پۋشكين كەلدى شوقاننىڭ تۋعان جەرىنە

قوستانايعا قويىلعان اقىننىڭ اسقاق ەسكەرتكىشى كوڭىل تۇپكىرىندەگى تالاي ويدى ءتۇرتىپ وياتتى. قوستاناي قالاسىندا الەمدىك پوەزيا اسىلدارىنىڭ ءبىرى الەكساندر پۋشكينگە ەسكەرتكىش قويىلدى. قالالىق اكىمدىك ءۇيى الدىنداعى گۇلزاردا ءبىر قولىنا قالامىن, ءبىر قولىنا كىتابىن ۇستاپ, ءوزى سۇيگەن التىن كۇزدە شابىتتانا ولەڭ وقىپ اقىن تۇر. قالانىڭ قاق تورىنە ورنالاسقان پۋشكين ەسكەرتكىشىن كورشى ەكى ەل اراسىنداعى تاريحي جانە مادەني بايلانىستى كەڭەيتىپ, جاڭ­عىرتا ءتۇسۋ ماقساتىمەن رەسەي جازۋشىلار وداعى سىيعا تارتىپتى. وتكەن جىلى قاراشا ايىندا ءدال وسىنداي ءبىر ەسكەرتكىشتى رەسەيلىكتەر اقىن بابالارىنىڭ وتانى افريكالىق ەريترەيا رەسپۋبليكاسىندا دا ورناتىپتى. پۋشكين ەسكەرتكىشىنىڭ اشىلۋ سالتاناتىنا قالا باسشىلارى, زيالى قاۋىم وكىلدەرى قاتىستى. جاس تالانتتار ولەڭ وقىدى. “دابىسىم رەسەيگە كەتەر جالپاق...” دەپ اقىننىڭ ءوزى ايتقانداي, پۋشكين پوەزيامەن بىرگە جاسايتىن الەمدىك تۇلعا. ونىڭ ەسكەرتكىشىنىڭ ولكەمىزدە بولۋىنا ەشكىمنىڭ تالاسى جوق. بىراق مۇنداي ەسكەرتكىش وبلىستا جوق تا ەمەس ەدى, اقىن اتىنداعى كىتاپحانا, كوشە دە بار. ال ۇمىت قالىپ بارا جاتقان ءوز ۇلتىمىزدىڭ ۇستىندارى دەر ەدىك. قوستاناي قالاسىنان شوقاننىڭ ەسكەرتكىشىن ورناتادى دەگەنگە ءبىرازدان بەرى ەلەڭدەگەن جۇرت سەنۋدەن قالدى. ايتپاقشى, قوستانايدا بيۋدجەت قارجىسىن شىعارماي ورناتىلىپ جاتقان “ولجا ەسكەرتكىش” تەك پۋشكيندىكى عانا ەمەس. وسىدان بىرەر جىل بۇرىن ناپالەون, جاننا د ارك, چارلي ءچاپليننىڭ مۇسىندەرى وبلىس ورتالىعىنان ورىن تەپكەن ەدى. ولارعا دا قازىنانىڭ كوك تيىنى شىعىن بولماپتى, ءبىر بايشىكەشتىڭ كوڭىل-كۇيىنىڭ, قالانىڭ كوركى تۋرالى قيالىنىڭ جەمىسى ەكەن. ۇلتىمىزدىڭ رۋحاني ءۇش تىرەگى اباي, شوقان, ىبىراي بولسا, سونىڭ سوڭعى ەكەۋىنىڭ كىندىك قانى قوستاناي جەرىندە تامعان ەدى. ەكەۋىنە دە تۋعان جەردەن كوز قۋانتىپ, كوڭىل توعايتاتىنداي ەڭسەلى ءمۇسىن بۇيىرماي كەلەدى. راس, ىبىراي اتامىزدىڭ تورعاي كەنتىندە جانە قوستاناي قالاسىندا ەسكەرتكىشى بار. الايدا وتكەن عاسىردىڭ ورتاسىندا ورناتىلعان بۇل ەسكەرتكىشتەردىڭ ابدەن توزعانى دا كورىنىپ تۇر. ونىڭ ۇستىنە ۋاقىت سيپاتىنا قاراي مازمۇنىنا دا, پىشىنىنە دە بۇگىنگى ۇرپاقتىڭ كوزىمەن قاراساق, ارتىق بولماس ەدى. جۇرت وسىلاي ويلاپ, ارمان مەن قيال جەتەگىندە جۇرگەندە ىبىراي ءالتىنساريننىڭ قوستاناي قالا­سىنىڭ ورتالىعىندا تۇرعان ەسكەرتكىشىن مەكتەپتىڭ الدىنا ىسىرىپ تاستاپ, ورنىنا الەۋەتتى پروكۋراتۋرا وزىنە ءۇي سالىپ جاتىر... قاسيەتتى قوستاناي توپىرا­عىنىڭ حالقىمىزعا بەرگەن بىرە­گەيلەرى تەك شوقان مەن ىبىراي ەمەس. ارىدەن قوزعاساق, قارا قىپشاق قوبىلاندى, شاقشاق جانىبەك, بەرىدەن قايىرساق احمەت پەن مىرجاقىپ, بەيىمبەت, ەلدەس, ءىلياس, قازاق تەاتر ونەرىنىڭ ءۇش بايتەرەگى سەركە, ەلۋباي, قاپان جانە ءماريام اپا باستاعان اقىندار لەگىن, اتى دۇنيەگە ءماشھۇر عالىمداردى ءتىزىپ جالعاستىرا بەرۋگە بولادى. سونىڭ ىشىندە قوستانايعا كەلگەندەرگە ۇيالماي كورسەتەتىن تەك احاڭنىڭ ءوزىنىڭ اتىنداعى ۋني­ۆەرسيتەت الدىندا قولىنا قالا­مىن ۇستاپ, الىسقا قاراپ ەلىنىڭ بۇگىنىن ەمەس, ەرتەڭىن ويلاپ وتىرعان ەڭسەلى قولا ءمۇسىنى عانا. تەمىرجول ۆوكزالىنىڭ الدىنداعى بياعانىڭ ءبىر ۋىس بولىپ وتىرعان ەسكەرتكىشى ۋاقىتىسىندا تالاي سىننىڭ نىساناسى بولسا دا ايتەۋىر ءشۇ­كىرلىك ەتكىزگەندەي. بىراق بۇل كوڭىلدى توقمەيىلسىتپەيدى. قىزىل يمپەريانىڭ كەزىندە ءوز توپىرا­عىندا تۋعان اسىل پەرزەنتتەرى تۇگىل, حالقىمىزدىڭ ءدىنىن دە, ءتىلىن دە ۇمىتىپ كەتە جازداعان قوستانايدا تاۋەلسىزدىگىمىز ءۇشىن باسىن بايگەگە تىككەن نەمەسە رۋحاني تىرەگىمىز بولعان تۇلعالارعا قانشا ەسكەرتكىش قويىلسا دا ارتىق ەتپەيدى. ويتكەنى, ءۇنسىز تۇراتىن ەسكەرتكىشتەردىڭ ايبىنى دا بار, ايتارى دا كوپ... ورىس پوەزياسىنىڭ پايعامبارى الەكساندر پۋشكين ەسكەرتكىشى ءسوز جوق, تاماشا ونەر تۋىندىسى. ماسكەۋلىك ءمۇسىنشىنىڭ قيالىمەن قىرنالعان اقىننىڭ شالقىعان شابىتى ەسكەرتكىشكە قاراعان ادامنىڭ كوڭىلىن ۇشقان قۇستىڭ قاناتىنا بايلاعانداي, ەلىكتىرىپ, اسپانداتىپ اكەتەدى. قوستاناي قالالىق مادەنيەت باسقارماسىنىڭ باستىعى ابدىبەك باجاقوۆ: “رەسەيلىك جازۋشىلاردىڭ سىيلىعى قالا­مىز­دىڭ كوركىن ەسەلەندىرە تۇسەتىن بولدى. بۇل جاس ۇرپاققا كەرەك” دەدى ەسكەرتكىش اشىلعاندا. ءيا, شەنەۋ­نىكتىڭ ءسوزىنىڭ جانى بار, ءبىزدىڭ ايتىپ وتىرعانىمىز دا جاس ۇرپاق تاربيەسى ءۇشىن. قوستانايدا كەلەسى ەسكەرتكىش كىمدىكى بولار ەكەن دەگەن وي كەلەدى. شوقاننىڭ ەسكەرتكىشىنە قارجى جوق دەگەندى ەستىگەن ەدىك. ال قارجى تاپقاندار اتاسىنا ءمۇسىن قويام دەسە دە, مازار سالام دەسە دە قوستانايدا جەر جەتەدى. ءنازيرا جارىمبەتوۆا. * * * “بۇقاراعا باس يەر, تاپجىلماس مەنىڭ بار زاڭىم” قوستانايدا بەلگىلى ايتىسكەر اقىن, قازاقستاننىڭ حالىق اقىنى ءاسيا بەركەنوۆانىڭ مەرەيتويىنا ارنالعان ايتىس بولىپ ءوتتى.  وعان ساحناعا اسيامەن ۇزەڭگىلەس شىعىپ, حالىقتىڭ حاس ونەرىن كوتەرۋگە اتسالىسقان اسەلحان قالىبەكوۆا, جانيبا قاراساەۆا,  سەرىك قۇسان­باەۆ, ءالفيا ورمانشي­نالارمەن قاتار, كەيىنگى قۋاتتى تولقىن وكىلدەرى مۇحتار نيازوۆ, ايبەك قاليەۆتەر كەلدى. سونىمەن قاتار بۇل ايتىسقا اقىن اپالارىنىڭ  ءىزىن قۋىپ كەلە جاتقان قوستانايلىق جاس تالانتتار مارعۇلان وسانوۆ پەن سالتانات وتەلباەۆا تا قاتىستى. ازىلدەپ وتىرىپ,  اقيقاتتى شىمبايعا باتىرا ايتقان بۇل ايتىستان ولەڭ-جىرعا شولىركەپ وتىراتىن قوستانايلىقتار رۋحاني ءلاززات الىپ تاراستى. ءتورت جۇپ بوپ ايتىسقان اقىندارعا قازىلار القاسى تارازىلاعان سىيلىقتارمەن قاتار, مەرەيتوي يەسى ءاسيا بەر­كەنوۆانىڭ جۇلدەسى دە تاپسىرىلدى. ەرتەڭىنە جۇرتشىلىق ءاسيا بەركەنوۆانىڭ “بۇقاراعا باس يەر, تاپجىلماس مەنىڭ بار زاڭىم” اتتى كەشىنە جينالدى. وندا  مەرەيتوي يەسىنە وبلىس باسشىلىعىنىڭ, زامانداستارىنىڭ  قۇرمەتى كور­سەتىلدى. وبلىستىق فيلارمونيا مەن ءىلياس وماروۆ اتىنداعى قازاق دراما تەا­ترىنىڭ ارتىستەرى ءاسيا بەر­كەنوۆانىڭ ولەڭدەرى مەن تولعاۋلارىن ورىندادى. كەش سوڭىندا ساحناعا ءاسيانىڭ ءوزى شىقتى. كوپ قىرلى تالانت يەسى ءاسيا ايىپقىزىنىڭ سۋىرىپ سالما اقىندىعىمەن قاتار, جەزتاڭداي انشىلىگى دە قوستانايلىقتارعا جاقسى ءمالىم. ول قازاق كوم­پو­زيتورلارىنىڭ اندەرىن ورىندادى. بۇل كەشتە كورەرمەندەر ءاسيانىڭ ۇلى ايان ايدىنعاليەۆتىڭ دە ونەرىن تاما­شالادى.  انشىلىك  انا سۇتىمەن بەرىلگەن ايان ابايدىڭ  اندەرى مەن  ورىس رومانستارىن ورىندادى. قوستاناي. __________________________ ەل ارداعىنا ارنالدى شاكارىم اتىنداعى سەمەي مەملەكەتتىك ۋنيۆەرسيتەتىندە ءبىلىم جانە عىلىم مينيسترلىگىنىڭ قولداۋىمەن “مادەني مۇرا” باعدار­لاماسى اياسىندا “ش.ءۋالي­حا­نوۆ مۇراسى الەمدىك تاريح كون­تەك­سىندە” دەگەن تاقىرىپپەن حالىق­ارالىق فورۋم وتكىزىلدى. عىلىم كەڭىستىگىندە جارىق جۇلدىزداي جارقىراپ اعىپ وتكەن عالىمنىڭ 175 جىلدىعىنا وراي ۇيىمداس­تىرىلعان بۇل شارا بارىسىندا ونىڭ حالقىمىزدىڭ تاريحي مۇرا­سىن قالىپتاستىرۋداعى ۇشان-تەڭىز ەڭبەگىنە لايىقتى باعا بەرىلدى. سونداي-اق فورۋم اياسىندا تۇركيا ەلىمەن جانە ىرگەدەگى ومبى قالاسىمەن ون-لاين كونفەرەنتسيا وتكىزىلدى. وندا دا حالقىمىزدىڭ اسا تالانتتى ۇلىنىڭ ولمەس, وشپەس مۇراسى تۋرالى قۇندى پىكىرلەر ورتاعا سالىندى. فورۋم جۇمىسىنا شوقاننىڭ “حالىق كەمەلىنە كەلىپ وركەندەۋ ءۇشىن ەڭ الدىمەن ازاتتىق پەن ءبىلىم قاجەت” دەگەن ۇلاعاتتى ءسوزى وزەك بولدى. داۋلەت سەيسەن ۇلى. سەمەي. __________________________ جولىڭ بولسىن, “حۋانحاي!..” ريزۆان تسيناەۆ باسقاراتىن “نار-ترانس” جاۋاپكەرشىلىگى شەك­تەۋلى سەرىكتەستىگى وبلىس ورتا­لىعى عانا ەمەس, ەكىباستۇز, اقسۋ قا­لالارىنداعى جولاۋشىلار تا­سىمالىن كولىكپەن قامتاماسىز ەتىپ كەلەدى. ءتىپتى, الداعى ۋاقىتتا وبلىس ورتالىعىنداعى اۆتوبۋس پاركىنىڭ بارلىق اۆتوبۋستارىن جاپ-جاڭا كولىكتەر اۋىستىراتىنىن ايتادى. راسىندا دا, سوڭعى كەزدەرى قالالىق اۆتوبۋس باعىتتارىندا تەرەزەلەرى اشىلمايتىن, ەكولوگيالىق جا­عىنان تازا ەمەس, سوڭدارىنان قويۋ ءتۇتىنى بۇرقىلدايتىن, قالا كوشە­لەرىنە ارنالماعان ەبەدەيسىز اۆتوبۋستار جۇرە باستاعان ەدى, ەندى, بۇلاردىڭ ورنىنا جاڭا اۆتوبۋستار كەلدى. قىتايدا جاسالعان “حۋان­حاي” ماركالى بۇل كولىكتەر ەۋروپالىق ستاندارتتارعا ساي ەكەن, سالو­نىندا 35 ورىن بار. كورشى­لەرىمىز سولتۇستىكتىڭ قىسىنا شىدامدى ەتىپ شىعارعان كورىنەدى. ءبىر “حۋان­حايدىڭ” باعاسى 13 ميلليون تەڭگە تۇرادى. قازىر قالا كوشەلەرىندە وسىنداي ماركالى قىتايلىق 17 اۆتوبۋس ءجۇر. ءارى ءساندى, ءارى ىڭعايلى. فاريدا بىقاي. پاۆلودار.