ساياسي تۇراقتىلىق – قوعام جاڭعىرۋىنىڭ نەگىزى

ءبىزدىڭ ەلىمىز تاۋەلسىزدىك ال­عان­نان كەيىن مەملەكەتتىك قۇرىلىستى قالىپتاستىرۋ جولىندا, ەگەمەن­دىك­تى بەكىتۋدە, ساياسي تۇراقتىلىقتى نىعايتۋ بارىسىندا كۇردەلى ۇدە­رىس­تەردەن ءوتتى. ءوز كەزەگىندە بۇل رەس­پۋب­ليكامىزداعى ساياسي جۇيەنى دە­موكراتيالاندىرۋ ۇدەرىسىن جال­عاس­تىرىپ, الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق رەفورمالارعا قاجەتتى شارتتار جا­سادى. سوندىقتان قوعامىمىزداعى بەيبىت ءومىر مەن قوعامدىق كەلىسىم مەملەكەت باسشىلىعى مەن بارلىق قازاقستاندىقتاردىڭ بىرىككەن كۇش-جىگەرىنىڭ ناتيجەسى دەپ تولىق سەنىممەن ايتۋىمىزعا بولادى. ساياسي تاجىريبە كورسەتكەندەي, ساياسي تۇراقتىلىق ماسەلەسى مەم­لە­كەتتەردىڭ ساياسي رەجىمى مەن الەۋ­مەت­تىك-ەكونوميكالىق دامۋى دەڭ­گەيىنە قاراماستان كەز كەلگەن ەل ءۇشىن وزەكتى بولىپ سانالادى. سون­دىقتان قازاقستان رەسپۋبليكاسى­نىڭ پرەزيدەنتى ن.ءا.نازارباەۆ “جاڭا ونجىلدىق – جاڭا ەكونو­ميكالىق ورلەۋ – قازاقستاننىڭ جاڭا مۇمكىندىكتەرى” اتتى قازاق­ستان حالقىنا جولداۋىندا ايت­قان­داي, “ىشكى ساياسي سالا مەن ۇلتتىق قاۋىپسىزدىكتىڭ 2020 جىلعا دەيىنگى نەگىزگى ماقساتتارى قوعامدا كەلىسىم مەن تۇراقتىلىقتى ساقتاۋ, ەل قاۋىپ­سىزدىگىن نىعايتۋ بولىپ قالا بەرەدى”. بۇگىنگى كۇندە قازاقستان توراعا رەتىندە ەۋروپاداعى قاۋىپسىزدىك جانە ىنتىماقتاستىق ۇيىمىنىڭ مۇمكىن­دىكتەرىن قاقتىعىستاردى رەت­تەۋ جولىنداعى ماسەلەلەر ءتو­ڭىرەگىندە جوعارىلاتتى. ال ەقىۇ-نىڭ اس­تانا قالاسىندا وتەتىن سامميتىندە ايماقتارداعى تۇراق­تان­دىرۋ تەحنو­لوگيالارى ىزدەنىسى قاراستىرى­لا­تىندىعىنا حالقىمىز سەنىمدى. قازاقستان رەسپۋبليكاسى تاۋەلس­ىزدىگىنىڭ 19 جىلدىعى مەن ەقىۇ ءسامميتى الدىندا ەلىمىزدىڭ ساياسي تۇراقتىلىعىن بەكىتەتىن نە­گىزگى فاكتورلارعا ءمان بەرگەن دۇرىس دەپ سانايمىز. وسى سالاداعى قا­زاق­ستاندىق تاجىريبە كەز كەلگەن مەملەكەتتىڭ بەيبىتشىلىك پەن قو­عام­دىق كەلىسىمنىڭ وركەنيەتتى جول­دارى ىزدەنىسىندە ۇلكەن مانگە يە. بىرىنشىدەن, ساياسي جۇيە سۇيەنەتىن, تۇرعىندار قۇندىلىعىن جوعارىلا­تاتىن قوعامداعى ساياسي ءومىردى دە­مو­كراتيالاندىرۋ ساياسي تۇراقتى­لىق­تىڭ نەگىزگى سيپاتتامالىق بەل­گى­لەرىنە يە. وسىعان بايلانىستى قازاقستان رەسپۋبليكاسىنداعى سايا­سي قۇرىلىس ماسەلەلەرىنە قا­تىستى كونسەنسۋس قازاقستاندىق قو­عامعا ءتان قۇبىلىس. بۇل دەموكرا­تيالىق قوعامدىق باسقارۋدىڭ قاجەتتىلىكتەرىن تانىتا تۇسەدى. ەكىنشىدەن, ساياسي تۇراقتىلىق رە­فورمالاردىڭ تەرەڭدىگىمەن, ەلى­مىزدىڭ الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق ءومىرىنىڭ جوعارعى دەڭگەيىن قالىپ­تاستىرۋمەن سيپاتتالىپ, وتكىزىلىپ وتىرعان رەفورمالاردى حالىقتىڭ قولداۋى كورسەتكىشىن ايقىندايدى. “پوستكريزيستىك الەم” ينستيتۋتى­نىڭ 2009 جىلدىڭ اقپانىندا وتكىزگەن “Postكسرو: ۇكىمەتتەردىڭ داعدارىسقا قارسى قيمىلدارىن با­عا­لاۋ” اتتى زەرتتەۋلەرىنىڭ ءناتي­جە­سى بويىنشا بۇرىنعى كسرو مەم­لەكەتتەرى اراسىنداعى قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ تۇرعىندارى بو­لا­شاقتان باقۋاتتى ءومىردى كۇتەدى. بۇگىنگى كەزەڭدە ەلىمىز ازامات­تار­دىڭ وسى الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق ماسەلەلەرىن شەشۋگە باعىتتالعان جۇمىستار اتقارۋدا. ەلباسى ن.ءا.نا­زارباەۆ قازاقستان حالقىنا جول­داۋلارىندا ازاماتتاردىڭ ما­تەريالدىق جاعدايى, ءبىلىم بەرۋ جۇيەسى مەن تۇرعىن ءۇي ماسەلەلەرىنە باسا نازار اۋدارتقانى ءمالىم. ۇشىنشىدەن, ساياسي تۇراقتى­لىق­ت­ىڭ ماڭىزدى قۇرامداس بولىگى ازا­مات­تىق قوعامنىڭ جوعارىلىعىن, ساياسي پارتيالار مەن قوعامدىق ۇي­ىمداردىڭ ءوزارا بايلانىس ساپاسى جانە ازاماتتاردىڭ قۇقىقتارى مەن بوستاندىقتارىن ىسكە اسىرۋ تالاپ­تارىنىڭ دەڭگەيىن تانىتادى. اتالعان كورسەتكىشتەردىڭ تومەنگى دەڭگەيى قوعامداعى شيەلەنىستى تۋعىزىپ, ساياسي تۇراقسىزدىققا اكەلەدى. جالپى ىشكى قاقتىعىستار كەز كەلگەن مەملەكەتتەر ءۇشىن اسا قاۋىپتى قۇبىلىس. بۇل ءىس باسىنداعى بيلىكتى ىعىستىرۋ ماقساتىنداعى بەي­كونستيتۋتسيالىق پروتسەستەرگە يتەرمەلەيتىندىگى بەلگىلى. سونىمەن قاتار, ىشكى قاقتىعىستار الەۋ­مەت­تىك-ەكونوميكالىق جانە پسي­حو­لوگيالىق ناۋبەت. ويتكەنى ازامات­تار ءوز كۇش-جىگەرىن پروگرەسس جو­لى­نا ەمەس, وزدەرىنىڭ يرراتسيونالدى مىنەز-قۇلقىن دامىتىپ, قوعامدىق دامۋعا كەرى ىقپال ەتەدى. تورتىنشىدەن, ساياسي تۇراقتى­لىققا جەتۋ قۇقىقتىق جانە مو­رال­دىق نورمالاردى, ۇلتتىق ءداس­تۇردى تانىتاتىن ساياسي مادەنيەت دەڭگەيىنە بايلانىستى. مودەر­ني­زا­تسيا كەلىسسوزدەر جۇرگىزۋدىڭ ءما­دەنيەتىن قالىپتاستىرۋ مەن تو­لە­رانتتى سانانى تاربيەلەۋدەگى جاڭا داعدىلاردى دايىنداۋدى قاجەت ەتەدى. سوندىقتان قازاقستاندا ءور­كە­نيەتتى ۇنقاتىسۋ مەن پىكىرتا­لاس­تاردى ۇيىمداستىرۋدا مۇمكىن بول­عان اڭگىمەلەسۋ الاڭدارى ۇيىمداس­تىرىلىپ, بۇقارالىق اقپارات قۇرالدارىندا ساياسي تۇراقتىلىقتى قامتاماسىز ەتۋدىڭ ۇيلەسىمدى ءادىس­تەرى مەن بەيبىت مادەنيەت يدەياسى ناسيحاتتالۋدا. قازاقستاننىڭ قاۋىپ­سىزدىك جونىندەگى اسا ىقپالدى ۇيىمعا قازاقستاننىڭ توراعالىعى “سەنىم. ءداستۇر. اشىقتىق. ءتو­زىمدىلىك” ۇرانىمەن ءوتىپ جات­قاندىعى ايقىندالۋ ۇستىندە. بەسىنشىدەن, قوعام تۇراقتىلىعى مەملەكەت ليدەرىنىڭ ناقتىلى تۇل­عالىق ەرەكشەلىكتەرىنە بايلانىس­تى. تاجىريبە كورسەتكەندەي, مەم­لە­كەت باسىندا تۇرعان ساياسي ليدەر قوعامداعى كەلىسىمدى قامتاماسىز ەتكەندە عانا ءوز لەگيتيمدىگىن جوعا­رىلاتادى. ويتكەنى, تەك قانا ول قو­عامداعى جان-جاقتى قاراما-قايشى ويلاردى تاتۋلاستىرىپ, ءبى­رىك­تىرە الادى. قوعامدى مودەرني­زا­تسيالاۋ كەزەڭىندە ليدەرلەر تۇ­راقتىلىق فاكتورلارىن نىعايتىپ, جاڭا وزگەرىستەردىڭ باستاماشىسى بولىپ قالا بەرمەك. وسى شارت­تار­دى ليدەرلەر ساياسي باعىتتى اي­قىن­داپ, قوعام دامۋىنىڭ ستراتەگيا­سىن قالىپتاستىرىپ, ونى ورىنداۋ قۇرالدارىن انىقتايدى. ەلبا­سى­مىز­دىڭ وسى جولداعى ساياساتى لا­تەنت­تى قاراما-قايشىلىقتار پرو­في­لاكتيكاسىنا باعىتتالىپ, تۇراق­تىلىقتىڭ قوسىمشا رەسۋرستارىن قالىپتاستىرۋى ايقىندالادى. بۇگىندە قازاقستاننىڭ ەقىۇ-عا توراعالىعى الەمدىك قاۋىم­داس­تىق­تىڭ ەلىمىزدەگى ىشكى ساياسي جاع­دايلارىنا نازارىن اۋدارتۋدا. قوعامداعى تۇراقتىلىقتى قامتا­ما­سىز ەتۋدىڭ قازاقستاندىق ءتاجى­ريبەسى ەقىۇ كەڭىستىگىندە قول­دا­نۋعا قاجەتتى شارت ەكەندىگىنە ەل تۇرعىندارىنىڭ كوزدەرى جەتتى. گۇلنار ناسيموۆا, ساياسي عىلىمدار دوكتورى, ءال-فارابي اتىنداعى قازاق ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ پروفەسسورى.