىلدىڭ قازان ايىنىڭ باسىندا ۇكىمەتتىڭ “مايلى داقىلداردى, ءوسىم­دىك مايلارىن جانە قاراقۇمىق جار­ما­لارىنىڭ كەيبىر تۇرلەرىن شىعارۋعا تىيىم سالۋ تۋرالى” № 1024 قاۋلىسى قابىلداندى. بارلىق اكىمدىكتەر ازىق-ت ۇلىك تاۋارلا­رىن ارەندا اقىسىنسىز ساتۋ ءۇشىن كوم­مۋنالدىق بازارلار پەن ساۋدا ورىن­دا­رى­نىڭ سانىن ارتتىردى. تاۋارلى-ءسۇت فەر­ما­لارىن, كو­كونىس قويمالارى مەن جىلىجايلار قۇرى­لى­سى “قازاگرو” جەلىسى بويىنشا قار­جى­لا­نا­تىن باسىم ينۆەستيتسيالىق جوبالار قا­تارىنا ەنگىزىلدى. باسەكەلەستىكتى قورعاۋ اگەنتتىگى زاڭنا­ما­نى بۇزاتىن كوتەرمە ساۋدا كومپانيالارى ارەكەتتەرىنىڭ جولىن كەسۋدە. ۇن, قاراقۇمىق باعالارىنىڭ نەگىزسىز وسۋىنە جول بەرگەن كومپانيالارعا (جامبىل جانە وڭتۇستىك قازاقستان وبلىستارىندا) تەرگەۋ جۇرگىزىلدى, ءالى دە جۇرگىزىلۋدە. ازىق-ت ۇلىك تاۋارلارىنا قول­جەتىمدىلىكتى شەكتەگەن جانە تولەمدەر ءون­دى­رىپ العان ءىرى ساۋدا جەلىلەرىنە ءىرى اكىمشىلىك ايىپپۇلدار سالىندى. – قازاقستان وزگە مەملەكەتتەرمەن سىرتقى ساۋدانى قالاي جۇزەگە اسىرۋدا؟ – 2010 جىلدىڭ قاڭتار ايىنان بەرگى كە­زەڭدە ەلدىڭ سىرتقى ساۋداسىندا ءوسىم, تاۋار­لار ەكسپورتىنىڭ ارتۋى, جەكە ءوندىرىستىڭ كوتەرىلۋى جانە تاۋار اينالىمىنىڭ جاندانۋى بايقالادى. سىرتقى ساۋدا اينالىمى اعىمداعى جىلدىڭ قاڭتار-تامىز ايلارىندا 27,6%-عا ارت­تى جانە 55 ملرد. دوللاردى قۇرادى. ساۋدا تەڭگەرىمىنىڭ سالدوسى وڭ بولدى جانە 2009 جىلدىڭ قاڭتار-تامىز ايلارىمەن سالىستىرعاندا ءۇش ەسە ارتتى. وتاندىق ەكونوميكانىڭ تۇراقتى وسۋىنە كەدەن وداعى اياسىندا رىنوكتىڭ كەڭەيۋى ىق­پال ەتۋدە. قازاقستان, رەسەي جانە بەلورۋس­سيا­نىڭ قۇرعان كەدەن وداعى جانە بىرىڭعاي ەكونوميكالىق كەڭىستىك قالىپتى ەكونو­مي­كا­لىق ورتانى قالىپتاستىرۋعا, وتاندىق وندىرۋشىلەر ءۇشىن سىرتقى رىنوكتارعا قول جەتكىزۋگە جانە ادال ەمەس باسەكەلەستىكتى جويۋ­عا باعىتتالعان ساۋدا ساياساتىنىڭ ءتيىم­دىلىگىن ارتتىرادى. كەدەن وداعىنىڭ قازىرگى دامۋ كەزەڭىندە ەلىمىز 409 پوزيتسيا بويىنشا بىرقاتار جەڭىل­دىكتەردى پايدالانۋدا. اتالعان پوزيتسيالارعا ءدارى-دارمەك, مەديتسينا جابدىعى, جيھاز, قاعاز, حيميا ونەركاسىبىنە ارنالعان شيكىزات ەنگىزىلدى. سونداي-اق كەدەن وداعىنا مۇشە ەلدەر ينۆەستيتسيالىق كەلىسىم-شارتتار نەگىزىندە اكەلىنەتىن جوعارى تەحنولوگيالىق جابدىقتار, وندىرىلمەيتىن شيكىزات پەن ونىڭ قۇرامداستارى ءۇشىن كەدەندىك باج تولەۋدەن بوساتىلادى. اتالعان فاكتورلار تۇتىنۋ رىنوگىن 168 ملن. تۇرعىنعا جەتكىزۋ, وتاندىق ءوندىرۋ­شى­لەر­دى قولداۋ شارالارىمەن بىرگە, ەكونو­مي­كانىڭ ءارتاراپتاندىرىلۋى ءۇشىن شەتەل جانە وتاندىق ينۆەستيتسيالاردى ەكونو­مي­كانىڭ شيكىزاتتىق ەمەس وندەۋ سەكتورىنا تارتۋ ارقىلى قۋاتتى ىنتالاندىرۋشى كۇش بولا الادى. كەدەن وداعى شەڭبەرىندە مەملەكەتتەردىڭ باسەكەگە قابىلەتتىلىك ساياساتى شارۋاشىلىق قىزمەتى ءۇشىن قولايلى جاعداي تۋعىزۋدا كورىنىس تابادى. مىسالى, كەدەن وداعى ءوز جۇمىسىن باستاعاننان بەرى رەسەيدەگى جانە قازاقستانداعى ققس مولشەرلەمەسى ارا­سىن­داعى ايىرماشىلىق ەداۋىر بولعاندىقتان, رف سىرتقى ەكونوميكالىق قىزمەتىنىڭ كوپ­تەگەن قاتىسۋشىلارى ءوز كومپانيالارىن قازاق­ستان اۋماعىندا قايتا تىركەدى. 2010 جىلدىڭ وتكەن ايلارىنداعى رەسپۋبليكامىزدىڭ ەكونوميكالىق دامۋ ءۇردىس­تەرىن باعالاي وتىرىپ, وتاندىق ەكونو­ميكا داعدارىستان كەيىنگى تۇراقتى دامۋ كەزەڭىندە جانە بولاشاق دامۋدىڭ وڭ تەن­دەنتسيالارىن نىعايتا تۇسۋدە دەۋگە بولادى. سونىمەن بىرگە, شيكىزاتتىق باعىتىنا بايلانىستى قازاقستان ەكونوميكاسى دامۋدىڭ تەڭدەس ەمەس تاۋەكەلدەرىن ساقتاپ وتىر. وسى جاعدايدا ەكونوميكانى اۋقىمدى ءارتاراپتاندىرۋ, شيكىزاتتىق باعىتتان ارىلۋ ماسەلەسى بۇرىنعىدان دا وزەكتى بولا تۇسۋدە. وسى ستراتەگيالىق مىندەتتى شەشۋ ءۇشىن قازاقستاندا 2010 جىلى ۇدەمەلى يندۋستريا­لىق-يننوۆاتسيالىق دامۋدىڭ مەملەكەتتىك باعدارلاماسى ىسكە اسىرىلا باستادى. باعدارلامانىڭ ماقساتى ەكونوميكانى ءارتاراپتاندىرۋ جانە قازاقستاننىڭ ۇزاق مەرزىمدى پەرسپەكتيۆادا باسەكەگە قابىلەت­تىلىگىن ارتتىرۋ بولىپ وتىر. باعدارلامادا جەكە بيزنەس پەن مەم­لەكەتتىڭ مۇمكىندىكتەرىن بىرىكتىرۋگە باسا نازار اۋدارىلعان. باسقاشا ايتقاندا, مەم­لەكەت كۇش-جىگەرىن شيكىزاتتىق ەمەس باعىتتى دامىتۋعا جۇمساسا, بيزنەس ءارتاراپتاندىرۋ ماقساتتارىنا جاۋاپ بەرەتىن سالالاردى دامىتۋعا اتسالىسادى. ناتيجەسىندە 2014 جىلى ءبىز ەكونوميكانىڭ ناقتى سالالارىندا باسەكەگە قابىلەتتى ءوندىرىستى قۇرۋدى جانە جوعارى ونىمدىلىكتى قامتاماسىز ەتەتىن جۇمىس ورىندارىن اشۋدى جوسپارلاپ وتىرمىز. باعدارلامانى ىسكە اسىرۋ بارىسىندا ونەركاسىپتىڭ سالالارى – فارماتسەۆتيكا, تىڭايتقىشتار, كەراميكا, شىنى ءوندىرىسى, مۇناي حيمياسى, مامانداندىرىلعان ءماشي­نە جاساۋ, اقپاراتتىق كوممۋنيكاتسيا, عارىش ونەركاسىبى قۇرىلاتىن بولادى. اتالعان جوبالاردىڭ كەڭىنەن ىسكە اسى­رىلۋى جاڭا تەحنولوگيالاردى تارتۋدى قاجەت ەتەدى. بۇل ءتيىستى سەكتورلاردا كوشباسشى الەم­­دىك كومپانيالارمەن قارىم-قاتىناس­تاردى كەڭەيتۋدى قاراستىرادى. بىزدە مۇنداي وڭ ينتەگ­راتسيانىڭ ايتار­لىقتاي مىسالدارى بار. وعان General ءElectrىc كومپا­نياسىمەن ءبىر­لە­سىپ سالعان ءEvolutىon سەريالى ەلەكترو­ۆوز زاۋىتى دالەل. كەدەن ودا­عى جانە كولىك ءدالىز­دەرىن قۇرۋدان كەلەتىن سينەنەرگەتيكا­لىق اسەر ءبىزدىڭ ءىرى شەتەلدىك ينۆەستور­لارمەن قارىم-قاتىناستارىمىزدى ساپالى جاڭا دەڭگەيگە كوتەرەتىن بولادى. اڭگىمە بۇل جەردە تەك قازاق­ستان رىنوگى عانا ەمەس, سونداي-اق كەدەن وداعى جانە جاقىن وڭىرلەر­دەگى ەلدەردىڭ اۋقىمدى رىنوگىنا باعىتتال­عان ونىمدەر شىعارۋ جونىندەگى جوبا­لاردى ىسكە قوسۋ تۋرالى بولىپ وتىر. باعدارلامانى ىسكە اسىرۋ قۇرالدا­رى رەتىندە يندۋستريالاندىرۋ كارتاسىن جانە وندىرىستىك قۋاتتاردى ءتيىمدى ورنالاستىرۋ سحەماسىن اتاپ كورسەتۋگە بولادى. وسىلاردىڭ نەگى­زىندە قازاقستاننىڭ 2020 جىلعا دەيىنگى اۋماقتىق-كەڭىستىك دامۋى­نىڭ بولجامدى سحەماسى ازىرلەنبەكشى. باعدارلامانى ىسكە اسىرۋ ارقىلى قازاقستاننىڭ ەكونوميكاسى ءارتاراپ­تان­دىرىلىپ, ۇزاق مەرزىمدى پەرسپەك­تيۆادا باسەكەگە قابىلەتتىلىك ارتادى. ءىجو 2015 جىلعا قاراي 2008 جىلمەن سالىستىرعاندا شامامەن 50 پايىزعا ارتادى, ەكونوميكانىڭ ەنەرگيا سىيىمدىلىعى 10 پايىزعا تومەندەيدى. اتالعان باسىمدىقتار بويىنشا بارلىق رەسۋرستاردى تەڭگەرىمدى جۇمىلدىرۋ ارقىلى ەكونوميكا 46 ملرد. اقش دوللارىنان اساتىن جىلدىق قوسىمشا قوسىلعان قۇن قۇرۋعا مۇمكىندىك الادى. بۇل قازاقستاننىڭ دامۋ جولى. ءبىز ودان كەيىنگى دامۋ جوسپارىن دا بەلگى­لەدىك جانە مىندەتتەردى تياناقتى ءجۇ­زەگە اسىرا بەرمەكپىز. ارينە, قازاق­ستان بىلايعى الەمنەن بولەك دامي المايدى, بۇل بۇگىنگى ءومىر شىندىعى. جاھاندانۋ ءۇردىسى بارعان سايىن ەل ەكونوميكالارىن تىعىز بايلانىستىرا تۇسۋدە. سوندىقتان الەمدىك ەكونومي­كانىڭ دامۋ ماسەلەلەرى ءبىز ءۇشىن قاشاندا ماڭىزدى, ونىڭ ۇستىنە ءبىز وسى ۇردىسكە بەلسەندى ارالاسا بەرمەكپىز. – اڭگىمەڭىزگە راحمەت. اڭگىمەلەسكەن سەيفوللا شايىنعازى.