قازاقستان تۋبەركۋلەزدى اۋىزدىقتاي باستادى
بۇل جونىندە الماتىدا “الاتاۋ” شيپاجايىندا قازاقستان فتيزياترلارىنىڭ كەزەكتى ءVى سەزىندە اتاپ ءوتىلدى. بەس جىلدا ءبىر وتەتىن رەسپۋبليكا فتيزياترلارىنىڭ القالى جيىنىنا ءادىلەت, قورعانىس, ىشكى ىستەر, دەنساۋلىق ساقتاۋ مينيسترلىكتەرىنىڭ وكىلدەرى, رەسەي فەدەراتسياسى, ءازىربايجان, تۇركىمەنستان, ءوزبەكستان, قىرعىزستاننىڭ فتيزياتريا عزي ديرەكتورلارى, ددۇ-نىڭ ورتالىق ازياداعى تۋبەركۋلەزدى باقىلاۋ ايماقتىق بيۋروسىنىڭ, بىرقاتار حالىقارالىق ۇيىمداردىڭ, تۋبەركۋلەز بەن ايۆ/جيتس جانە بەزگەكپەن كۇرەس جاhاندانۋ قورىنىڭ وكىلدەرى, مەديتسينالىق جوو-نىڭ رەكتورلارى مەن فتيزياتريا كافەدرالارىنىڭ مەڭگەرۋشىلەرى, ەلىمىزدىڭ ءار ايماعىنان كەلگەن فتيزياتر دارىگەرلەر قاتىسىپ, وسى ۋاقىت ارالىعىندا اتقارىلعان جۇمىس ناتيجەلەرىن قورىتىندىلادى جانە الىس-جاقىن شەتەل ماماندارىمەن تۋبەركۋلەزگە قارسى الداعى ماقساتتى ءىس شارالار تۋرالى تاجىريبە الماستى.
الدىمەن وسى بەس جىل ارالىعىنداعى قانداي ناتيجەلەرگە قول جەتكىزدىك دەگەن ماسەلەگە كەلسەك, ەلىمىزدە تۋبەركۋلەزدىڭ ەپيدەميولوگيالىق جاعدايىن ددۇ ۇسىنىسىنا ساي جاقسارتۋ ماقساتىندا اۋقىمدى شارالار جۇزەگە اسىرىلعان. ماسەلەن, 2002 جىلى ناۋقاستانۋ كورسەتكىشى 100 مىڭ تۇرعىنعا 165,1-دەن كەلسە, 2005-2009 جىلدارى اتالعان كورسەتكىش 100 مىڭ تۇرعىنعا شاققاندا 28,5 پايىزعا, ياعني 147,3-تەن 105,3-كە تومەندەگەن. بۇل تۇرعىدا بالالاردىڭ ناۋقاستانۋ كورسەتكىشى 2005 جىلى 39,4 بولسا, 2009 جىلى 20,9 قۇراپتى. ياعني, تومەندەۋ قارقىنى 47,0 پايىزعا جەتكەن. جاسوسپىرىمدەر اراسىندا دا ناۋقاستانۋ دەڭگەيى باسەڭدەگەن. سوڭعى 5 جىل ىشىندە تۋبەركۋلەزدى العاش جۇقتىرعاندار اراسىندا تۋبەركۋلەزدىڭ اسقىنعان تۇرلەرى 669 جاعدايدان 122, تۋبەركۋلەز مەنينگيتى 46 جاعدايدان 18 جاعدايعا كەمىپ, ءولىم كورسەتكىشى 38 پايىزعا ازايعان.
دەنساۋلىق ساقتاۋ ءمينيسترلىگىنىڭ جاۋاپتى حاتشىسى بولات سادىقوۆتىڭ ايتۋىنشا, ەلىمىزدە دەنساۋلىق ساقتاۋ سالاسىن قارجىلاندىرۋدا, سونىڭ ىشىندە فتيزياترلىق قىزمەتتە ۇلكەن وزگەرىستەرگە قول جەتكىزىلگەن. “سوڭعى ءۇش-ءتورت جىلدا بارلىق ەمدەۋ مەكەمەلەرى قازىرگى زامانعى سوڭعى دياگنوستيكالىق اپپاراتۋرالارمەن جابدىقتالىپ, ەكى جىلدا دارىگەر-فتيزياترلاردىڭ جالاقىسى كوتەرىلىپ, مامانداردىڭ بۇل سالادان كەتۋى توقتادى. سونداي-اق بۇل الەۋمەتتىك ماڭىزى بار اۋرۋعا جەرگىلىكتى بيلىك جانە ورتالىق اتقارۋ ورگاندارىنىڭ كوزقاراسى, قارىم-قاتىناسى وزگەردى. بىلتىرعى جىلى ايماق بيۋدجەتىنەن 200 ملن. تەڭگەگە تۋبەركۋلەزبەن اۋىرعان ناۋقاستارعا الەۋمەتتىك پاكەت ۇلەستىرىلدى, – دەدى جاۋاپتى حاتشى.
تۋبەركۋلەزگە قارسى باعدارلامانىڭ ايرىقشا باعىتتارىنىڭ ءبىرى – بىرنەشە دارىگە ءتوزىمدى تۋبەرۋلەزگە قارسى كۇرەس بولىپ تابىلسا, وسى ماقساتتا 2008-2009 جىلدارى بارلىق تۋبەركۋلەزگە قارسى مەكەمەلەردە تۋبەركۋلەز دياگنوستيكاسىن جىلدامداتۋ جانە بىرنەشە دارىگە ءتوزىمدى تۋبەركۋلەزدى ەمدەۋدى ەرتەرەك قولعا الۋ ماقساتىندا زاماناۋي زەرتحانالىق “Bactec-ءMgىt-960” قوندىرعىسى كەڭىرەك پايدالانىلعان. ەڭ باستىسى – تمد ەلدەرىنىڭ ىشىندە قازاقستاندا عانا باكتەريا ءبولۋشى ناۋقاستار كدت تب تۇرىنە تولىقتاي تەكسەرىلىپ, بيۋدجەت ەسەبىنەن اسەرى جوعارى قىمبات دارىلەرمەن قامتاماسىز ەتىلگەن.
– قازاقستان وكپە اۋرۋلارىنىڭ قازىرگى دياگنوستيكاسى پروبلەمالارىنا جەتكىلىكتى كوڭىل ءبولىپ, مەديتسينالىق مەكەمەلەردى جاراقتاندىرۋدا وتە قوماقتى قارجى سالۋدا, – دەدى بىزگە ماسكەۋلىك قوناق, “فيليپس-دەنساۋلىق ساقتاۋ” كومپانياسىنىڭ “كومپيۋتەرلىك باعىت, يادرولىق مەديتسينا” باعىتىنىڭ جەتەكشىسى دميتري كيسەلەەۆ. – ماسەلەن, رۋتيندىك رەنتگەن اپپاراتۋراسى, سونىمەن قاتار از عانا ساۋلەنىڭ اسەرىمەن وكپەدەگى اۋرۋ وشاعىن تەز انىقتايتىن سەزىمتالدىعى جوعارى ساندىق رەنتگەن جابدىعى, ال جاڭا تەحنولوگيالىق قازىرگى زامانعى كومپيۋتەرلىك توموگرافتار ەڭ جوعارى ءتيىمدى دياگنوستيكالىق قۇرىلعى, ويتكەنى وندا ءبىر مەزەتتە ۇلكەن جىلدامدىقپەن ءارى جوعارى ساپادا وكپەنى بىرنەشە قاباتتا كەسىپ, بەينەلەنۋى دارىگەردىڭ كەسەلدى انىقتاۋىنا سەپتىگىن تيگىزبەك.
سونداي-اق, قازاقستاندا ينفەكتسيالىق باقىلاۋ جۇيەسىن جەتىلدىرۋدە ۇلكەن ءىس-شارالار جۇرگىزىلۋدە. ءماسەلەن, ءتيىستى سالالار مەن مەكەمە ماماندارىنىڭ بىلىكتىلىگى ارتتىرىلىپ, وبلىستىق, ايماقتىق, اۋداندىق تۋبەركۋلەزگە قارسى ديسپانسەرلەردە ءتوسەكتىك قور قايتا قۇرىلىپ, ەپيدەميولوگيالىق قاۋىپتىلىگىنە بايلانىستى ستاتسيونارلارعا جاتقىزۋ بەلگىلەنگەن. تۋبەركۋلەزگە قارسى مەكەمەلەر قورعانىس دەڭگەيى وتە جوعارى رەسپيراتور-ماسكامەن جابدىقتالدى.
سەزد دەلەگاتى, شىعىس قازاقستان وبلىستىق تۋبەركۋلەزگە قارسى ديسپانسەردىڭ باس دارىگەرى مايگۇل جىگىتەكوۆانىڭ ايتۋىنشا, ەكى سەزد ارالىعىندا بۇل قىزمەتتە ساپالىق جاعىنان كوپ وزگەرىستەر بولعان. “ەگەر سەزدىڭ بەس جىلدا ءبىر رەت ءوتكىزىلەتىنىن ەسكەرسەك, – دەيدى ول, – بۇل شارا ەلىمىزدىڭ فتيزياتر ءدارىگەرلەرى ءۇشىن ماڭىزدى وقيعا بولىپ سانالادى. مۇندا وسى جىلدارى اتقارىلعان جۇمىستارىمىزعا قورىتىندى جاسالىپ, الداعى جۇمىس جوسپارلارى قابىلدانادى.
سونىمەن قاتار سەزدە قازاقستانداعى, تمد جانە الەمدەگى ەپيدەميولوگيالىق حال-احۋالدى تۇراقتاندىرۋ, جاقسارتۋ جولدارىن, الىس جاقىن شەتەلدىكتەردىڭ ءىس ءتاجىريبەسىن ەسكەرە وتىرىپ تالقىلاۋ جانە ناقتىلاۋ قاراستىرىلدى. قازاقستانداعى تۋبەركۋلەزگە قارسى كۇرەس ۇلتتىق باعدارلاماسىن جۇزەگە اسىرۋداعى ءتۇيىندى ماسەلەلەر تالقىلانىپ, ولاردى شەشۋ جولدارى اڭگىمە وزەگىنە اينالدى.
گۇلزەينەپ سادىرقىزى.
* * *
پىشاقسىز وتا جاساۋ ماسەلەسىن رەسەي مەن قازاقستاننىڭ عالىمدارى بىرلەسىپ تالقىلادى
وزىق تەحنولوگيالاردىڭ ەنگىزىلۋى – بۇگىنگى زامانعى مەديتسينانىڭ باستى جەتىستىگى ءارى ارتىقشىلىعى بولىپ تابىلادى. وسىنداي تەحنولوگيالار مەن قۇرال-جابدىقتار حالىقارالىق حيرۋرگيالىق ءتاجىريبەگە دە بەرىك ورنىعىپ كەلەدى. سونىڭ ناتيجەسىندە, بۇگىندە پىشاقسىز وتا جاساۋدىڭ جاڭا ءمۇمكىندىكتەرى مەن ءادىس-تاسىلدەرى پايدا بولدى. ورال قالاسىندا باس قوسقان رەسەي مەن قازاقستاننىڭ مەديك عالىمدارى وسى ومىرشەڭ ماسەلە جونىندە وي تارقاتتى.
مۇنداعى جەتىستىك اتالعان وزىق تەحنولوگيانى ماقساتتى تۇردە ءۇيرەنۋدەن ءارى يگەرۋدەن باستاۋ الماق. ونىڭ تۇرلەرى مەن ادىستەرىن سانار بولساڭىز, وعان بۇگىندە ون ساۋساقتىڭ ءوزى جەتپەس ەدى. ميكروحيرۋرگيالىق تەحنيكانىڭ كومەگىمەن وتا جاساۋ – سونىڭ ءبىرى. مۇنداي جاعدايدا دەنە تىلىنبەيدى, كەسىلمەيدى. وتا جاساۋ ءۇشىن ناركوز بەرىلمەيدى. اعزاعا جاراقات تۇگىل سىنىق سىزىق تۇسپەيدى.
ورالداعى فورۋمدا اتاپ كورسەتىلگەندەي, حيرۋرگياداعى مۇنداي جاڭا ەمدەۋ تاسىلدەرى ناۋقاستىڭ كلينيكادا جاتاتىن كۇندەرىن ءاجەپتاۋىر قىسقارتادى. ياعني, مۇنداي ەمدەۋ جاعدايىندا ولار تەز ساۋىعىپ كەتەدى. ەكىنشىدەن, ول حيرۋرگيالىق كومەك تۇرلەرىن جاڭا ساپالىق دەڭگەيگە كوتەرە الادى. سونداي-اق پىشاقسىز وتا جاساۋ ءتاسىلى بيۋدجەت قاراجاتىن ۇنەمدەۋدىڭ ءبىر كوزى.
حالىقارالىق كونفەرەنتسيادا سامارا مەملەكەتتىك مەديتسينا ۋنيۆەرسيتەتى ونكولوگيا كافەدراسىنىڭ اسسيستەنتى, مەديتسينا عىلىمدارىنىڭ كانديداتى ولەگ كاگانوۆ پەن وسى قالاداعى ونكولوگيالىق ورتالىقتىڭ ءبولىم مەڭگەرۋشىسى الەكساندر سكۋپچەنكو وسىنداي تاسىلمەن ءوت جولدارىنا, وكپە جانە باۋىر ىسىكتەرىنە وتا جاساۋدىڭ تيىمدىلىگى تۋرالى اڭگىمەلەپ بەردى. ال ميكروحيرۋرگيالىق تەحنيكانى پايدالانۋ ارقىلى ەستۋ قابىلەتىن جاقسارتاتىن وتالار جاساۋ جونىندەگى ورالدىق حيرۋرگ ر.كانكيەۆتىڭ تاسىلىنە دە جيىنعا قاتىسۋشىلار قىزىعۋشىلىقپەن قۇلاق ءتۇردى. سونداي-اق, ماسكەۋلىك حيرۋرگتاردىڭ جاڭا تەحنولوگيانىڭ كومەگىمەن ميداعى قاتەرلى ىسىكتەردى ەمدەۋ جونىندەگى وي-ءپىكىرلەرى دە ەشكىمدى سەلسوق قالدىرمادى.
ورال قالاسىنىڭ وسىنداي حالىقارالىق مەديتسينالىق قاۋىمداستىقتىڭ باس قوساتىن ورنى رەتىندە تاڭدالۋى نەلىكتەن؟ ارينە, مۇنى تەكتەن تەك دەۋگە بولمايدى. ويتكەنى, مۇندا بۇگىنگى زامانعى مەديتسينالىق تەحنولوگيالار ەكى مىڭىنشى جىلدان بەرى قولدانىلىپ كەلەدى. وسى كەزدەن باستاپ حيرۋرگيالىق ەمدەۋدىڭ زاماناۋي ءتاسىلىنە كوشكەن وبلىس وتاشىلارى جىلىنا 1400-گە جۋىق پىشاقسىز وتا جاساپ كەلەدى ەكەن. ءارى جەدەل ءجانە جوسپارلى تۇردە مۇنداي وتالاردىڭ دەنى بيۋدجەت ەسەبىنەن تەگىن جاسالاتىنى اتاپ ايتۋعا تۇرارلىق ماسەلە.
ورالدىق ارىپتەستەرىنىڭ وسىنداي وڭدى ءىس-تاجىريبەلەرى جونىندە الماتى دارىگەرلەر ءبىلىمىن جەتىلدىرۋ ينستيتۋتى ۋرولوگيا جانە اندرولوگيا كافەدراسىنىڭ مەڭگەرۋشىسى بولات شالەكەنوۆ ءوز وي-ءپىكىرىن گازەت تىلشىسىنە بىلايشا جەتكىزدى.
– نەسەپ جولدارىندا جينالعان تاستاردى ۇساقتاپ, ۋاتىپ, وتاسىز ەمدەۋ, جۇرەككە جاسالاتىن جەڭىل وتالار – باتىسقازاقستاندىق حيرۋرگ-دارىگەرلەردىڭ كۇندەلىكتى داعدىلارىنا اينالعانىنا كۋا بولىپ وتىرمىز. مۇنداي ءتاجىريبەلەر ۇيرەنۋگە ابدەن بولادى. بۇل قازىرگى قازاقستاندىق مەديتسينا العا ۇستاپ وتىرعان باستى باعىتتاردىڭ ءبىرى.
مىنە, وسى باعىتتا حالىقارالىق كونفەرەنتسيا قارارىندا باتىس قازاقستان وبلىستىق كلينيكالىق اۋرۋحاناسى بازاسىندا ەمدەۋدىڭ ينتەرۆەنتسيالىق تاسىلدەرى (پىشاقسىز وتا) بولىمشەسىن اشۋ ءجونىندەگى ماسەلە كورىنىس تابۋى وتە قيسىندى دەپ بىلەمىز. بۇل كەز كەلگەن جاعدايدا ءارى تۇراقتى تۇردە ءبۇگىنگى زامانعى ەڭ وزىق تەحنولوگيا بويىنشا تۇرعىندارعا مەديتسينالىق كومەك بەرۋگە العىشارت قالاماق.
تەمىر قۇسايىن.
باتىس قازاقستان وبلىسى.
* * *
مۇگەدەك بالالار مۇڭايماس ءۇشىن
استاناداعى “انا مەن بالا ۇلتتىق عىلىمي ورتالىعى” اق بازاسىندا “پەدياترياداعى كوحلەارلىق يمپلانتاتسيا” اتتى بەس كۇندىك ماستەر-سىنىپتى ينسبرۋك قالاسىنداعى (اۆستريا) مەديتسينا ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ پروفەسسورى گەورگ شپرينتسيل وتكىزدى. ال كوپ ۇزاماي ەلىمىزدىڭ ءار ايماعىنداعى وتورينولارينگولوگتارعا ارنالعان كوحلەارلى يمپلانتاتسيا بويىنشا كورنەكى وپەراتسيالار وتكىزىلەتىن بولادى. ويتكەنى, قازاقستاندا سوڭعى جىلدارى قۇلاعى ەستىمەيتىن پاتولوگياسى بار بالالاردىڭ سانى ارتا ءتۇسۋدە. مەديتسينالىق-الەۋمەتتىك ساراپتاۋ كوميسسياسىنىڭ دەرەگىنە جۇگىنسەك, تەك استانا مەن اقمولا وبلىسىندا 150-دەن استام بالا ەستۋ قابىلەتىنەن ايىرىلعان بولسا, 500-دەن استام ەرەسەكتەر ءتىركەۋگە الىنىپ, ءمۇگەدەكتىك بويىنشا جاردەماقى الۋدا. ارينە, رەسپۋبليكا بويىنشا بۇل دەرەكتەر ەداۋىر ارتا ءتۇسەدى جانە شۇعىل شەشىم قابىلداۋدى تالاپ ەتەدى. سونىڭ ناتيجەسىندە, الەم بويىنشا وسى ەستۋ كوحلەارلىق, دىڭگەكتى يمپلانتتاردى مەديتسينالىق پراكتيكاعا ەنگىزۋ ءوز شەشىمىن تاپتى.
قازىرگى تاڭدا قازاقستاندا كوحلەارلى يمپلانتتار الماتى قالاسىنىڭ “اقساي” رەسپۋبليكالىق بالالار كلينيكالىق اۋرۋحاناسىندا عانا قولدانىلادى. مۇندا شەتەلدىك مامانداردىڭ تارتىلۋىمەن بارلىعى 70-كە جۋىق يمپلانتتار جاسالدى. ال رەسپۋبليكا بويىنشا يمپلانتتارعا كەزەكتە تۇرعان بالالاردىڭ سانى 400-دەن اسىپ تۇرعان بولسا, سوعان وراي مۇنداي وپەراتسيالار سانىن كوبەيتۋ قاجەتتىگى تۋىنداپ وتىر.
“ەگەمەن-اقپارات”.
* * *
جول ۇستىندەگى “دەنساۋلىق”
پويىزى جاماعاتقا اۋرۋدىڭ الدىن الۋدى ۇيرەتۋدە
ستانسادان ستانساعا, تەمىر جول بەكەتتەرىنە, ءىرى ەلدى مەكەندەرگە جىلجىپ وتىراتىن “دەنساۋلىق” پويىزى تۋرالى جۇرتشىلىق جاقسى ءبىلىپ قالدى. اقپاراتتىق عاسىردا جاڭالىق جەردە جاتپايدى, ءا دەگەنشە وزگە ەلدى مەكەندەرگە دە جەتىپ تۇر. “پويىزدىڭ ىشىندە ءبۇكىل ەمحانا ورنالاسقان, حيرۋرگتەن باستاپ ءتىس دارىگەرىنە دەيىن بار ەكەن, ەڭ باستىسى ءبارى دە تەگىن قارايدى” دەگەن حابار قۇلاققا جەتىسىمەن ادامدار ۆوكزالعا قاراي اعىلادى. توعىز ۆاگوننان تۇراتىن “دەنساۋلىق” پويىزىندا سىرقاتتى انىقتاۋعا ارنالعان مەديتسينالىق قۇرالداردىڭ بارلىعى دا بار. الدىمەن تەراپەۆت دارىگەردىڭ قابىلداۋىندا بولعاندار اۋرۋىنىڭ تۇرىنە قاراي باسقا ماماندارعا جازىلادى جانە ونىڭ سەبەبىن انىقتايتىن مەديتسينالىق كومەكشى قۇرالدارعا جۇگىنەدى. ۆاگوننىڭ ءىشى دارىگەر كابينەتىنە, زەرتحاناعا اينالىپ كەتكەن, تارلىعى دا بىلىنبەيدى, قايتا ۇياداي, وتە قولايلى كورىنەدى. پويىز ءار بەكەتتە ەڭ كەمىندە 13 ساعات تۇرىپ, ناۋقاستارعا قىزمەت كورسەتەدى. نەگىزىنەن ەكى تاۋلىككە جاقىن ايالدايدى. مىسالى, قايرانكول ستانساسىندا 47 ساعاتتان استام تۇردى. بالا-شاعادان ەڭكەيگەن كارىگە دەيىن وسىندا. پەدياترعا اناسى اكەلىپ كورسەتكەن ون ءبىر جاسار قىز بالانىڭ دەنساۋلىعى دارىگەرلەردى الاڭداتتى. الگى ايەل قىزىنىڭ سوڭعى كەزدەرى باسى اينالىپ, قۇلاپ قالا بەرەتىنىن ايتتى. بالانىڭ ءجۇزى سولعىن, تىم ءالجۋاز ەكەنى دە كورىنىپ تۇر. زەرتحانادا ساۋساعىنان قان الىپ, تەز ارادا ونىڭ قۇرامى انىقتالدى. بالانىڭ قانىنداعى گەموگلوبيننىڭ مولشەرى تىم تومەن ءتۇسىپ كەتكەن, 28 گرامم/ليتر بولىپتى. بۇل بالانىڭ السىزدىگىمەن قاتار ونىڭ جالپى دەنساۋلىعىنا دا قاتەرلى بولاتىن. دارىگەرلەر وعان العاشقى مەديتسينالىق كومەك كورسەتتى. اناسىمەن جەكە اڭگىمە وتكىزىپ, قىزىنىڭ اعزاسىنداعى وزگەرىستەر تۋرالى ءتۇسىندىردى جانە ونى دۇرىس تاماقتاندىرۋ, دەمالدىرۋ, تازا اۋادا كوپ قىدىرتۋ كەرەكتىگىنە كەڭەس بەردى. ءبىزدىڭ ايتىپ وتىرعانىمىز, دارىگەرلەردىڭ ءبىر اۋرۋعا كورسەتكەن قىزمەتىنىڭ شەت جاعاسى عانا. ال پويىزداعى دارىگەرلەرگە قارالۋعا ول توقتاعان ەلدى مەكەندەردىڭ تايلى-تۇياعى قالماي كەلدى.
– كۇنىنە 230-240 ادامعا دەيىن قابىلدايمىز. دارىگەرلەر تاڭەرتەڭنەن كەشكە دەيىن تىنىمسىز جۇمىس ىستەيدى. ءبىز ستانساعا توقتاعانمەن, وعان جاقىن جەرلەردەگى اۋىلداردىڭ تۇرعىندارى دا كەلىپ جاتىر. ادامدار ءبىر كۇننىڭ ىشىندە ءوزىنىڭ دەنساۋلىعى تۋرالى بارلىق اقپاراتتان حاباردار بولادى, – دەيدى “دەنساۋلىق” پويىزىنىڭ باس دارىگەرى سىرىم اجىعاليەۆ.
ورايى كەلگەندە ايتا كەتسەك, ۇستىمىزدەگى جىلى مەديتسينالىق قىزمەتپەن قامتۋ ماسەلەلەرىندە ءوزارا ءىس-قيمىل تۋرالى توتەنشە جاعدايلار مينيسترلىگى مەن “قازاقستان تەمىر جولى” ۇلتتىق كومپانياسى” اكتسيونەرلىك قوعامى اراسىندا قول قويىلعان مەموراندۋم شەڭبەرىندە “دەنساۋلىق” پويىزى جوباسى ومىرگە كەلگەن ەدى. مەموراندۋمدا ايتىلعانداي, شويىنجول بويىنداعى بەكەتتەر مەن ستانسالاردا تۇراتىن تەمىرجولشىلار مەن ولاردىڭ وتباسىنا ارنايى جانە جوعارى ساپالى مەديتسينالىق قىزمەت كورسەتۋ ماقساتىندا توعىز ۆاگون تىركەلگەن پويىز ءبىرىنشى شىلدەدە جولعا شىققان بولاتىن. ونىڭ ءتورت ۆاگونىندا مەديتسينالىق قىزمەت كورسەتىلەدى, ەكى ۆاگونىندا ءدارىگەرلەر مەن مەدبيكەلەر, قىزمەتكەرلەر جاتاقحاناسى ورنالاسقان, ال ەكى ۆاگونى اسحانا, قويما, رەستوران بولىپ سانالادى. ءۇش ايداي ۋاقىتتا “دەنساۋلىق” پويىزىندا 20 مىڭ ادامعا 60 مىڭ دارىگەرلىك قابىلداۋلار جۇرگىزىلدى.
– پويىزداعى ۋزي, رەنتگەن, زەرتحانا, ستوماتولوگيا كابينەتى, كوز اۋرۋلارىن, ونىڭ قىسىمىن ولشەيتىن قوندىرعىلار, ميدىڭ قان تامىرلارىن انىقتايتىن ەلەكتروەنتسەفالوگرافيا اپپاراتى, ەكگ جانە تاعى باسقا اۋرۋلاردى انىقتايتىن قۇرىلعىلار سياقتى كوپتەگەن مەديتسينالىق قۇرالداردا تەكسەرىلۋگە ادامدار تولىق مۇمكىندىك الدى. ءتىسىن ەمدەتۋگە كەلگەندەر كەزەككە تۇردى, – دەيدى باس دارىگەر سىرىم ءاجىباەۆ. پويىزداعى دارىگەرلەر كوپتەگەن اۋرۋلاردىڭ دياگنوزىن قويعانمەن, ولار قالاداعى اۋرۋحانالار مەن ەمحانالاردا ارى قاراي تولىققاندى تەكسەرۋدەن ءوتۋدى قاجەت ەتەدى. رەنتگەننەن وتكىزگەنمەن تۋبەركۋلەز اۋرۋىن ارنايى مامانداندىرىلعان زەرتحانادا تەكسەرىپ قانا تولىق انىقتاۋ كەرەك. ال اۋىلدى جەرلەردەن كەلگەندەر اراسىندا رەنتگەن ايناسى كۇدىك كەلتىرگەندەر از بولعان جوق.
“دەنساۋلىق” پويىزى جاز ايلارىندا كانيكۋلدا جۇرگەن ستۋدەنتتەر مەن مەكتەپ وقۋشىلارىن دا كوپتەپ قامتىدى. وقىپ ءجۇرگەندە ستۋدەنتتەردىڭ مۇنداي تولىق تەكسەرىلۋدەن وتۋگە ۋاقىتى كەلە بەرمەيدى. ال اۋىلداعى تەك مالعا قاراپ وتىرعان اعايىنعا دەنساۋلىعىن تەگىن تەكسەرتىپ, ءتىسىن تەگىن ەمدەتىپ الۋدىڭ دا ولجا ەكەنىن جاسىرۋدىڭ قاجەتى جوق. “دەنساۋلىق” پويىزىنداعى ۋرولوگ جانە حيرۋرگ دارىگەرلەرگە ۇل بالاسىن سۇندەتكە وتىرعىزۋدى سۇراعان اتا-انالار دا كوپ كەزدەستى. وسى اتا-انالىق پارىزىن ورىنداۋ ءۇشىن اۋىل ادامدارى بار جۇمىسىن تاستاپ, 6-7 جاسار ۇلىن جەتەكتەپ اۋداندىق نەمەسە قالالىق اۋرۋحانالاردى جاعالاپ كەتەتىن. سونداي-اق, پويىزداعى ءتۇرلى سالالىق ءدارىگەرلەر كابينەتىندە سىرقاتتىڭ اۋىر-جەڭىلىنە قاراي مەديتسينالىق قانداۋىردىڭ ارالاسۋىمەن جاسالعان كىشىگىرىم وتا دا جاقسى ناتيجە بەردى.
قازىر پويىز قوستاناي وبلىسىنداعى ستانسالار مەن بەكەتتەردى ارالاپ ءجۇر. كوكشەتاۋ جاعىنان ورالعان پويىز قوستاناي وبلىسىنىڭ شەكاراسىنداعى ستانسالارعا كەلىپ توقتاعاندا ەستافەتانى “اپاتتار مەديتسيناسىنىڭ تەمىر جول گوسپيتالى” اكتسيونەرلىك قوعامىنىڭ فيليالى – “قوستاناي تەمىر جول اۋرۋحاناسى” قابىلداپ الدى. وتكەن ايدىڭ قىركۇيەگىنەن باستاپ, وسى اۋرۋحانانىڭ ون بەس دارىگەرى مەن ون مەدبيكەسى “دەنساۋلىق” پويىزىندا دەنساۋلىق كۇزەتىندە تۇر. ولاردىڭ اراسىندا لور, پەدياتر, وكۋليست, نەۆروپاتولوگ, اكۋشەر-گينەكولوگ, تەراپەۆت, ستوماتولوگ, حيرۋرگ, ۋرولوگ مامانداردىڭ ءبارى تابىلادى. تۇرعىندارعا مەديتسينالىق قىزمەتپەن قاتار ءدارى-دارمەك تە تەگىن بەرىلەدى. ستانسالار مەن بەكەتتەر تۇرعىندارى مەديتسينالىق قىزمەتتىڭ بۇل تۇرىنە وتە ريزا.
– “دەنساۋلىق” پويىزى وبلىس وڭىرىنە كەلىسىمەن ءبىزدىڭ اۋرۋحانا ونى بىرنەشە رەت ءدارى-ءدارمەكپەن قامتاماسىز ەتتى. تەكسەرۋ جۇمىستارىنىڭ ارقاسىندا ناۋقاس جاندارعا دياگنوز دەر ۋاقىتىندا قويىلىپ, اۋرۋ تۇرلەرى ەرتە انىقتالادى. ونداي ەرتە انىقتالعان اۋرۋلار ەمدەۋگە دە تەز كونەدى, ادامنىڭ ءوزى دە تەز ايىعادى. سونىمەن قاتار, پويىزدا دارىگەرلەر جۇرگىزگەن پروفيلاكتيكالىق-اعارتۋ جۇمىستارى تۇماۋ, تۋبەركۋلەز, دەزينتەريا سياقتى جۇقپالى اۋرۋلاردىڭ ازايۋىنا كەپىل بولادى. سوزىلمالى اۋرۋلاردان زارداپ شەگەتىندەر ۋاقتىلى ەمدەلۋدى, كۇتىنۋدى ادەتكە اينالدىرادى, – دەيدى قوستاناي تەمىر جول اۋرۋحاناسى باس دارىگەرىنىڭ ورىنباسارى ءمارزيا ەسقازينا.
مەديتسينالىق قىزمەت پويىزىنىڭ باس دارىگەرى سىرىم ءاجىباەۆتىڭ ايتۋىنشا, قازان ايىنىڭ اياعىنا دەيىن رەسپۋبليكادا وسىنداي تاعى ءبىر “دەنساۋلىق” پويىزى جولعا شىقپاق. ال كەلەر جىلدىڭ باسىندا ەلىمىزدەگى تەمىر جول جەلىسىنىڭ بويىندا ءۇشىنشى “دەنساۋلىق” پويىزى جۇرتشىلىققا مەديتسينالىق كومەك كورسەتەتىن بولادى.
ءنازيرا جارىمبەتوۆا.
قوستاناي.
* * *
اۋرۋىن جاسىرعاندى, ءولىم اشكەرە قىلادى
وبلىستاعى دەنساۋلىق ساقتاۋ سالاسىنا جاڭا بەتبۇرىس قاجەت
ء“بىرىنشى بايلىق – دەنساۋلىق” دەپ بەكەرگە ايتىلماعان. جامبىل وبلىسىنىڭ اكىمى ق.بوزىمباەۆ ءوڭىر باسشىسى بولىپ تاعايىندالىسىمەن اۋەلى دەنساۋلىق سالاسىنا باسا نازار اۋداردى. ونىڭ وبلىس حالقى الدىندا:
– ءبىز ءۇشىن ادام دەنساۋلىعى وتە قىمبات. ارينە, ماسەلە بار. ونى جاسىرماي ايتۋ قاجەت. تۋبەركۋلەز, جۇرەك-قان تامىرى, ونكولوگيا اۋرۋلارى الاڭداتادى. وبلىسىمىزدا انا مەن بالا ءولىمى ورىن الماۋى كەرەك. 2008 جىلمەن سالىستىرعاندا, 2009 جىلى انا ءولىمى 2 ەسەگە كوبەيگەن. ەندىگى جەردە بۇعان جول بەرۋگە بولمايدى. سوندىقتان, دارىگەرلەر جاۋاپكەرشىلىگىن قاتاڭ باقىلاۋعا الىپ, بارلىق جاعدايدى جاقسارتامىز, – دەگەن ءسوزى ءالى ەستە.
سونىمەن, بۇگىندە دەنساۋلىق ساقتاۋ سالاسىندا قانداي جۇمىستار اتقارىلىپ وتىر؟ باستى ماسەلە اقشاعا كەلىپ تىرەلەتىندىكتەن, وسى سالاعا ءار جىلدارى بولىنگەن قارجى كولەمىن سالىستىرىپ كورەيىك. مىسالى, 2008 جىلى دەنساۋلىق سالاسىنداعى بيۋدجەت شىعىندارى 22 ملرد. تەڭگە بولىپتى. بۇل 2007 جىلمەن سالىستىرعاندا, ءبىرشاما كوپ دەسەك, ەكونوميكالىق دامۋ ءداستۇرى بويىنشا سالاعا قارالعان قارجى وسى ەكپىنمەن جىل وتكەن سايىن كوبەيە بەرۋى كەرەك ەدى. بىراق وبلىستىڭ دەنساۋلىق ساقتاۋ سالاسىنا 2010 جىلى 21,4 ملرد. تەڭگە قاراستىرىلعان بولىپ شىقتى. بۇل 2009 جىلدىڭ دەڭگەيىنەن 2,7 پايىزعا تومەن. ونىڭ ىشىندە كەپىلدەندىرىلگەن تەگىن مەديتسينالىق كومەك كورسەتۋ كولەمىن قامتاماسىز ەتۋگە بولىنگەن 11,6 ملرد. تەڭگە دە بۇرىنعى جىلعا قاراعاندا 31,1 پايىزعا از. نەگە بۇلاي بولدى؟ الدە قارجىنى قايدا جانە قانشا ءبولۋدى قاداعالاپ وتىراتىن وبلىس دەپۋتاتتارى از قارجىمەن دە كوپ ءىس تىندىرۋعا بولادى دەپ شەشتى مە؟
بيىلعى قاڭتار-ماۋسىم ايلارىندا ەمدەۋ مەكەمەلەرى بويىنشا وتكەن جىلدىڭ ءتيىستى كەزەڭىمەن سالىستىرعاندا انا ءولىمى دەڭگەيىنىڭ ءوسۋى جۋالى, ت. رىسقۇلوۆ اتىنداعى, سارىسۋ اۋداندارىندا جانە تاراز قالاسىندا بايقالعان. ال ءسابي ءولىمىنىڭ كوبەيۋى جۋالى, مەركى, مويىنقۇم, ت. رىسقۇلوۆ اتىنداعى ءجانە سارىسۋ اۋداندارىندا تىركەلگەن. ادام ءومىرىن اجالدان اراشالاۋ دەگەن كۇردەلى ءماسەلەدە كوپ جاعداي دارىگەرلەردىڭ بىلىكتىلىگىنە كەلىپ تىرەلەدى. وبلىستا دارىگەرلەرمەن قامتاماسىز ەتۋ 2009 جىلعى 24,8 دەڭگەيدەن ءۇستىمىزدەگى جىلدىڭ التى ايىنىڭ قورىتىندىسى بويىنشا 25,3-كە دەيىن وسكەنمەن, كادرلار تاپشىلىعى جامبىل جانە مەركى اۋداندارىندا كوبىرەك سەزىلىپ وتىر, دەيدى ساراپشىلار.
اۋرۋدى اجالعا بەرمەۋ ءۇشىن الدىمەن ونى ەمدەيتىن, ساۋىقتىراتىن ورىندار مەن ونىڭ قۇرال-جابدىقتارى بۇگىنگى مەديتسينا تالابىنا ساي بولۋى كەرەك. ول ءۇشىن ەمحانالار مەن اۋرۋحانالاردا جوندەۋ, كۇردەلى جوندەۋ جۇمىستارىن ۋاقتىلى جۇرگىزىپ جانە ولارعا قاجەتتى زاماناۋي جاڭا قۇرال-جابدىقتار ساتىپ الۋ شارت. وبلىستا الداعى ۋاقىتتا دەنساۋلىق ساقتاۋ سالاسىنىڭ 39 نىسانىن ءجوندەۋ قاراستىرىلىپتى. مۇنىڭ ىشىندە “جول كارتاسى” شەڭبەرىندە 12 نىسان بار. ءۇستىمىزدەگى جىلدىڭ 1 شىلدەسىنە وسى 12 نىسان بويىنشا 271,9 ملن. تەڭگە يگەرىلگەن. جەرگىلىكتى بيۋدجەت قاراجاتى ەسەبىنەن جوندەلىپ جاتقان 27 نىساندا 271,4 ملن. تەڭگەنىڭ جۇمىسى اتقارىلعان.
وڭىردەگى “100 مەكتەپ, 100 اۋرۋحانا” شەڭبەرىندە قولعا الىنىپ وتىرعان يگىلىكتى ىستەردى قازىرگىدەن دە قارقىندى دامىتۋ كەرەك سياقتى. مىسالى, تاراز قالاسى مەن شۋ جانە جامبىل اۋداندارىندا سالىنىپ جاتقان دەنساۋلىق ساقتاۋ نىساندارىنىڭ پايدالانۋعا بەرۋ مەرزىمى ساعىزداي سوزىلىپ, “ساقالدى قۇرىلىستار” قاتارىن كوبەيتە تۇسۋدە. اسىرەسە, جامبىل اۋدانىنىڭ ورتالىعى اسا اۋىلىنداعى ەمحانا قۇرىلىسىنىڭ باستالعانىنا, مىنە, تابانى كۇرەكتەي ءۇش-ءتورت جىلدىڭ ءجۇزى بولىپ قالدى.
بىراق, بۇل “اتتەگەنايلار” اتقارىلىپ جاتقان ناقتى ىستەردى جوققا شىعارا المايدى. وتكەن جىلى وبلىستىق بيۋدجەت ەسەبىنەن 482 ملن. تەڭگەگە 19 اۋىلدا مەديتسينالىق نىساندار ىسكە قوسىلىپ, 85 دەنساۋلىق ساقتاۋ ورىندارىنا كۇردەلى جوندەۋ جۇمىسى اتقارىلىپتى. اۋىلدىق اۋرۋحانالاردا توسەك سانى كوبەيىپ, ەمدەۋ ساپاسى ارتا تۇسكەن. وبلىستىق اۋرۋحانادا كارديوحيرۋرگيا بولىمشەسىنىڭ اشىلۋى دا وسى ءبىر شەتىن اۋرۋدىڭ كەزەگىندە تۇرعان ادامداردىڭ كوڭىلىنە ءۇمىت وتىن قايتا جاققانداي. قالالىق ەمحانادا حيرۋرگيا ورتالىعى قوسىلدى. ال بيىل جاز تاراز قالاسىنداعى “مەيىرىم” ورتالىعىندا كومپيۋتەرلىك توموگرافيا ىسكە قوسىلدى.
دەگەنمەن, وبلىستاعى دەنساۋلىق ساقتاۋ سالاسىنىڭ ساپاسى قازىرگىدەن دە جەتىلدىرە, جاقسارتا ءتۇسۋدى تالاپ ەتەدى. مىسالى, انا مەن بالا ءولىمىنىڭ ازايماۋى – الدىن الۋ شارالارىنا قاجەتتى مەديتسينالىق زاماناۋي قۇرال-جابدىقتاردىڭ جەتكىلىكسىزدىگىن, ءدارىگەرلەردىڭ جايباراقاتتىعى مەن قابىلەتسىزدىگىن كورسەتەدى. سونداي-اق, وبلىستا تۋبەركۋلەزبەن اۋىراتىنداردى ەمدەۋ ارقىلى ولاردىڭ سانىن ازايتۋ جونىندەگى مەديتسينالىق ساۋىقتىرۋ ءىس-شارالارىن دا تەز ارادا جولعا قويۋ كەرەك. ويتكەنى, تۋبەركۋلەز – الەمدى جايلاعان الەۋمەتتىك دەرت. جىل سايىن الەمدە 10 ملن. ادام وسى اۋرۋمەن اۋىرىپ, 3 ملن. ادام قايتىس بولسا, ونىڭ ىشىندە جىل سايىن 8 مىڭ ادام دۇنيەدەن وتەدى ەكەن. ال جامبىل وبلىسىنداعى تۋبەركۋلەز اۋرۋىنا شالدىققانداردىڭ سانى 18 526 ادامدى قۇراپ وتىر. ءوڭىردەگى ءاربىر ەلۋ جەتى ادام وكپە اۋرۋىن جۇقتىرۋ قاۋپى زور ايماقتا ءومىر ءسۇرىپ جاتىر. تۇرعىندار مەن ۇيلەر سانىنىڭ وسۋىنە بايلانىستى بايزاق جانە قورداي اۋداندارىنىڭ ورتالىقتارىنداعى ەرتەرەكتە سالىنعان تۋبەركۋلەز اۋرۋحانالارىنىڭ حالىق كوپ قونىستانعان جەردە قالىپ قويۋى دا ماسەلەنى شيەلەنىستىرە تۇسۋدە.
دەنساۋلىق ساقتاۋ سالاسىنداعى كۇردەلى ءماسەلەنىڭ ءبىرى كادر الەۋەتىنە كەلىپ تىرەلەدى دەدىك. مىسالى, وبلىستاعى فتيزياترلاردىڭ جالپى سانى 43 بولسا, ونىڭ ىشىندە ۋچاسكەلىك فتيزياترلار – 36. بۇل قاراپايىم ەسەپتەن شىعاتىن قورىتىندى, وبلىستا ءار دارىگەرگە 430 اۋرۋدان كەلەدى ەكەن. مىسالى, وبلىستاعى كادر تاپشىلىعى 2010 جىلدىڭ 1 قاڭتارىنا 330 ماماندى قۇراعان.
باسقا وڭىرلەرگە قاراعاندا, وڭتۇستىكتە انالاردىڭ بالا تۋ دەڭگەيى جوعارى بولاتىنى بەلگىلى. سوڭعى جىلدارى وبلىستاعى دەموگرافيالىق جاعداي جاقسارىپ كەلەدى. وتكەن جىلعى مالىمەتتەرگە كوز جۇگىرتسەك, ادامداردىڭ تۋ يندەكسى ارتىپ, قايتىس بولۋ يندەكسى تومەندەي تۇسكەن. الايدا, قازاقستاندىقتاردىڭ ءومىر جاسىنىڭ ورتاشا ۇزاقتىعىن 72 جاسقا دەيىن جەتكىزۋگە تالاپ جاسالىپ وتىرعان قازىرگى كەزدە وبلىستاعى ادام ءومىرىنىڭ ورتاشا ۇزاقتىعىنىڭ 67 جاستى قۇراۋى (ەرلەر – 62, ايەلدەر – 72 جاس) الاڭداتا بەرەدى.
كوسەمالى ساتتىباي ۇلى.
جامبىل وبلىسى.
وزىق تەحنولوگيالاردىڭ ەنگىزىلۋى – بۇگىنگى زامانعى مەديتسينانىڭ باستى جەتىستىگى ءارى ارتىقشىلىعى بولىپ تابىلادى. وسىنداي تەحنولوگيالار مەن قۇرال-جابدىقتار حالىقارالىق حيرۋرگيالىق ءتاجىريبەگە دە بەرىك ورنىعىپ كەلەدى. سونىڭ ناتيجەسىندە, بۇگىندە پىشاقسىز وتا جاساۋدىڭ جاڭا ءمۇمكىندىكتەرى مەن ءادىس-تاسىلدەرى پايدا بولدى. ورال قالاسىندا باس قوسقان رەسەي مەن قازاقستاننىڭ مەديك عالىمدارى وسى ومىرشەڭ ماسەلە جونىندە وي تارقاتتى.
مۇنداعى جەتىستىك اتالعان وزىق تەحنولوگيانى ماقساتتى تۇردە ءۇيرەنۋدەن ءارى يگەرۋدەن باستاۋ الماق. ونىڭ تۇرلەرى مەن ادىستەرىن سانار بولساڭىز, وعان بۇگىندە ون ساۋساقتىڭ ءوزى جەتپەس ەدى. ميكروحيرۋرگيالىق تەحنيكانىڭ كومەگىمەن وتا جاساۋ – سونىڭ ءبىرى. مۇنداي جاعدايدا دەنە تىلىنبەيدى, كەسىلمەيدى. وتا جاساۋ ءۇشىن ناركوز بەرىلمەيدى. اعزاعا جاراقات تۇگىل سىنىق سىزىق تۇسپەيدى.
ورالداعى فورۋمدا اتاپ كورسەتىلگەندەي, حيرۋرگياداعى مۇنداي جاڭا ەمدەۋ تاسىلدەرى ناۋقاستىڭ كلينيكادا جاتاتىن كۇندەرىن ءاجەپتاۋىر قىسقارتادى. ياعني, مۇنداي ەمدەۋ جاعدايىندا ولار تەز ساۋىعىپ كەتەدى. ەكىنشىدەن, ول حيرۋرگيالىق كومەك تۇرلەرىن جاڭا ساپالىق دەڭگەيگە كوتەرە الادى. سونداي-اق پىشاقسىز وتا جاساۋ ءتاسىلى بيۋدجەت قاراجاتىن ۇنەمدەۋدىڭ ءبىر كوزى.
حالىقارالىق كونفەرەنتسيادا سامارا مەملەكەتتىك مەديتسينا ۋنيۆەرسيتەتى ونكولوگيا كافەدراسىنىڭ اسسيستەنتى, مەديتسينا عىلىمدارىنىڭ كانديداتى ولەگ كاگانوۆ پەن وسى قالاداعى ونكولوگيالىق ورتالىقتىڭ ءبولىم مەڭگەرۋشىسى الەكساندر سكۋپچەنكو وسىنداي تاسىلمەن ءوت جولدارىنا, وكپە جانە باۋىر ىسىكتەرىنە وتا جاساۋدىڭ تيىمدىلىگى تۋرالى اڭگىمەلەپ بەردى. ال ميكروحيرۋرگيالىق تەحنيكانى پايدالانۋ ارقىلى ەستۋ قابىلەتىن جاقسارتاتىن وتالار جاساۋ جونىندەگى ورالدىق حيرۋرگ ر.كانكيەۆتىڭ تاسىلىنە دە جيىنعا قاتىسۋشىلار قىزىعۋشىلىقپەن قۇلاق ءتۇردى. سونداي-اق, ماسكەۋلىك حيرۋرگتاردىڭ جاڭا تەحنولوگيانىڭ كومەگىمەن ميداعى قاتەرلى ىسىكتەردى ەمدەۋ جونىندەگى وي-ءپىكىرلەرى دە ەشكىمدى سەلسوق قالدىرمادى.
ورال قالاسىنىڭ وسىنداي حالىقارالىق مەديتسينالىق قاۋىمداستىقتىڭ باس قوساتىن ورنى رەتىندە تاڭدالۋى نەلىكتەن؟ ارينە, مۇنى تەكتەن تەك دەۋگە بولمايدى. ويتكەنى, مۇندا بۇگىنگى زامانعى مەديتسينالىق تەحنولوگيالار ەكى مىڭىنشى جىلدان بەرى قولدانىلىپ كەلەدى. وسى كەزدەن باستاپ حيرۋرگيالىق ەمدەۋدىڭ زاماناۋي ءتاسىلىنە كوشكەن وبلىس وتاشىلارى جىلىنا 1400-گە جۋىق پىشاقسىز وتا جاساپ كەلەدى ەكەن. ءارى جەدەل ءجانە جوسپارلى تۇردە مۇنداي وتالاردىڭ دەنى بيۋدجەت ەسەبىنەن تەگىن جاسالاتىنى اتاپ ايتۋعا تۇرارلىق ماسەلە.
ورالدىق ارىپتەستەرىنىڭ وسىنداي وڭدى ءىس-تاجىريبەلەرى جونىندە الماتى دارىگەرلەر ءبىلىمىن جەتىلدىرۋ ينستيتۋتى ۋرولوگيا جانە اندرولوگيا كافەدراسىنىڭ مەڭگەرۋشىسى بولات شالەكەنوۆ ءوز وي-ءپىكىرىن گازەت تىلشىسىنە بىلايشا جەتكىزدى.
– نەسەپ جولدارىندا جينالعان تاستاردى ۇساقتاپ, ۋاتىپ, وتاسىز ەمدەۋ, جۇرەككە جاسالاتىن جەڭىل وتالار – باتىسقازاقستاندىق حيرۋرگ-دارىگەرلەردىڭ كۇندەلىكتى داعدىلارىنا اينالعانىنا كۋا بولىپ وتىرمىز. مۇنداي ءتاجىريبەلەر ۇيرەنۋگە ابدەن بولادى. بۇل قازىرگى قازاقستاندىق مەديتسينا العا ۇستاپ وتىرعان باستى باعىتتاردىڭ ءبىرى.
مىنە, وسى باعىتتا حالىقارالىق كونفەرەنتسيا قارارىندا باتىس قازاقستان وبلىستىق كلينيكالىق اۋرۋحاناسى بازاسىندا ەمدەۋدىڭ ينتەرۆەنتسيالىق تاسىلدەرى (پىشاقسىز وتا) بولىمشەسىن اشۋ ءجونىندەگى ماسەلە كورىنىس تابۋى وتە قيسىندى دەپ بىلەمىز. بۇل كەز كەلگەن جاعدايدا ءارى تۇراقتى تۇردە ءبۇگىنگى زامانعى ەڭ وزىق تەحنولوگيا بويىنشا تۇرعىندارعا مەديتسينالىق كومەك بەرۋگە العىشارت قالاماق.
تەمىر قۇسايىن.
باتىس قازاقستان وبلىسى.
* * *
مۇگەدەك بالالار مۇڭايماس ءۇشىن
استاناداعى “انا مەن بالا ۇلتتىق عىلىمي ورتالىعى” اق بازاسىندا “پەدياترياداعى كوحلەارلىق يمپلانتاتسيا” اتتى بەس كۇندىك ماستەر-سىنىپتى ينسبرۋك قالاسىنداعى (اۆستريا) مەديتسينا ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ پروفەسسورى گەورگ شپرينتسيل وتكىزدى. ال كوپ ۇزاماي ەلىمىزدىڭ ءار ايماعىنداعى وتورينولارينگولوگتارعا ارنالعان كوحلەارلى يمپلانتاتسيا بويىنشا كورنەكى وپەراتسيالار وتكىزىلەتىن بولادى. ويتكەنى, قازاقستاندا سوڭعى جىلدارى قۇلاعى ەستىمەيتىن پاتولوگياسى بار بالالاردىڭ سانى ارتا ءتۇسۋدە. مەديتسينالىق-الەۋمەتتىك ساراپتاۋ كوميسسياسىنىڭ دەرەگىنە جۇگىنسەك, تەك استانا مەن اقمولا وبلىسىندا 150-دەن استام بالا ەستۋ قابىلەتىنەن ايىرىلعان بولسا, 500-دەن استام ەرەسەكتەر ءتىركەۋگە الىنىپ, ءمۇگەدەكتىك بويىنشا جاردەماقى الۋدا. ارينە, رەسپۋبليكا بويىنشا بۇل دەرەكتەر ەداۋىر ارتا ءتۇسەدى جانە شۇعىل شەشىم قابىلداۋدى تالاپ ەتەدى. سونىڭ ناتيجەسىندە, الەم بويىنشا وسى ەستۋ كوحلەارلىق, دىڭگەكتى يمپلانتتاردى مەديتسينالىق پراكتيكاعا ەنگىزۋ ءوز شەشىمىن تاپتى.
قازىرگى تاڭدا قازاقستاندا كوحلەارلى يمپلانتتار الماتى قالاسىنىڭ “اقساي” رەسپۋبليكالىق بالالار كلينيكالىق اۋرۋحاناسىندا عانا قولدانىلادى. مۇندا شەتەلدىك مامانداردىڭ تارتىلۋىمەن بارلىعى 70-كە جۋىق يمپلانتتار جاسالدى. ال رەسپۋبليكا بويىنشا يمپلانتتارعا كەزەكتە تۇرعان بالالاردىڭ سانى 400-دەن اسىپ تۇرعان بولسا, سوعان وراي مۇنداي وپەراتسيالار سانىن كوبەيتۋ قاجەتتىگى تۋىنداپ وتىر.
“ەگەمەن-اقپارات”.
* * *
جول ۇستىندەگى “دەنساۋلىق”
پويىزى جاماعاتقا اۋرۋدىڭ الدىن الۋدى ۇيرەتۋدە
ستانسادان ستانساعا, تەمىر جول بەكەتتەرىنە, ءىرى ەلدى مەكەندەرگە جىلجىپ وتىراتىن “دەنساۋلىق” پويىزى تۋرالى جۇرتشىلىق جاقسى ءبىلىپ قالدى. اقپاراتتىق عاسىردا جاڭالىق جەردە جاتپايدى, ءا دەگەنشە وزگە ەلدى مەكەندەرگە دە جەتىپ تۇر. “پويىزدىڭ ىشىندە ءبۇكىل ەمحانا ورنالاسقان, حيرۋرگتەن باستاپ ءتىس دارىگەرىنە دەيىن بار ەكەن, ەڭ باستىسى ءبارى دە تەگىن قارايدى” دەگەن حابار قۇلاققا جەتىسىمەن ادامدار ۆوكزالعا قاراي اعىلادى. توعىز ۆاگوننان تۇراتىن “دەنساۋلىق” پويىزىندا سىرقاتتى انىقتاۋعا ارنالعان مەديتسينالىق قۇرالداردىڭ بارلىعى دا بار. الدىمەن تەراپەۆت دارىگەردىڭ قابىلداۋىندا بولعاندار اۋرۋىنىڭ تۇرىنە قاراي باسقا ماماندارعا جازىلادى جانە ونىڭ سەبەبىن انىقتايتىن مەديتسينالىق كومەكشى قۇرالدارعا جۇگىنەدى. ۆاگوننىڭ ءىشى دارىگەر كابينەتىنە, زەرتحاناعا اينالىپ كەتكەن, تارلىعى دا بىلىنبەيدى, قايتا ۇياداي, وتە قولايلى كورىنەدى. پويىز ءار بەكەتتە ەڭ كەمىندە 13 ساعات تۇرىپ, ناۋقاستارعا قىزمەت كورسەتەدى. نەگىزىنەن ەكى تاۋلىككە جاقىن ايالدايدى. مىسالى, قايرانكول ستانساسىندا 47 ساعاتتان استام تۇردى. بالا-شاعادان ەڭكەيگەن كارىگە دەيىن وسىندا. پەدياترعا اناسى اكەلىپ كورسەتكەن ون ءبىر جاسار قىز بالانىڭ دەنساۋلىعى دارىگەرلەردى الاڭداتتى. الگى ايەل قىزىنىڭ سوڭعى كەزدەرى باسى اينالىپ, قۇلاپ قالا بەرەتىنىن ايتتى. بالانىڭ ءجۇزى سولعىن, تىم ءالجۋاز ەكەنى دە كورىنىپ تۇر. زەرتحانادا ساۋساعىنان قان الىپ, تەز ارادا ونىڭ قۇرامى انىقتالدى. بالانىڭ قانىنداعى گەموگلوبيننىڭ مولشەرى تىم تومەن ءتۇسىپ كەتكەن, 28 گرامم/ليتر بولىپتى. بۇل بالانىڭ السىزدىگىمەن قاتار ونىڭ جالپى دەنساۋلىعىنا دا قاتەرلى بولاتىن. دارىگەرلەر وعان العاشقى مەديتسينالىق كومەك كورسەتتى. اناسىمەن جەكە اڭگىمە وتكىزىپ, قىزىنىڭ اعزاسىنداعى وزگەرىستەر تۋرالى ءتۇسىندىردى جانە ونى دۇرىس تاماقتاندىرۋ, دەمالدىرۋ, تازا اۋادا كوپ قىدىرتۋ كەرەكتىگىنە كەڭەس بەردى. ءبىزدىڭ ايتىپ وتىرعانىمىز, دارىگەرلەردىڭ ءبىر اۋرۋعا كورسەتكەن قىزمەتىنىڭ شەت جاعاسى عانا. ال پويىزداعى دارىگەرلەرگە قارالۋعا ول توقتاعان ەلدى مەكەندەردىڭ تايلى-تۇياعى قالماي كەلدى.
– كۇنىنە 230-240 ادامعا دەيىن قابىلدايمىز. دارىگەرلەر تاڭەرتەڭنەن كەشكە دەيىن تىنىمسىز جۇمىس ىستەيدى. ءبىز ستانساعا توقتاعانمەن, وعان جاقىن جەرلەردەگى اۋىلداردىڭ تۇرعىندارى دا كەلىپ جاتىر. ادامدار ءبىر كۇننىڭ ىشىندە ءوزىنىڭ دەنساۋلىعى تۋرالى بارلىق اقپاراتتان حاباردار بولادى, – دەيدى “دەنساۋلىق” پويىزىنىڭ باس دارىگەرى سىرىم اجىعاليەۆ.
ورايى كەلگەندە ايتا كەتسەك, ۇستىمىزدەگى جىلى مەديتسينالىق قىزمەتپەن قامتۋ ماسەلەلەرىندە ءوزارا ءىس-قيمىل تۋرالى توتەنشە جاعدايلار مينيسترلىگى مەن “قازاقستان تەمىر جولى” ۇلتتىق كومپانياسى” اكتسيونەرلىك قوعامى اراسىندا قول قويىلعان مەموراندۋم شەڭبەرىندە “دەنساۋلىق” پويىزى جوباسى ومىرگە كەلگەن ەدى. مەموراندۋمدا ايتىلعانداي, شويىنجول بويىنداعى بەكەتتەر مەن ستانسالاردا تۇراتىن تەمىرجولشىلار مەن ولاردىڭ وتباسىنا ارنايى جانە جوعارى ساپالى مەديتسينالىق قىزمەت كورسەتۋ ماقساتىندا توعىز ۆاگون تىركەلگەن پويىز ءبىرىنشى شىلدەدە جولعا شىققان بولاتىن. ونىڭ ءتورت ۆاگونىندا مەديتسينالىق قىزمەت كورسەتىلەدى, ەكى ۆاگونىندا ءدارىگەرلەر مەن مەدبيكەلەر, قىزمەتكەرلەر جاتاقحاناسى ورنالاسقان, ال ەكى ۆاگونى اسحانا, قويما, رەستوران بولىپ سانالادى. ءۇش ايداي ۋاقىتتا “دەنساۋلىق” پويىزىندا 20 مىڭ ادامعا 60 مىڭ دارىگەرلىك قابىلداۋلار جۇرگىزىلدى.
– پويىزداعى ۋزي, رەنتگەن, زەرتحانا, ستوماتولوگيا كابينەتى, كوز اۋرۋلارىن, ونىڭ قىسىمىن ولشەيتىن قوندىرعىلار, ميدىڭ قان تامىرلارىن انىقتايتىن ەلەكتروەنتسەفالوگرافيا اپپاراتى, ەكگ جانە تاعى باسقا اۋرۋلاردى انىقتايتىن قۇرىلعىلار سياقتى كوپتەگەن مەديتسينالىق قۇرالداردا تەكسەرىلۋگە ادامدار تولىق مۇمكىندىك الدى. ءتىسىن ەمدەتۋگە كەلگەندەر كەزەككە تۇردى, – دەيدى باس دارىگەر سىرىم ءاجىباەۆ. پويىزداعى دارىگەرلەر كوپتەگەن اۋرۋلاردىڭ دياگنوزىن قويعانمەن, ولار قالاداعى اۋرۋحانالار مەن ەمحانالاردا ارى قاراي تولىققاندى تەكسەرۋدەن ءوتۋدى قاجەت ەتەدى. رەنتگەننەن وتكىزگەنمەن تۋبەركۋلەز اۋرۋىن ارنايى مامانداندىرىلعان زەرتحانادا تەكسەرىپ قانا تولىق انىقتاۋ كەرەك. ال اۋىلدى جەرلەردەن كەلگەندەر اراسىندا رەنتگەن ايناسى كۇدىك كەلتىرگەندەر از بولعان جوق.
“دەنساۋلىق” پويىزى جاز ايلارىندا كانيكۋلدا جۇرگەن ستۋدەنتتەر مەن مەكتەپ وقۋشىلارىن دا كوپتەپ قامتىدى. وقىپ ءجۇرگەندە ستۋدەنتتەردىڭ مۇنداي تولىق تەكسەرىلۋدەن وتۋگە ۋاقىتى كەلە بەرمەيدى. ال اۋىلداعى تەك مالعا قاراپ وتىرعان اعايىنعا دەنساۋلىعىن تەگىن تەكسەرتىپ, ءتىسىن تەگىن ەمدەتىپ الۋدىڭ دا ولجا ەكەنىن جاسىرۋدىڭ قاجەتى جوق. “دەنساۋلىق” پويىزىنداعى ۋرولوگ جانە حيرۋرگ دارىگەرلەرگە ۇل بالاسىن سۇندەتكە وتىرعىزۋدى سۇراعان اتا-انالار دا كوپ كەزدەستى. وسى اتا-انالىق پارىزىن ورىنداۋ ءۇشىن اۋىل ادامدارى بار جۇمىسىن تاستاپ, 6-7 جاسار ۇلىن جەتەكتەپ اۋداندىق نەمەسە قالالىق اۋرۋحانالاردى جاعالاپ كەتەتىن. سونداي-اق, پويىزداعى ءتۇرلى سالالىق ءدارىگەرلەر كابينەتىندە سىرقاتتىڭ اۋىر-جەڭىلىنە قاراي مەديتسينالىق قانداۋىردىڭ ارالاسۋىمەن جاسالعان كىشىگىرىم وتا دا جاقسى ناتيجە بەردى.
قازىر پويىز قوستاناي وبلىسىنداعى ستانسالار مەن بەكەتتەردى ارالاپ ءجۇر. كوكشەتاۋ جاعىنان ورالعان پويىز قوستاناي وبلىسىنىڭ شەكاراسىنداعى ستانسالارعا كەلىپ توقتاعاندا ەستافەتانى “اپاتتار مەديتسيناسىنىڭ تەمىر جول گوسپيتالى” اكتسيونەرلىك قوعامىنىڭ فيليالى – “قوستاناي تەمىر جول اۋرۋحاناسى” قابىلداپ الدى. وتكەن ايدىڭ قىركۇيەگىنەن باستاپ, وسى اۋرۋحانانىڭ ون بەس دارىگەرى مەن ون مەدبيكەسى “دەنساۋلىق” پويىزىندا دەنساۋلىق كۇزەتىندە تۇر. ولاردىڭ اراسىندا لور, پەدياتر, وكۋليست, نەۆروپاتولوگ, اكۋشەر-گينەكولوگ, تەراپەۆت, ستوماتولوگ, حيرۋرگ, ۋرولوگ مامانداردىڭ ءبارى تابىلادى. تۇرعىندارعا مەديتسينالىق قىزمەتپەن قاتار ءدارى-دارمەك تە تەگىن بەرىلەدى. ستانسالار مەن بەكەتتەر تۇرعىندارى مەديتسينالىق قىزمەتتىڭ بۇل تۇرىنە وتە ريزا.
– “دەنساۋلىق” پويىزى وبلىس وڭىرىنە كەلىسىمەن ءبىزدىڭ اۋرۋحانا ونى بىرنەشە رەت ءدارى-ءدارمەكپەن قامتاماسىز ەتتى. تەكسەرۋ جۇمىستارىنىڭ ارقاسىندا ناۋقاس جاندارعا دياگنوز دەر ۋاقىتىندا قويىلىپ, اۋرۋ تۇرلەرى ەرتە انىقتالادى. ونداي ەرتە انىقتالعان اۋرۋلار ەمدەۋگە دە تەز كونەدى, ادامنىڭ ءوزى دە تەز ايىعادى. سونىمەن قاتار, پويىزدا دارىگەرلەر جۇرگىزگەن پروفيلاكتيكالىق-اعارتۋ جۇمىستارى تۇماۋ, تۋبەركۋلەز, دەزينتەريا سياقتى جۇقپالى اۋرۋلاردىڭ ازايۋىنا كەپىل بولادى. سوزىلمالى اۋرۋلاردان زارداپ شەگەتىندەر ۋاقتىلى ەمدەلۋدى, كۇتىنۋدى ادەتكە اينالدىرادى, – دەيدى قوستاناي تەمىر جول اۋرۋحاناسى باس دارىگەرىنىڭ ورىنباسارى ءمارزيا ەسقازينا.
مەديتسينالىق قىزمەت پويىزىنىڭ باس دارىگەرى سىرىم ءاجىباەۆتىڭ ايتۋىنشا, قازان ايىنىڭ اياعىنا دەيىن رەسپۋبليكادا وسىنداي تاعى ءبىر “دەنساۋلىق” پويىزى جولعا شىقپاق. ال كەلەر جىلدىڭ باسىندا ەلىمىزدەگى تەمىر جول جەلىسىنىڭ بويىندا ءۇشىنشى “دەنساۋلىق” پويىزى جۇرتشىلىققا مەديتسينالىق كومەك كورسەتەتىن بولادى.
ءنازيرا جارىمبەتوۆا.
قوستاناي.
* * *
اۋرۋىن جاسىرعاندى, ءولىم اشكەرە قىلادى
وبلىستاعى دەنساۋلىق ساقتاۋ سالاسىنا جاڭا بەتبۇرىس قاجەت
ء“بىرىنشى بايلىق – دەنساۋلىق” دەپ بەكەرگە ايتىلماعان. جامبىل وبلىسىنىڭ اكىمى ق.بوزىمباەۆ ءوڭىر باسشىسى بولىپ تاعايىندالىسىمەن اۋەلى دەنساۋلىق سالاسىنا باسا نازار اۋداردى. ونىڭ وبلىس حالقى الدىندا:
– ءبىز ءۇشىن ادام دەنساۋلىعى وتە قىمبات. ارينە, ماسەلە بار. ونى جاسىرماي ايتۋ قاجەت. تۋبەركۋلەز, جۇرەك-قان تامىرى, ونكولوگيا اۋرۋلارى الاڭداتادى. وبلىسىمىزدا انا مەن بالا ءولىمى ورىن الماۋى كەرەك. 2008 جىلمەن سالىستىرعاندا, 2009 جىلى انا ءولىمى 2 ەسەگە كوبەيگەن. ەندىگى جەردە بۇعان جول بەرۋگە بولمايدى. سوندىقتان, دارىگەرلەر جاۋاپكەرشىلىگىن قاتاڭ باقىلاۋعا الىپ, بارلىق جاعدايدى جاقسارتامىز, – دەگەن ءسوزى ءالى ەستە.
سونىمەن, بۇگىندە دەنساۋلىق ساقتاۋ سالاسىندا قانداي جۇمىستار اتقارىلىپ وتىر؟ باستى ماسەلە اقشاعا كەلىپ تىرەلەتىندىكتەن, وسى سالاعا ءار جىلدارى بولىنگەن قارجى كولەمىن سالىستىرىپ كورەيىك. مىسالى, 2008 جىلى دەنساۋلىق سالاسىنداعى بيۋدجەت شىعىندارى 22 ملرد. تەڭگە بولىپتى. بۇل 2007 جىلمەن سالىستىرعاندا, ءبىرشاما كوپ دەسەك, ەكونوميكالىق دامۋ ءداستۇرى بويىنشا سالاعا قارالعان قارجى وسى ەكپىنمەن جىل وتكەن سايىن كوبەيە بەرۋى كەرەك ەدى. بىراق وبلىستىڭ دەنساۋلىق ساقتاۋ سالاسىنا 2010 جىلى 21,4 ملرد. تەڭگە قاراستىرىلعان بولىپ شىقتى. بۇل 2009 جىلدىڭ دەڭگەيىنەن 2,7 پايىزعا تومەن. ونىڭ ىشىندە كەپىلدەندىرىلگەن تەگىن مەديتسينالىق كومەك كورسەتۋ كولەمىن قامتاماسىز ەتۋگە بولىنگەن 11,6 ملرد. تەڭگە دە بۇرىنعى جىلعا قاراعاندا 31,1 پايىزعا از. نەگە بۇلاي بولدى؟ الدە قارجىنى قايدا جانە قانشا ءبولۋدى قاداعالاپ وتىراتىن وبلىس دەپۋتاتتارى از قارجىمەن دە كوپ ءىس تىندىرۋعا بولادى دەپ شەشتى مە؟
بيىلعى قاڭتار-ماۋسىم ايلارىندا ەمدەۋ مەكەمەلەرى بويىنشا وتكەن جىلدىڭ ءتيىستى كەزەڭىمەن سالىستىرعاندا انا ءولىمى دەڭگەيىنىڭ ءوسۋى جۋالى, ت. رىسقۇلوۆ اتىنداعى, سارىسۋ اۋداندارىندا جانە تاراز قالاسىندا بايقالعان. ال ءسابي ءولىمىنىڭ كوبەيۋى جۋالى, مەركى, مويىنقۇم, ت. رىسقۇلوۆ اتىنداعى ءجانە سارىسۋ اۋداندارىندا تىركەلگەن. ادام ءومىرىن اجالدان اراشالاۋ دەگەن كۇردەلى ءماسەلەدە كوپ جاعداي دارىگەرلەردىڭ بىلىكتىلىگىنە كەلىپ تىرەلەدى. وبلىستا دارىگەرلەرمەن قامتاماسىز ەتۋ 2009 جىلعى 24,8 دەڭگەيدەن ءۇستىمىزدەگى جىلدىڭ التى ايىنىڭ قورىتىندىسى بويىنشا 25,3-كە دەيىن وسكەنمەن, كادرلار تاپشىلىعى جامبىل جانە مەركى اۋداندارىندا كوبىرەك سەزىلىپ وتىر, دەيدى ساراپشىلار.
اۋرۋدى اجالعا بەرمەۋ ءۇشىن الدىمەن ونى ەمدەيتىن, ساۋىقتىراتىن ورىندار مەن ونىڭ قۇرال-جابدىقتارى بۇگىنگى مەديتسينا تالابىنا ساي بولۋى كەرەك. ول ءۇشىن ەمحانالار مەن اۋرۋحانالاردا جوندەۋ, كۇردەلى جوندەۋ جۇمىستارىن ۋاقتىلى جۇرگىزىپ جانە ولارعا قاجەتتى زاماناۋي جاڭا قۇرال-جابدىقتار ساتىپ الۋ شارت. وبلىستا الداعى ۋاقىتتا دەنساۋلىق ساقتاۋ سالاسىنىڭ 39 نىسانىن ءجوندەۋ قاراستىرىلىپتى. مۇنىڭ ىشىندە “جول كارتاسى” شەڭبەرىندە 12 نىسان بار. ءۇستىمىزدەگى جىلدىڭ 1 شىلدەسىنە وسى 12 نىسان بويىنشا 271,9 ملن. تەڭگە يگەرىلگەن. جەرگىلىكتى بيۋدجەت قاراجاتى ەسەبىنەن جوندەلىپ جاتقان 27 نىساندا 271,4 ملن. تەڭگەنىڭ جۇمىسى اتقارىلعان.
وڭىردەگى “100 مەكتەپ, 100 اۋرۋحانا” شەڭبەرىندە قولعا الىنىپ وتىرعان يگىلىكتى ىستەردى قازىرگىدەن دە قارقىندى دامىتۋ كەرەك سياقتى. مىسالى, تاراز قالاسى مەن شۋ جانە جامبىل اۋداندارىندا سالىنىپ جاتقان دەنساۋلىق ساقتاۋ نىساندارىنىڭ پايدالانۋعا بەرۋ مەرزىمى ساعىزداي سوزىلىپ, “ساقالدى قۇرىلىستار” قاتارىن كوبەيتە تۇسۋدە. اسىرەسە, جامبىل اۋدانىنىڭ ورتالىعى اسا اۋىلىنداعى ەمحانا قۇرىلىسىنىڭ باستالعانىنا, مىنە, تابانى كۇرەكتەي ءۇش-ءتورت جىلدىڭ ءجۇزى بولىپ قالدى.
بىراق, بۇل “اتتەگەنايلار” اتقارىلىپ جاتقان ناقتى ىستەردى جوققا شىعارا المايدى. وتكەن جىلى وبلىستىق بيۋدجەت ەسەبىنەن 482 ملن. تەڭگەگە 19 اۋىلدا مەديتسينالىق نىساندار ىسكە قوسىلىپ, 85 دەنساۋلىق ساقتاۋ ورىندارىنا كۇردەلى جوندەۋ جۇمىسى اتقارىلىپتى. اۋىلدىق اۋرۋحانالاردا توسەك سانى كوبەيىپ, ەمدەۋ ساپاسى ارتا تۇسكەن. وبلىستىق اۋرۋحانادا كارديوحيرۋرگيا بولىمشەسىنىڭ اشىلۋى دا وسى ءبىر شەتىن اۋرۋدىڭ كەزەگىندە تۇرعان ادامداردىڭ كوڭىلىنە ءۇمىت وتىن قايتا جاققانداي. قالالىق ەمحانادا حيرۋرگيا ورتالىعى قوسىلدى. ال بيىل جاز تاراز قالاسىنداعى “مەيىرىم” ورتالىعىندا كومپيۋتەرلىك توموگرافيا ىسكە قوسىلدى.
دەگەنمەن, وبلىستاعى دەنساۋلىق ساقتاۋ سالاسىنىڭ ساپاسى قازىرگىدەن دە جەتىلدىرە, جاقسارتا ءتۇسۋدى تالاپ ەتەدى. مىسالى, انا مەن بالا ءولىمىنىڭ ازايماۋى – الدىن الۋ شارالارىنا قاجەتتى مەديتسينالىق زاماناۋي قۇرال-جابدىقتاردىڭ جەتكىلىكسىزدىگىن, ءدارىگەرلەردىڭ جايباراقاتتىعى مەن قابىلەتسىزدىگىن كورسەتەدى. سونداي-اق, وبلىستا تۋبەركۋلەزبەن اۋىراتىنداردى ەمدەۋ ارقىلى ولاردىڭ سانىن ازايتۋ جونىندەگى مەديتسينالىق ساۋىقتىرۋ ءىس-شارالارىن دا تەز ارادا جولعا قويۋ كەرەك. ويتكەنى, تۋبەركۋلەز – الەمدى جايلاعان الەۋمەتتىك دەرت. جىل سايىن الەمدە 10 ملن. ادام وسى اۋرۋمەن اۋىرىپ, 3 ملن. ادام قايتىس بولسا, ونىڭ ىشىندە جىل سايىن 8 مىڭ ادام دۇنيەدەن وتەدى ەكەن. ال جامبىل وبلىسىنداعى تۋبەركۋلەز اۋرۋىنا شالدىققانداردىڭ سانى 18 526 ادامدى قۇراپ وتىر. ءوڭىردەگى ءاربىر ەلۋ جەتى ادام وكپە اۋرۋىن جۇقتىرۋ قاۋپى زور ايماقتا ءومىر ءسۇرىپ جاتىر. تۇرعىندار مەن ۇيلەر سانىنىڭ وسۋىنە بايلانىستى بايزاق جانە قورداي اۋداندارىنىڭ ورتالىقتارىنداعى ەرتەرەكتە سالىنعان تۋبەركۋلەز اۋرۋحانالارىنىڭ حالىق كوپ قونىستانعان جەردە قالىپ قويۋى دا ماسەلەنى شيەلەنىستىرە تۇسۋدە.
دەنساۋلىق ساقتاۋ سالاسىنداعى كۇردەلى ءماسەلەنىڭ ءبىرى كادر الەۋەتىنە كەلىپ تىرەلەدى دەدىك. مىسالى, وبلىستاعى فتيزياترلاردىڭ جالپى سانى 43 بولسا, ونىڭ ىشىندە ۋچاسكەلىك فتيزياترلار – 36. بۇل قاراپايىم ەسەپتەن شىعاتىن قورىتىندى, وبلىستا ءار دارىگەرگە 430 اۋرۋدان كەلەدى ەكەن. مىسالى, وبلىستاعى كادر تاپشىلىعى 2010 جىلدىڭ 1 قاڭتارىنا 330 ماماندى قۇراعان.
باسقا وڭىرلەرگە قاراعاندا, وڭتۇستىكتە انالاردىڭ بالا تۋ دەڭگەيى جوعارى بولاتىنى بەلگىلى. سوڭعى جىلدارى وبلىستاعى دەموگرافيالىق جاعداي جاقسارىپ كەلەدى. وتكەن جىلعى مالىمەتتەرگە كوز جۇگىرتسەك, ادامداردىڭ تۋ يندەكسى ارتىپ, قايتىس بولۋ يندەكسى تومەندەي تۇسكەن. الايدا, قازاقستاندىقتاردىڭ ءومىر جاسىنىڭ ورتاشا ۇزاقتىعىن 72 جاسقا دەيىن جەتكىزۋگە تالاپ جاسالىپ وتىرعان قازىرگى كەزدە وبلىستاعى ادام ءومىرىنىڭ ورتاشا ۇزاقتىعىنىڭ 67 جاستى قۇراۋى (ەرلەر – 62, ايەلدەر – 72 جاس) الاڭداتا بەرەدى.
كوسەمالى ساتتىباي ۇلى.
جامبىل وبلىسى.
