تۇركىمەندەر الابايدى, قىرعىزدار تويعاندى الەمگە تانىتىپ ۇلگەردى. ال ءبىز تازىنى سول دەڭگەيگە جەتكىزە الدىق پا؟
سوعىس بىتكەن 1945 جىلدىڭ جازى ەدى. ەندى عانا مامىراجاي تىرلىككە ەنگەن “قىزىل تەڭدىك” كولحوزىنىڭ قويشىلارى بالقاش مال جايىلىمىنا كوشىپ كەلگەن. مەكتەپكە ءالى ىلىكپەگەن بالامىز. نەمەرە-شوبەرەدەن قاشىق كەتپەگەن اقماعانبەت اكەمىز سارىسۋ جاقتان تايىنشاداي كوكقاسقا تازىنى ەرتىپ كەلدى. اۋىلدىڭ بار ءيتى شۋىلداپ قارسى العاندا ولاردىڭ بىرىنە مويىن بۇرماعان جۇندەس, كەۋدەسى جەر سىزعان, جۋان قايقىتۇمسىق, تەبىنگىدەي شاشاق قۇلاق تازى ەسكى كيگىزدىڭ ۇستىنە جاتا كەتتى. اۋىلدىڭ ۇلكەندەرى ابەۋ, كوكجان, ماقىش, اۋەسحان, ىبىراحىم, ەسىمعالي اقساقالدار دا كەلە قالعان. مالداس قۇرعان اڭگىمە. بالا بولساق-تا قۇلاعىمىز سولاردا. كوكقاسقا تازىنى اينالدىرىپ وتكەن كوكجان اقساقال: “سول, سول تۇقىم عوي”, – دەپ قالدى. جاسى توقساندى ەڭسەرگەن ابەۋ اتامىز بولسا: “كوردىك قوي بۇلاردى. باياعىدا اقجان, جولدان سەكىلدى بولىس-بيلەردە بولۋشى ەدى. ءالى بار ەكەن تۇقىمى. قاسقىردى لاقشا لاقتىرۋشى ەدى”, – دەپ كۇرسىنگەن. اڭگىمە ودان ءارى ورىستەپ, مىنا شەت اۋدانىنا باسشى بولعان توقتاروۆ دەگەننىڭ دە وسى ءيتتىڭ ءبىرىن ۇستاعانىنا اۋىسقان-تىن.
ءبىزدىڭ ۇيدەن دە يت ۇزىلمەگەن. عازيزا اجەم ءتىپتى سوناۋ 32-ءشى جىلى سارعۇس دەگەن ءيتىمىز بولعانىن ايتاتىن. ونان كەيىنگى اقتىرناق پەن كوكداۋىلدى كوردىم. كوكداۋىل دا ءىرى تازى ەدى, ءبىراق مىنا كوكقاسقادان الاسالىعى كورىنىپ-اق تۇر!
كوكقاسقا اۋىلدا ۇزاق تۇرمادى. ماقاڭنىڭ سەرپەرىنە قارىقتىرعان سوڭ يەسى الىپ كەتتى. سەرپەردەن جالعىز ارلان كۇشىك, تاعى ءتورت ۇرعاشى تۋعان. ارلان كۇشىكتى “گۇلدەنسىن” كولحوزىنىڭ باسشىسى ءتايىم اتتاي قالاپ الدى.
كۇز تۋا قوساياق اۋلايمىز. باسشىمىز قاماجان مەن ءالى ەسىمدى بوزبالالار. ايتاقىردان ءىن تاۋىپ, بىرەۋىن عانا قازامىز دا باسقاسىن بەكىتىپ تاستايتىن ەدىك. سودان قاشقان قوساياققا كۇشىكتەردى قوساتىن. بۇل تىشقان جۇيرىك تە ايلاكەر پالە. شولتاڭ ەتكەن اق قۇيرىعىن ءبىر جاققا سىلتەپ تاستاپ, كەرى بۇرىلا زىتقاندا كۇشىك بىتكەن ءبىر-بىرىنە سوعىلىپ, سوڭىنان جۇگىرگەن بالالار دا ۇيمە-جۇيمە جىعىلىپ جاتقانى. مۇنداي قىزىققا ۇلكەندەر دە جينالاتىن ەدى. ءيتتىڭ العاشقى اۋىزدانۋى دا وسىدان باستالاتىن.
تازى كىم كورىنگەننىڭ ماڭدايىنا بىتپەگەن اسىل تۇقىمدى يت. ول كىمنىڭ دە بولسا اتا-بابادان ۇزىلمەي كەلە جاتقان تەكتىلىگىنە ساي, دالانىڭ سەرى كوڭىلىن تۇسىنە بىلەتىن ءور نامىستى, پاڭ دا سالتاناتتى, ءبىلىمدى-بىلىكتى بيىك جاندار عانا ۇستاي الاتىن ەرەكشە قازىنا. تازىنى قازاقتىڭ ەرەكشە قاستەرلەيتىنىن كوزىمىز كوردى. ساۋرىق دەگەن اقساقالدىڭ تازىسى توردە عانا جاتاتىن. جاساۋلى داستارقانعا موينىن دا سوزباي يەسى الىپ بەرگەن ءدامدى قاناعات تۇتىپ, سىرباز مىنەز تانىتۋشى ەدى. اۋەزحان اعامىز باسسال دەگەن تازىسىن ەرەكشە ساندەسە, ونىڭ اكەسى مىرزاقوجانىڭ تازىسىنا كۇمىس قارعى تاعاتىنىن ەستىپ وستىك. ال بۇلاردىڭ قۇنى دەگەن قىزدىڭ قالىڭ مالىنا پارا-پار ەكەن. ونى بەساتا ەلى ىشىندە قارىنداسى ءۇشىن بەرگەن قالىڭ مالىن قايتارىپ تاستاپ, تازىنى قالاپ العان شىندىقتى مەن “كوكقاسقا” دەگەن اڭگىمەمدە جازعان ەدىم.
تۇستىگى مەن تەرىستىگى ەكى مىڭ شاقىرىمعا جۋىق جەردى الىپ جاتقان قازاق ەلىندە تازىنىڭ نەگىزىنەن ەكى ءتۇرلى تۇقىمى تاراعان. ءبىرى وڭتۇستىكتىڭ اسا جىلى تابيعاتىنا بەيىمدەلگەن تۇرقى دا شاعىنداۋ تىقىر تازىلار. تاپ وسىنداي تۇقىمدى ك.پلاحوۆ الماتىدا اسىراپ وتىر. ونى 1991 جىلدان اسىراي باستاعانىن اڭگىمە ارسىندا ءسوز ەتتى ول. م.اليەۆ دەگەن كىسىنىڭ شاۋىلدىردەن اكەلىپ بەرگەن ارىس اتتى قانشىعىن اققۇس اتتى ارلانمەن شاعىلىستىرىپ, تايماستى السا, ارىس پەن قىرعىز ءيتى لامانى پارلاپ الارمان اتتى يت وسىرگەن. قولىنداعى بار يت وسىلاردان تاراعان. بۇلار تۇلكى-قوياندىق جەڭىل تازىلار. ك.پلاحوۆتىڭ ارقانىڭ الپاۋىت تازىلارى تۋرالى تۇسىنىگى شامالى. “قازاق ءيتى قاسقىر الا المايدى”, دەيدى. بۇل بەكەرشىلىك.
تازىنىڭ ەكىنشى ءتۇرى ءىرى, جۇندەستەۋ, سالقى ءتوس, شاشاق قۇلاقتى ارقا تازىلارى. بۇلار جۇيرىكتىگى جاعىنان ەشبىر ەلدىڭ يتىنەن كەم ەمەس. ال قاسقىر الاتىندارىنىڭ ءوزى ەكىگە بولىنەدى. بىرەۋلەرى تەك قانا تارتادى, ياعني, جەكە ايقاسقا شىعۋعا كۇش كەمدەۋ, سول سەبەپتەن قاسقىردى تىرسەكتەن جۇلقا تارتىپ, قۇتىلىپ كەتۋىنە جول بەرمەيدى دە اڭشىلاردىڭ سوعىپ الۋىنا مۇمكىندىك تۋعىزادى.
ال بۇلاردىڭ الپاۋىتى – سىرتتاندار. ولار بورىدەن تايسالۋدى بىلمەيدى, جەكە ايقاسقا ءتۇسىپ, كۇشى مەن ايلاسىنىڭ باسىمدىلىعىن تانىتىپ, قاسقىردى ءولتىرىپ تىنادى.
مىنە ءبىز وسى تازىلار تۋرالى ءسوز ەتپەكپىز.
بۇل جەردە: “تازىنى قاي ەلدە كورۋگە بولادى؟” – دەگەن ءسوز دە تۋىندايدى. مەنىڭ ويىمشا ونى وتكەن عاسىرلاردا شىعىس ەلىنىڭ بەكزادالارى ۇستاپ باققان: 2007 جىلى مەككەگە قاجىلىق ساپارعا بارعانىمدا مينا تاۋىنىڭ ەتەگىنەن اق سيراق تازى كوزگە ءتۇستى. ءىرى ەكەن. بىراق سول ەلدىڭ تابيعاتىنا ىڭعاي ءجۇنى تىقىر, اشاڭ.
سونان سوڭ ورىستىڭ “بورزىي” دەپ جۇرگەنى دە بار. بۇل ءيتتى بىرەۋلەر كەشەگى داۋرەندى زامانىندا تاتار, باشقۇرتتار ۇستاعان دەپ جۇرسە, كەيبىرەۋلەر ەۋروپا جۇرتىنا تەليدى. شىعۋ تەگىن ايرىقشا زەرتتەۋ قاجەت. بورزىيدى قانشا ماقتاعانىمەن سىرتتاندارداي بولا المايدى. ۇزاق جۇرىسكە, ات تىزەسىنە شىدامايدى. اتتىڭ تۇسارلىعىنان قار بار ۋاقىتتا ونشاقتى شاقىرىمنان كەيىن-اق سىر بەرە باستايدى. ال ارقا تازىلارىمەن كەيدە 50-60 شاقىرىمدىق جولعا شىعىپ كەتە بەرەمىز.
ارقا تازىلارىنىڭ ساقتالۋى دا حح عاسىردا قىرعىنعا ۇشىراعان قازاقتىڭ تاعدىرىنان كەم ەمەس. ۇلى مۇحتار اۋەزوۆ ەرەكشە قاستەرلەگەن ەرەيمەنتاۋدىڭ سارىقاسقاسىنىڭ تۇقىمىن دا كەزدەستىرۋ قيىن. وتكەن عاسىردىڭ باسىندا اعىلشىننىڭ سپاسسك زاۋىتىندا جۇمىس ىستەگەن اۋباكىر دەگەن قازاقتىڭ ەكى بىردەي ءۇي تىگىپ, ارقانىڭ قاسقىر الاتىن سىرتتاندارىن اسىراپ, ەلگە تاراتىپ كەلگەنى تەكتىلىگىنىڭ بەلگىسى, شىمىرلاپ قايناعان نامىستىلىعىنىڭ ايرىقشا كورىنىسى ەكەنى داۋ تۋدىرماسا كەرەك-ءتى. اتتەڭ, كەشەگى قىزىل بەلسەندىلەردىڭ زامانىندا بۇل ءىس جالعاسىن تاپپادى. ءبارىن قۇرتىپ تىندى.
بىراق تازىنىڭ بۇل تۇقىمىن ساقتاۋعا تىرىسقان جانكۇيەرلەر دە بار ەدى. وتكەن عاسىردىڭ ورتا شەنىندە توقسانبايدىڭ اۋباكىرى دەگەن اقساقال ءبىتىمى بولەك سارىقاسقا تازىنى ۇستاپ جۇرسە, ونان كەيىنگى تۇستا قيىنبەكتىڭ زەينەلى, ءسارىنجىپتىڭ بادەنى دە كوكجالدان تايسالمايتىن سىرتتان ۇستادى. بىراق بۇلاردان تۇقىم تاراسا دا قانشىعىنىڭ ساي بولماۋىنان ەرەكشە قاسيەتىن جوعالتتى.
تازىنىڭ وسىنداي الپاۋىت تۇقىمىنىڭ ساقتالۋىنا اعايىندى قايىرجان, ءامىرجان ەسىمدى جىگىتتەردىڭ ەڭبەگى ايرىقشا. سەكسەنىنشى جىلدارى كۇشىگىنەن اسىراعان اقازۋ دەگەن تازىسىنان تۇيعىندى تاڭداپ الا بىلگەن. تۇيعىننىڭ جەكپە-جەك ايقاسىپ العان قاسقىرلارىنىڭ سانى ەسەپسىز دەسە بولادى. ءبىر كۇندە ەكى قاسقىر العان جاعدايىن كوزىمىز كوردى. ودان تۋعان تايماس اتتى كۇشىك ءبىزدىڭ قولىمىزعا تۇسكەن ەدى. ەندى, مىنە, وسى تايماستان تاراعان ۇرپاق قازاق ەلىنىڭ سان تۇكپىرىنە كەتىپ جاتىر. ءامىرجاننىڭ تۇيعىنى توعىز ايلىعىندا قاسقىر السا, جاكەڭنىڭ جەلقۇيىنى ۇيىنە جەتە كوكجالدى باسىپ قالعان. تايماس ءبىر ءوزى ءۇش قاسقىرمەن الىسقاندا اۋىلدىڭ تىقىرلاۋ ءتورت-بەس ءيتى قاشىپ قاراسىن جوعالتقانىن كوزىمىز كورگەن. تايماستىڭ ۇرپاعىن مۇحتار قۇل-مۇحاممەد, بەكبولات تىلەۋحان, پاۆلودارلىق اسكەر نۇركەنوۆ, ەلدوس اسىلعازين, وسى قاراعاندى وبلىسىنىڭ اقتوعاي, جاڭاارقا اۋداندارىنىڭ ازاماتتارى الىپ اسىراپ جاتىر. ول ول ما, باتىس قازاقستاننىڭ ورال قالاسىنان ادىلبەك قۇرمانعاجين تەلەفون شالىپ, ول جاقتا تازى تۇقىمى قۇرىپ كەتكەنىن ايتىپ, وتكەن جىلى ءبىر كۇشىگىن العان ەدى, سول جەتى ايلىعىندا ون ايلىق ءبورىنى باس سالىپ تالاپ تاستاعانىنا ريزا بولىپ, قۋانىشىن ءبولىستى.
وسى وتكەن كۇزدە ايعىرجال تۇرعىنى ءادىل ماياسارتەگى تايماستىڭ ءبىر بالاسى, (ونىڭ دا اتى تايماس) كوكالا تازىسىنىڭ بىرىمەن-ءبىر ايقاسىپ قاسقىر العانىن ۆيدەوتاسپاعا ءتۇسىرىپ الىپتى. ول ەندى بۇل تۇقىمدى كوبەيتۋدىڭ شاراسىن ويلاپ وتىر. قاسقىر الاتىن وسى الپاۋىت تازىلاردى قوڭىر اقىن, ىزتىلەۋ, بورانباي, مارات دەگەن ازاماتتارمەن قاتار اقجال كەنتىنىڭ باسشىسى ساكەن قويشان ۇلىنىڭ دا اسىراپ وتىرعانى داتكە قۋات.
ارينە, تەك داتكە قۋات. مۇنىڭ ءبارى قۇرىپ كەتۋگە اينالعان ارقانىڭ سىرتتاندارىن ساقتاپ قالۋعا جاسالعان العاشقى قادامدار عانا. اتا-بابالارىمىز اسپەتتەپ ۇستاپ, ماقتان تۇتقان تازىنىڭ تۇقىمى بۇل كۇندە جويىلۋدىڭ از-اق الدىندا. باتىس قازاقستاندا تازى جوق, ونداي ءيتتىڭ بار ەكەنىنە ەلدى سەندىرە المادىم دەپ ادىلبەك زار قاقساسا, ءوز باسىم قازاقتىڭ جوعىن جوقتاعان قاز داۋىستى قازىبەكتىڭ ەلى ەگىندىبۇلاقتىڭ ماڭىنداعى اۋىلداردى ارالاپ, ەڭ بولماسا شي تازىنى دا كورە المادىم. قارقارالىنىڭ ەڭ ارعى اۋىلدارىندا عانا تازى كەزدەسسە, بۇقار جىراۋ اۋدانىندا ول اتىمەن جوق. ءيسى قازاق ماقتان تۇتاتىن ۇلىتاۋ ارقانىڭ سىرتتاندارىن اڭساپ تۇر. بۇل جاقتا تازىنىڭ قۇرىپ كەتكەنىنە 30 جىلدان استى دەيدى قۇرمان, ماعزۇمبەك دوستارىم.
تازىنىڭ وسىنشاما قۇرىپ كەتۋىنە ءوزىمىز دە كىنالىمىز. كەشەگى بەلسەندىلەر زامانىندا پارتكوم, پروفكومدار ونى ۇستاعان جاندى ەسكىلىكتى اڭساۋشى دەپ كۇستانالادى. اتۋ-اسۋدان زارەزاپ بولعان حالىق يتىنەن بەزدى. ال بۇگىن... ءيا, بۇگىن بىرەۋدىڭ جاقسى تازىسىنا ۋ تاستاپ كەتۋ, قاپىلىستا “بايقاماي” اتا سالۋ بەلەڭ العان. بۇل كەشەگى ورىس وتارشىلدىعىنىڭ ەلدى ءبىر-بىرىنە وشىكتىرىپ, ايداپ سالۋىنىڭ ساناعا سىڭگەن سارقىنشاعى. جاقسىنى كورە الماۋ, وعان قولىنان كەلگەنشە قاستاندىق جاساۋ, وشپەندىلىك پسيحولوگيادان ءارى ارىلا الماي كەلە جاتقانىمىزدىڭ كورىنىسى. ورىستىڭ وۆچاركاسىنا, ءشاۋىلدەك قاندەنىنە “ۋ” تاستاپتى دەگەندى ەستىمەيسىڭ. ءبارى وزىمىزدەن. تۇمسىق اۋىلىندا اتاقتى ارلانعا قارىققان قانشىقتى كۇشىكتەرىمەن قوسا ۋ تاستاپ قىرىپ سالۋعا نە جاۋاپ ايتامىز؟
قازاقتىڭ ايتۋلى تازىلارىن قازىر تەك تەكتى, حالىقتىڭ ونەرىن, ۇلىلىعىن تۇسىنگەندەر عانا ءار جەردە اسىراپ وتىر. بۇل ازاماتتار تۇركىمەندەر الابايىن, قىرعىزدار تويعانىن قانداي ماقتان تۇتسا ءبىز تازىنى دا ۇلت ماقتانىشى دارەجەسىنە كوتەرسەك دەيدى. تازىنى قازاقتىڭ اڭشى ءيتى رەتىندە الەمگە تانىتۋ ىرگەلى ماقسات. پاۆلودار مەملەكەتتىك ينستيتۋتىندا كافەدرا مەڭگەرۋشىسى ت.بەكسەيتوۆتىڭ “اڭشى يتتەرى” اتتى ءپان ەنگىزىپ, ءدارىس وقىتۋى دۇرىس...
ارقانىڭ سىرتتاندارىن اسپەتتەپ جاتامىز, سونىڭ كورىنىس-بەينەسى, ولشەمى قانداي دەگەن دە ساۋال ءتۇسىپ جاتادى. ءبىز جازىپ وتىرعان تايماس اتتى تازىنىڭ بيىكتىگى 81 سم بولسا, كەۋدەسىنىڭ ورامى 90 سم, مويىن جۋاندىعى 58 سم, الدىڭعى اياعىنىڭ ورامى 17 سم ەدى. مۇنداي كەۋدەلى دە ءىرى, ءجۇرەكتى يت كوكجالمەن تايسالماي ايقاسقا تۇسە بەرەتىن. مىنە, وسىنداي تازىنى ەۋروپالىقتار قىزىعىپ الىپ كەتىپ ءوسىرىپ, پولياك جەرىندە ءار كۇشىگىن 80 مىڭ ەۋروعا ساتىپ وتىرعانى ەندى وزىمىزگە تاڭ قالارلىق ءىس بولىپ وتىر.
الەم جۇرتى ءۇنسىز مويىنداپ, كەيبىر ەلدەر وزىنە مەنشىكتەپ العىسى كەلىپ جۇرگەن الپاۋىت تازىلار ءوز وتانى – قازاق جەرىندە قورعاۋسىز. ونى ساقتايىق دەگەن ەرەكشە قاۋلىنى ەل ءالى ەستىپ كورمەگەن. كورشىلەس قىرعىزدار تويعان دەپ اتالاتىن يت ءتۇرىن قورعاۋ تۋرالى زاڭدى كۇشىنە ەنگىزگەن. ول ەلدە ونى اتپاق تۇگىلى باسقا تۇقىممەن شاعىلىستىرعانى ءۇشىن سوت الدىندا جاۋاپ بەرەدى. ال تۇركىمەندەر الابايىن سىرتقا شىعارۋعا تىيىم سالعان. بىزدە تازىلاردى قورعاۋ تەك جەكە ادامداردىڭ ءىسى بولىپ وتىرعانى وكىنىشتى جاعداي. ەلىمىزدىڭ ۇلتتىق ماقتانىشىنىڭ ءبىر كورىنىسى سىرتتانداردى ءوسىرۋ, ونى مەملەكەتتىڭ قامقورلىعىنا, قورعاۋىنا الۋ, ايرىقشا زاڭ قابىلداۋ ەندىگى كەزەكتە كەزەك كۇتتىرمەس ماسەلە بولىپ وتىر.
كامەل قاجى جۇنىستەگى, جازۋشى.
قاراعاندى وبلىسى,
شەت اۋدانى,
اقسۋ-ايۋلى اۋىلى.
سوعىس بىتكەن 1945 جىلدىڭ جازى ەدى. ەندى عانا مامىراجاي تىرلىككە ەنگەن “قىزىل تەڭدىك” كولحوزىنىڭ قويشىلارى بالقاش مال جايىلىمىنا كوشىپ كەلگەن. مەكتەپكە ءالى ىلىكپەگەن بالامىز. نەمەرە-شوبەرەدەن قاشىق كەتپەگەن اقماعانبەت اكەمىز سارىسۋ جاقتان تايىنشاداي كوكقاسقا تازىنى ەرتىپ كەلدى. اۋىلدىڭ بار ءيتى شۋىلداپ قارسى العاندا ولاردىڭ بىرىنە مويىن بۇرماعان جۇندەس, كەۋدەسى جەر سىزعان, جۋان قايقىتۇمسىق, تەبىنگىدەي شاشاق قۇلاق تازى ەسكى كيگىزدىڭ ۇستىنە جاتا كەتتى. اۋىلدىڭ ۇلكەندەرى ابەۋ, كوكجان, ماقىش, اۋەسحان, ىبىراحىم, ەسىمعالي اقساقالدار دا كەلە قالعان. مالداس قۇرعان اڭگىمە. بالا بولساق-تا قۇلاعىمىز سولاردا. كوكقاسقا تازىنى اينالدىرىپ وتكەن كوكجان اقساقال: “سول, سول تۇقىم عوي”, – دەپ قالدى. جاسى توقساندى ەڭسەرگەن ابەۋ اتامىز بولسا: “كوردىك قوي بۇلاردى. باياعىدا اقجان, جولدان سەكىلدى بولىس-بيلەردە بولۋشى ەدى. ءالى بار ەكەن تۇقىمى. قاسقىردى لاقشا لاقتىرۋشى ەدى”, – دەپ كۇرسىنگەن. اڭگىمە ودان ءارى ورىستەپ, مىنا شەت اۋدانىنا باسشى بولعان توقتاروۆ دەگەننىڭ دە وسى ءيتتىڭ ءبىرىن ۇستاعانىنا اۋىسقان-تىن.
ءبىزدىڭ ۇيدەن دە يت ۇزىلمەگەن. عازيزا اجەم ءتىپتى سوناۋ 32-ءشى جىلى سارعۇس دەگەن ءيتىمىز بولعانىن ايتاتىن. ونان كەيىنگى اقتىرناق پەن كوكداۋىلدى كوردىم. كوكداۋىل دا ءىرى تازى ەدى, ءبىراق مىنا كوكقاسقادان الاسالىعى كورىنىپ-اق تۇر!
كوكقاسقا اۋىلدا ۇزاق تۇرمادى. ماقاڭنىڭ سەرپەرىنە قارىقتىرعان سوڭ يەسى الىپ كەتتى. سەرپەردەن جالعىز ارلان كۇشىك, تاعى ءتورت ۇرعاشى تۋعان. ارلان كۇشىكتى “گۇلدەنسىن” كولحوزىنىڭ باسشىسى ءتايىم اتتاي قالاپ الدى.
كۇز تۋا قوساياق اۋلايمىز. باسشىمىز قاماجان مەن ءالى ەسىمدى بوزبالالار. ايتاقىردان ءىن تاۋىپ, بىرەۋىن عانا قازامىز دا باسقاسىن بەكىتىپ تاستايتىن ەدىك. سودان قاشقان قوساياققا كۇشىكتەردى قوساتىن. بۇل تىشقان جۇيرىك تە ايلاكەر پالە. شولتاڭ ەتكەن اق قۇيرىعىن ءبىر جاققا سىلتەپ تاستاپ, كەرى بۇرىلا زىتقاندا كۇشىك بىتكەن ءبىر-بىرىنە سوعىلىپ, سوڭىنان جۇگىرگەن بالالار دا ۇيمە-جۇيمە جىعىلىپ جاتقانى. مۇنداي قىزىققا ۇلكەندەر دە جينالاتىن ەدى. ءيتتىڭ العاشقى اۋىزدانۋى دا وسىدان باستالاتىن.
تازى كىم كورىنگەننىڭ ماڭدايىنا بىتپەگەن اسىل تۇقىمدى يت. ول كىمنىڭ دە بولسا اتا-بابادان ۇزىلمەي كەلە جاتقان تەكتىلىگىنە ساي, دالانىڭ سەرى كوڭىلىن تۇسىنە بىلەتىن ءور نامىستى, پاڭ دا سالتاناتتى, ءبىلىمدى-بىلىكتى بيىك جاندار عانا ۇستاي الاتىن ەرەكشە قازىنا. تازىنى قازاقتىڭ ەرەكشە قاستەرلەيتىنىن كوزىمىز كوردى. ساۋرىق دەگەن اقساقالدىڭ تازىسى توردە عانا جاتاتىن. جاساۋلى داستارقانعا موينىن دا سوزباي يەسى الىپ بەرگەن ءدامدى قاناعات تۇتىپ, سىرباز مىنەز تانىتۋشى ەدى. اۋەزحان اعامىز باسسال دەگەن تازىسىن ەرەكشە ساندەسە, ونىڭ اكەسى مىرزاقوجانىڭ تازىسىنا كۇمىس قارعى تاعاتىنىن ەستىپ وستىك. ال بۇلاردىڭ قۇنى دەگەن قىزدىڭ قالىڭ مالىنا پارا-پار ەكەن. ونى بەساتا ەلى ىشىندە قارىنداسى ءۇشىن بەرگەن قالىڭ مالىن قايتارىپ تاستاپ, تازىنى قالاپ العان شىندىقتى مەن “كوكقاسقا” دەگەن اڭگىمەمدە جازعان ەدىم.
تۇستىگى مەن تەرىستىگى ەكى مىڭ شاقىرىمعا جۋىق جەردى الىپ جاتقان قازاق ەلىندە تازىنىڭ نەگىزىنەن ەكى ءتۇرلى تۇقىمى تاراعان. ءبىرى وڭتۇستىكتىڭ اسا جىلى تابيعاتىنا بەيىمدەلگەن تۇرقى دا شاعىنداۋ تىقىر تازىلار. تاپ وسىنداي تۇقىمدى ك.پلاحوۆ الماتىدا اسىراپ وتىر. ونى 1991 جىلدان اسىراي باستاعانىن اڭگىمە ارسىندا ءسوز ەتتى ول. م.اليەۆ دەگەن كىسىنىڭ شاۋىلدىردەن اكەلىپ بەرگەن ارىس اتتى قانشىعىن اققۇس اتتى ارلانمەن شاعىلىستىرىپ, تايماستى السا, ارىس پەن قىرعىز ءيتى لامانى پارلاپ الارمان اتتى يت وسىرگەن. قولىنداعى بار يت وسىلاردان تاراعان. بۇلار تۇلكى-قوياندىق جەڭىل تازىلار. ك.پلاحوۆتىڭ ارقانىڭ الپاۋىت تازىلارى تۋرالى تۇسىنىگى شامالى. “قازاق ءيتى قاسقىر الا المايدى”, دەيدى. بۇل بەكەرشىلىك.
تازىنىڭ ەكىنشى ءتۇرى ءىرى, جۇندەستەۋ, سالقى ءتوس, شاشاق قۇلاقتى ارقا تازىلارى. بۇلار جۇيرىكتىگى جاعىنان ەشبىر ەلدىڭ يتىنەن كەم ەمەس. ال قاسقىر الاتىندارىنىڭ ءوزى ەكىگە بولىنەدى. بىرەۋلەرى تەك قانا تارتادى, ياعني, جەكە ايقاسقا شىعۋعا كۇش كەمدەۋ, سول سەبەپتەن قاسقىردى تىرسەكتەن جۇلقا تارتىپ, قۇتىلىپ كەتۋىنە جول بەرمەيدى دە اڭشىلاردىڭ سوعىپ الۋىنا مۇمكىندىك تۋعىزادى.
ال بۇلاردىڭ الپاۋىتى – سىرتتاندار. ولار بورىدەن تايسالۋدى بىلمەيدى, جەكە ايقاسقا ءتۇسىپ, كۇشى مەن ايلاسىنىڭ باسىمدىلىعىن تانىتىپ, قاسقىردى ءولتىرىپ تىنادى.
مىنە ءبىز وسى تازىلار تۋرالى ءسوز ەتپەكپىز.
بۇل جەردە: “تازىنى قاي ەلدە كورۋگە بولادى؟” – دەگەن ءسوز دە تۋىندايدى. مەنىڭ ويىمشا ونى وتكەن عاسىرلاردا شىعىس ەلىنىڭ بەكزادالارى ۇستاپ باققان: 2007 جىلى مەككەگە قاجىلىق ساپارعا بارعانىمدا مينا تاۋىنىڭ ەتەگىنەن اق سيراق تازى كوزگە ءتۇستى. ءىرى ەكەن. بىراق سول ەلدىڭ تابيعاتىنا ىڭعاي ءجۇنى تىقىر, اشاڭ.
سونان سوڭ ورىستىڭ “بورزىي” دەپ جۇرگەنى دە بار. بۇل ءيتتى بىرەۋلەر كەشەگى داۋرەندى زامانىندا تاتار, باشقۇرتتار ۇستاعان دەپ جۇرسە, كەيبىرەۋلەر ەۋروپا جۇرتىنا تەليدى. شىعۋ تەگىن ايرىقشا زەرتتەۋ قاجەت. بورزىيدى قانشا ماقتاعانىمەن سىرتتاندارداي بولا المايدى. ۇزاق جۇرىسكە, ات تىزەسىنە شىدامايدى. اتتىڭ تۇسارلىعىنان قار بار ۋاقىتتا ونشاقتى شاقىرىمنان كەيىن-اق سىر بەرە باستايدى. ال ارقا تازىلارىمەن كەيدە 50-60 شاقىرىمدىق جولعا شىعىپ كەتە بەرەمىز.
ارقا تازىلارىنىڭ ساقتالۋى دا حح عاسىردا قىرعىنعا ۇشىراعان قازاقتىڭ تاعدىرىنان كەم ەمەس. ۇلى مۇحتار اۋەزوۆ ەرەكشە قاستەرلەگەن ەرەيمەنتاۋدىڭ سارىقاسقاسىنىڭ تۇقىمىن دا كەزدەستىرۋ قيىن. وتكەن عاسىردىڭ باسىندا اعىلشىننىڭ سپاسسك زاۋىتىندا جۇمىس ىستەگەن اۋباكىر دەگەن قازاقتىڭ ەكى بىردەي ءۇي تىگىپ, ارقانىڭ قاسقىر الاتىن سىرتتاندارىن اسىراپ, ەلگە تاراتىپ كەلگەنى تەكتىلىگىنىڭ بەلگىسى, شىمىرلاپ قايناعان نامىستىلىعىنىڭ ايرىقشا كورىنىسى ەكەنى داۋ تۋدىرماسا كەرەك-ءتى. اتتەڭ, كەشەگى قىزىل بەلسەندىلەردىڭ زامانىندا بۇل ءىس جالعاسىن تاپپادى. ءبارىن قۇرتىپ تىندى.
بىراق تازىنىڭ بۇل تۇقىمىن ساقتاۋعا تىرىسقان جانكۇيەرلەر دە بار ەدى. وتكەن عاسىردىڭ ورتا شەنىندە توقسانبايدىڭ اۋباكىرى دەگەن اقساقال ءبىتىمى بولەك سارىقاسقا تازىنى ۇستاپ جۇرسە, ونان كەيىنگى تۇستا قيىنبەكتىڭ زەينەلى, ءسارىنجىپتىڭ بادەنى دە كوكجالدان تايسالمايتىن سىرتتان ۇستادى. بىراق بۇلاردان تۇقىم تاراسا دا قانشىعىنىڭ ساي بولماۋىنان ەرەكشە قاسيەتىن جوعالتتى.
تازىنىڭ وسىنداي الپاۋىت تۇقىمىنىڭ ساقتالۋىنا اعايىندى قايىرجان, ءامىرجان ەسىمدى جىگىتتەردىڭ ەڭبەگى ايرىقشا. سەكسەنىنشى جىلدارى كۇشىگىنەن اسىراعان اقازۋ دەگەن تازىسىنان تۇيعىندى تاڭداپ الا بىلگەن. تۇيعىننىڭ جەكپە-جەك ايقاسىپ العان قاسقىرلارىنىڭ سانى ەسەپسىز دەسە بولادى. ءبىر كۇندە ەكى قاسقىر العان جاعدايىن كوزىمىز كوردى. ودان تۋعان تايماس اتتى كۇشىك ءبىزدىڭ قولىمىزعا تۇسكەن ەدى. ەندى, مىنە, وسى تايماستان تاراعان ۇرپاق قازاق ەلىنىڭ سان تۇكپىرىنە كەتىپ جاتىر. ءامىرجاننىڭ تۇيعىنى توعىز ايلىعىندا قاسقىر السا, جاكەڭنىڭ جەلقۇيىنى ۇيىنە جەتە كوكجالدى باسىپ قالعان. تايماس ءبىر ءوزى ءۇش قاسقىرمەن الىسقاندا اۋىلدىڭ تىقىرلاۋ ءتورت-بەس ءيتى قاشىپ قاراسىن جوعالتقانىن كوزىمىز كورگەن. تايماستىڭ ۇرپاعىن مۇحتار قۇل-مۇحاممەد, بەكبولات تىلەۋحان, پاۆلودارلىق اسكەر نۇركەنوۆ, ەلدوس اسىلعازين, وسى قاراعاندى وبلىسىنىڭ اقتوعاي, جاڭاارقا اۋداندارىنىڭ ازاماتتارى الىپ اسىراپ جاتىر. ول ول ما, باتىس قازاقستاننىڭ ورال قالاسىنان ادىلبەك قۇرمانعاجين تەلەفون شالىپ, ول جاقتا تازى تۇقىمى قۇرىپ كەتكەنىن ايتىپ, وتكەن جىلى ءبىر كۇشىگىن العان ەدى, سول جەتى ايلىعىندا ون ايلىق ءبورىنى باس سالىپ تالاپ تاستاعانىنا ريزا بولىپ, قۋانىشىن ءبولىستى.
وسى وتكەن كۇزدە ايعىرجال تۇرعىنى ءادىل ماياسارتەگى تايماستىڭ ءبىر بالاسى, (ونىڭ دا اتى تايماس) كوكالا تازىسىنىڭ بىرىمەن-ءبىر ايقاسىپ قاسقىر العانىن ۆيدەوتاسپاعا ءتۇسىرىپ الىپتى. ول ەندى بۇل تۇقىمدى كوبەيتۋدىڭ شاراسىن ويلاپ وتىر. قاسقىر الاتىن وسى الپاۋىت تازىلاردى قوڭىر اقىن, ىزتىلەۋ, بورانباي, مارات دەگەن ازاماتتارمەن قاتار اقجال كەنتىنىڭ باسشىسى ساكەن قويشان ۇلىنىڭ دا اسىراپ وتىرعانى داتكە قۋات.
ارينە, تەك داتكە قۋات. مۇنىڭ ءبارى قۇرىپ كەتۋگە اينالعان ارقانىڭ سىرتتاندارىن ساقتاپ قالۋعا جاسالعان العاشقى قادامدار عانا. اتا-بابالارىمىز اسپەتتەپ ۇستاپ, ماقتان تۇتقان تازىنىڭ تۇقىمى بۇل كۇندە جويىلۋدىڭ از-اق الدىندا. باتىس قازاقستاندا تازى جوق, ونداي ءيتتىڭ بار ەكەنىنە ەلدى سەندىرە المادىم دەپ ادىلبەك زار قاقساسا, ءوز باسىم قازاقتىڭ جوعىن جوقتاعان قاز داۋىستى قازىبەكتىڭ ەلى ەگىندىبۇلاقتىڭ ماڭىنداعى اۋىلداردى ارالاپ, ەڭ بولماسا شي تازىنى دا كورە المادىم. قارقارالىنىڭ ەڭ ارعى اۋىلدارىندا عانا تازى كەزدەسسە, بۇقار جىراۋ اۋدانىندا ول اتىمەن جوق. ءيسى قازاق ماقتان تۇتاتىن ۇلىتاۋ ارقانىڭ سىرتتاندارىن اڭساپ تۇر. بۇل جاقتا تازىنىڭ قۇرىپ كەتكەنىنە 30 جىلدان استى دەيدى قۇرمان, ماعزۇمبەك دوستارىم.
تازىنىڭ وسىنشاما قۇرىپ كەتۋىنە ءوزىمىز دە كىنالىمىز. كەشەگى بەلسەندىلەر زامانىندا پارتكوم, پروفكومدار ونى ۇستاعان جاندى ەسكىلىكتى اڭساۋشى دەپ كۇستانالادى. اتۋ-اسۋدان زارەزاپ بولعان حالىق يتىنەن بەزدى. ال بۇگىن... ءيا, بۇگىن بىرەۋدىڭ جاقسى تازىسىنا ۋ تاستاپ كەتۋ, قاپىلىستا “بايقاماي” اتا سالۋ بەلەڭ العان. بۇل كەشەگى ورىس وتارشىلدىعىنىڭ ەلدى ءبىر-بىرىنە وشىكتىرىپ, ايداپ سالۋىنىڭ ساناعا سىڭگەن سارقىنشاعى. جاقسىنى كورە الماۋ, وعان قولىنان كەلگەنشە قاستاندىق جاساۋ, وشپەندىلىك پسيحولوگيادان ءارى ارىلا الماي كەلە جاتقانىمىزدىڭ كورىنىسى. ورىستىڭ وۆچاركاسىنا, ءشاۋىلدەك قاندەنىنە “ۋ” تاستاپتى دەگەندى ەستىمەيسىڭ. ءبارى وزىمىزدەن. تۇمسىق اۋىلىندا اتاقتى ارلانعا قارىققان قانشىقتى كۇشىكتەرىمەن قوسا ۋ تاستاپ قىرىپ سالۋعا نە جاۋاپ ايتامىز؟
قازاقتىڭ ايتۋلى تازىلارىن قازىر تەك تەكتى, حالىقتىڭ ونەرىن, ۇلىلىعىن تۇسىنگەندەر عانا ءار جەردە اسىراپ وتىر. بۇل ازاماتتار تۇركىمەندەر الابايىن, قىرعىزدار تويعانىن قانداي ماقتان تۇتسا ءبىز تازىنى دا ۇلت ماقتانىشى دارەجەسىنە كوتەرسەك دەيدى. تازىنى قازاقتىڭ اڭشى ءيتى رەتىندە الەمگە تانىتۋ ىرگەلى ماقسات. پاۆلودار مەملەكەتتىك ينستيتۋتىندا كافەدرا مەڭگەرۋشىسى ت.بەكسەيتوۆتىڭ “اڭشى يتتەرى” اتتى ءپان ەنگىزىپ, ءدارىس وقىتۋى دۇرىس...
ارقانىڭ سىرتتاندارىن اسپەتتەپ جاتامىز, سونىڭ كورىنىس-بەينەسى, ولشەمى قانداي دەگەن دە ساۋال ءتۇسىپ جاتادى. ءبىز جازىپ وتىرعان تايماس اتتى تازىنىڭ بيىكتىگى 81 سم بولسا, كەۋدەسىنىڭ ورامى 90 سم, مويىن جۋاندىعى 58 سم, الدىڭعى اياعىنىڭ ورامى 17 سم ەدى. مۇنداي كەۋدەلى دە ءىرى, ءجۇرەكتى يت كوكجالمەن تايسالماي ايقاسقا تۇسە بەرەتىن. مىنە, وسىنداي تازىنى ەۋروپالىقتار قىزىعىپ الىپ كەتىپ ءوسىرىپ, پولياك جەرىندە ءار كۇشىگىن 80 مىڭ ەۋروعا ساتىپ وتىرعانى ەندى وزىمىزگە تاڭ قالارلىق ءىس بولىپ وتىر.
الەم جۇرتى ءۇنسىز مويىنداپ, كەيبىر ەلدەر وزىنە مەنشىكتەپ العىسى كەلىپ جۇرگەن الپاۋىت تازىلار ءوز وتانى – قازاق جەرىندە قورعاۋسىز. ونى ساقتايىق دەگەن ەرەكشە قاۋلىنى ەل ءالى ەستىپ كورمەگەن. كورشىلەس قىرعىزدار تويعان دەپ اتالاتىن يت ءتۇرىن قورعاۋ تۋرالى زاڭدى كۇشىنە ەنگىزگەن. ول ەلدە ونى اتپاق تۇگىلى باسقا تۇقىممەن شاعىلىستىرعانى ءۇشىن سوت الدىندا جاۋاپ بەرەدى. ال تۇركىمەندەر الابايىن سىرتقا شىعارۋعا تىيىم سالعان. بىزدە تازىلاردى قورعاۋ تەك جەكە ادامداردىڭ ءىسى بولىپ وتىرعانى وكىنىشتى جاعداي. ەلىمىزدىڭ ۇلتتىق ماقتانىشىنىڭ ءبىر كورىنىسى سىرتتانداردى ءوسىرۋ, ونى مەملەكەتتىڭ قامقورلىعىنا, قورعاۋىنا الۋ, ايرىقشا زاڭ قابىلداۋ ەندىگى كەزەكتە كەزەك كۇتتىرمەس ماسەلە بولىپ وتىر.
كامەل قاجى جۇنىستەگى, جازۋشى.
قاراعاندى وبلىسى,
شەت اۋدانى,
اقسۋ-ايۋلى اۋىلى.
