عاجايىپ قاسيەتتەر يەسى

اتىراۋدا ءپىر بەكەتتىڭ تۋعانىنا 260 جىل تولۋىنا وراي قۇران باعىشتالىپ, اس بەرىلدى اتىراۋدا اقمەشىت دەيتىن قا­سيەتتى مەكەن بار. جەم وزەنىنىڭ جا­عاسىنداعى بيىك توبەنىڭ باسىندا.  اق­مەشىتتە بەكەت اتانىڭ كىندىك قانى تامعان, 1750 جىلى دەيدى تاريح دەرەگى. اتاسى جانالى, اكەسى مىرزاعۇل مەن اناسى ءجانيا, ۇلى توعاي ماڭگىلىك تىنىستاعان مەكەن بۇل. سوڭعى كەزدەرى اقمەشىتكە با­رۋ­­شىلار تىپتەن كوبەيدى. قا­زاق­ستان­­نىڭ ءار وبلىسىنان, وزگە دە كور­­شىلەس ەلدەردەن. اقمەشىتكە كە­لۋشىلەر بەكەت اتا ارۋاعىنا سى­يى­نىپ, جانىنا مەدەت تىلەيتىنىنە تا­لاي كۋا بولدىق. ءدال وسى اق­مە­شىتتە دە بەكەت اتا جەر استى مەشى­تىن سالعان. بىراق مەشىتتى كەزىندە يمانسىزدار وق-دارىمەن جارىپ, قۇ­لاتىپ تاستاعان. كونەكوز قاريالار مەشىتتىڭ ورنىندا قوس شۇڭقىر عانا قالعانىن ايتادى. سول مەشىتتى جىلىوي اۋدانىنىڭ جۇرەگىنە يمان ۇيالاعان ازاماتتارى 1998 جىلى قايتا جاڭعىرتتى. توكەن جۇ­ما­عۇ­لوۆ وسى اۋداننىڭ اكىمى بولعاندا شە­جىرەشى قاريا­لارمەن اقىلداستى, ماڭعىستاۋدان شەبەرلەر شاقىردى. ارينە, بەكەت اتانىڭ مەشىتىن جاڭعىرتۋ ءۇشىن. اقمەشىتتە يسلام   قاجى مىر­زابەك ۇلى بەكەت اتانىڭ قايتا جاڭعىرعان جەر استى مەشىتىن ۇستاپ وتىر. كەلۋشىلەرگە بەكەت اتانىڭ قاسيەتى تۋرالى ەش جالىقپاستان اڭگىمەلەيدى. قاجىنىڭ ايتۋىنشا, بەكەت اتا اقمەشىتتەن ءىلىم-ءبىلىم ىزدەپ, حورەزمدەگى باقىرجان قا­جى­دان ءدارىس الۋعا اتتانادى. باقىر­جان قاجى وزگە  شاكىرتتەردەن گورى بە­كەت اتانىڭ ۇستامدىلىعىنا, ءبى­لىمگە قۇمارلىعىنا, زەرەكتىلىگىنە ري­زا بولىپ, باتاسىن بەرىپتى. كە­يىننەن بەكەت اتا اقمەشىتتەن, بەي­نەۋ­دەن, بايالىدان, وعى­لان­دىدان جەر استى مەشىتتەرىن قاشاپ سا­لىپتى. يسلام قاجى بەكەت اتانىڭ ەرەكشە قاسيەتتەرىن, ساۋلەتكەرلىگىن تەرەڭىرەك تانۋ ءۇشىن اقمەشىتتەگىدەن باستاپ بارلىق مەشىتتەرىن كورىپ, باقىرجان قاجى ءدارىس بەرگەن حو­رەزم­دەگى مەدرەسەگە دە بارىپ قايتقان. شىمكەنت, جام­بىل ءوڭىر­لەرىندە, تۇركىمەن­ستاندا تۇراتىن اتا ۇرپاقتارىمەن كەزدەسىپ, ەل جادىندا جاتتالعان اڭىزعا بەرگىسىز تاريحي اڭگىمەلەردى جيناس­تىر­دى. ءسويتىپ, 2008 جىلى 740 بەت­تىك “بە­كەت اتا”  كىتابىن شىعاردى. بەكەت اتانىڭ تۋعانىنا 260 جىل تولۋىنا وراي وتكەن اپتادا قاسيەتتى مەكەن –اقمەشىت ماڭايىندا ارنايى اس بەرىلىپ, قۇران باعىش­تال­دى. شاراعا جان-جاقتان جينالعان جۇرتشىلىق بەكەت اتا تۋرالى كەڭىرەك تانۋعا, كوبىرەك بىلۋگە ىنتا قويدى. جاس ۇرپاق تاعىلىم الار­لىق ۇلگىسى رەت-رەتىمەن جالعاسىن تاپقان سالتاناتتى شارادا وبلىس اكىمى بەرگەي رىسقاليەۆ ءسوز الدى. –اتىراۋ – تاريحى تەرەڭ, شەجىرەسى –باي, تالاي ۇلىلار كىندىك كەسكەن كيەلى ءوڭىر. تۋعان جەر تو­پى­را­عىندا دۇنيەگە كەلگەن ۇلىقتىڭ ءبى­رەگەيى – بەكەت اتانى تەك اتى­راۋ­لىق­تار عانا ەمەس, ءيىسى قازاق, جالپى مۇسىلمان قاۋىمى قاستەرلەيدى. “مەدينادا –مۇ­حاممەد, تۇركىس­تان­دا –قوجاحمەت, ماڭعىستاۋدا ء–پىر بەكەت”, –دەپ حالقىمىز بەكەت اتا­نى ەڭ قاسيەتتى تۇلعاسىنا تەڭەگەن. جەرىن قورعاعان باتىر, بويىنداعى تىلسىم كۇشتى حالقىنا شيپالىققا ارناعان ءتاۋىپ, تاڭعاجايىپ قاسيەت يەسى, بولاشاقتى بولجاي بىلگەن كورىپكەل, ساۋلەت ونەرىنىڭ قاي­تا­لان­باس شەبەرى, جاستارعا يماندىلىق نۇرىن سەپكەن اعارتۋشى, جاس كەزىنەن ىزگىلىك جو­لىن تاڭداعان بابامىز تەك اتانىڭ عانا ەمەس, ادامزاتتىڭ بالاسى بولدى. بەكەت اتا –فەنومەن تۇلعا. “قورىققاندا جە­بەگەن, تورىققاندا دەمەگەن, جاۋعا –ايبات, دوسقا–قايرات”  بول­عان تاريحي تۇلعانىڭ ءبىزدىڭ تو­پىراعىمىزدا, اقمەشىتتە دۇنيەگە كەل­گەنى –اتىراۋلىقتار ءۇشىن زور ماقتانىش, ۇلكەن ابىروي. شەجىرەلى تاريحىمىزدى ءتۇ­گەندەر كەلىستى ءىستىڭ ءبارى ەلباسى نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى نازارباەۆتىڭ ۇلكەن قولداۋىمەن “مادەني مۇرا” باعدارلاماسىنىڭ  اياسىندا جۇزەگە اسۋدا. بۇگىنگى اتا رۋحىنا ارنالعان  ەسكە الۋ سالتاناتى – حال­قى­مىز­دىڭ بەكەت اتاعا شەكسىز قۇرمەتىنىڭ ءبىر كورىنىسى, يماندىلىق جولىن­داعى بيىك پارىزى. ەلىمىز –تىنىش, اسپانىمىز–اشىق, بولاشاعىمىز –ايقىن. ەلىمىزدى, ۇلتىمىزدى ءپىر بەكەت ارۋاعى ءاردايىم جەلەپ-جە­بەپ, قورعان بولىپ جۇرگەي!  –دەدى  وبلىس اكىمى ب. رىسقاليەۆ. سودان سوڭ مەملەكەتتىك حاتشى ­­– سىرتقى ىستەر ءمينيسترى قانات ساۋداباەۆتىڭ قۇتتىقتاۋ حاتىن وقىپ بەردى. قازاقستاننىڭ ەڭبەك ەرى, قوعام قايراتكەرى ءابىش كەكىلباەۆ ءپىر بەكەت مىرزاعۇل ۇلىنىڭ ەل تاريحىنداعى ورنى مەن ماڭىزىنا توقتالىپ, تەرەڭنەن تارتا تەبىرەنە سويلەگەن شەجىرەلى ءسوزىن “بەكەت اتانىڭ بۇكىل ءومىرى ادامدار مەن حا­لىقتار اراسىنداعى قاقتى­عىست­ار­دى تەجەپ, قوعام مەن تابيعات ارا­سىن­داعى ۇيلەسىمدىلىككە شاقى­رادى. بەرەكە مەن ءپاتۋانى, ىن­تىماق پەن ىجداعاتتى ىزدەپتى. اۋلەكىلىكتەن تارتىندىرىپ, ادىلەتتىلىكتى مۇرات ەتتى. شاريعات پەن اتا جولىن تا­بىس­تىرىپ, زاماناۋي وزگەرىستەردى جاقسىلىققا قىزمەت ەتۋگە ۇندەدى. بەكەت ونەگەسى –تاريحي ساباق­تاس­تىق­قا ادال­دىق­تىڭ ۇلگىسى. ەكى ءجۇز الپىس جىل بو­يىنا وتارشىلدىق پەن توتا­لي­تارلىق باسىبايلىققا تويتارىس بە­رىپ, وتانشىلدىق پەن بۇقا­را­شىل­دىقتى جەبەدى. تاۋەل­سىز­دىك العان حال­قىمىز بابامىزعا شەك­سىز ريزا­ش­ىلىعىن ءبىلدىرىپ, با­سىن ءيىپ, ءىز­گىلىككە ۇندەگەن شا­را­پاتتى جولىن قاستەرلەي بەرەدى. ءىل­گەرى باسقان ءار قادامىمىزدى قا­يىرلى قىلا كور, جاقسىلىقتىڭ جا­رىلقاۋشىسى ءپىر بەكەت اۋليە! دەپ تۇيىندەدى. بۇدان سوڭ سالتاناتتى شارا تاريحشىلار بەكەت اتانىڭ عاجايىپ قاسيەتتەرى ءار قىرىنان  تانۋعا تالپىنىسىمەن جالعاستىردى. بەكەت اتاعا جىر ارناعان اقىندار ءمۇ­شاي­راسىنا قازاقتىڭ اياۋلى اقىن قىزى, مەملەكەتتىك سىي­لىقتىڭ يەگەرى فاريزا وڭعارسىنوۆا ءادىل قازىلىق ەتتى. ناتيجەسىندە  نۇربەيبىت نۇ­عىمانوۆ, باقتىباي جايلاۋ, ام­ان­دىق ساساەۆ جانە  اسانتەمىر قار­شىعا ۇلىنداي ءار جاستاعى اقىندار توپ جاردى. بەكەت اتانىڭ ءومىرى مەن عاجايىپ قاسيەتتەرى تۋرالى كەڭىنەن بايان ەتىلگەن دەرەكتى فيلم كور­سەتىلدى. ونەر شەبەرلەرىنە كەزەك تيگەندە, اسىرەسە, تالانتتى كۇيشى ايگۇل ۇلكەنباەۆانىڭ دومبىرانىڭ قوس ىشەگىنەن كۇمبىرلەتە توككەن قۇلاققا جاعىمدى ءتاتتى كۇيلەرى, مۇحيت پەن عاريفوللا مەكتەبىنىڭ سارقىتىنداي كورىنەتىن تانىمال ءانشى  قاتيموللا بەردىعاليەۆتىڭ  اۋەلەتە سالعان اسەم اندەرى جۇرت­شىلىقتىڭ بويىنا شىم-شىمداپ تاراپ جاتتى. ءپىر بەكەت رۋحىنا ارنالعان شا­راعا اتىراۋدان, اقتوبەدەن, ماڭ­عىستاۋدان بالۋاندار مەن اتبەگىلەر كە­لىپتى. بوز كىلەم ۇستىندەگى با­لۋاندار بەلدەسۋىندە مەيرامبەك ەس­ماعامبەتوۆ, قايرات وتەگەن, ايان تايجانوۆ سىندى بالۋاندار قار­سى­لاس­تارىنان ايلاسىن اسىرىپ, قا­زاق كۇرەسىنىڭ ورىستەي تۇسكەنىن كورسەتتى. ءتورت اياعىمەن جەر تار­پىعان سايگ ۇلىكتەر بايگەسىنە توكەن جۇماعۇلوۆتىڭ ءبىر ءوزى ءۇش ماشينە –“دجيپ”, “نەكسيا” جانە “جي­گۋلي” كولىكتەرىن تىگىپتى. ءۇش كو­لىكتەن بولەك اقتوبە وبلىسىنىڭ ازاماتتارى 15 شاقىرىمدىق ات بايگەسىندە ءبىرىنشى كەلگەن تۇل­پار­دىڭ يەسى –توكەن  جۇماعۇلوۆقا  “جيگۋلي” كولىگىن سىيعا تارتتى. جورعا بايگەسىندە ونەرباي جان­با­لانىڭ ۇستىنەن سۋ توگىلمەس تۇلپارى “جيگۋليدى” يەمدەندى. ال 21 شا­قى­رىم­دىق بايگەدە قايىرجان بال­جى­گىتتىڭ “ۆودوپاد” اتتى ءساي­گ ۇلىگى مارەگە شاشاسىنا شاڭ جۇقپاي جەتىپ, شاباندوزىنا “نەكسيانىڭ” كىلتىن ۇستاتتى. الامان بايگەدە توكەن جۇما­عۇلوۆتىڭ قىلقۇي­رىقتى جۇيرىگى  40-تان استام سايگۇ­لىكتى شاڭ قاپتىردى. ءبىر تاڭدانارلىعى, ءمارت مىنەزىمەن تانىلىپ جۇرگەن  توكەن جۇماعۇلوۆ بۇل جولى دا سول قال­پىنان اينىمادى. ول ات بايگەسىنەن جەڭىپ العان ەكى كولىكتى يەمدەنبەي, “جيگۋليدى” بەكەت اتانىڭ جە­تىسايدان كەلگەن ۇرپاعىنا سىيعا تارتتى. ء“دجيپتى” الامان بايگەگە سايگ ۇلىك باپتاعان اتبەگى تيمۋرعا مىنگىزگەن توكەننىڭ اتىمتاي جومارتتىعىن جۇرتشىلىق  وتە ورىندى دەپ قۇپتادى. اۋزىنان ء“پىر بەكەتى” تۇسپەيتىن توكەن جۇماعۇلوۆ بۇرىن اقمەشىتتەگى مەشىتتى قايتا جاڭعىرتۋعا ۇيىتقى بولسا, ەندى مىنە, وسى شارانىڭ باستى دەمەۋشىلىگىن ءوز موينىنا الىپتى. راس, قايىرجان بالجىگىت, ماقسىم ءىزباسوۆ, ەرقۇل داۋلەتباەۆ سىندى ازاماتتار توكەن اعاسىنىڭ ۇلاعاتتى ىسىنە قولداۋ كورسەتۋدەن تارتىنباپتى. ۇيىمداستىرۋ جۇ­مىس­تارىن ايگۇلدەي الەم تانىعان ءدۇلدۇل كۇيشىنىڭ اكەسى ناريمان اعا ۇلكەنباي ۇلى اتقارىپ ءجۇردى. “بەكەت اتانىڭ ەسىمىن بالا كۇنىمىزدەن قۇلاعىمىزعا ءسىڭىرىپ وستىك. وتارباي اتام وتىرسا دا, تۇرسا دا ء“يا, بەكەت!” دەۋشى ەدى. ءوزىمىز دە اتا رۋحىنا سىيىنىپ جۇرەمىز. بەكەت اتا جايلى ءالى دە بىلە تۇسسەك دەيمىز. راس, كىتاپتار, فيلم  بار. ەندىگى ماقسات –بەكەت اتا جايلى رومان تۇرعىسىندا بولا ما, تەرەڭ عىلىمي زەرتتەۋگە قۇ­رىل­عان اكادەميالىق كىتاپ شىعارۋ. ويتكەنى, بەكەت اتا –عاجايىپ تۇلعا. بەكەت اتانىڭ قايتالانباس قاسيەتتەرىن, شەجىرە دەرەكتەردى تولىق زەردەلەپ, تاريحي كىتاپ ەتۋدى كەشەۋىلدەتپەگەنىمىز ءجون. ءتىپتى ءبىر­نە­شە رومان جازىلسا دا ارتىق ەت­پەيدى” دەيدى شى­عارمالارى بىرنەشە تىلگە اۋدا­رىلعان قازاقتىڭ بەلگىلى دراماتۋرگ-جازۋشىسى را­حىم­جان وتارباەۆ.  ايتسا ايت­قانداي, اق­­مە­شىتتە بەكەت اتانىڭ  اساتايا­عىنىڭ كو­شىرمەسى تۇر. اساتاياقتىڭ كوشىر­مە­سىنەن ارابشا جازۋلاردى كور­دىك. دەمەك, بۇل اساتاياقتىڭ ءتۇپ­نۇس­­قا­سىندا دا جازىلعان.  “ونى وقي الا­تىن اراب عالىمدارى قاجەت” دەپ ەدى يسلام قاجى مىرزابەك ۇلى اق­مە­شىتكە تامىز ايىندا كەلگەن ءبىر ساپا­رى­مىزدا. شىنىندا دا بەكەت اتا­­نىڭ اساتاياعىندا نە جازىلدى ەكەن؟!. اي اۋناپ, جىلدار جىلجىعان سايىن جۇرتشىلىقتىڭ بەكەت اتا­نىڭ ءبىر باسىنا قونعان عاجايىپ قا­سيەتتەرىن تەرەڭ تانىپ, ارۋاعىنا سى­­يىنۋعا ىنتا-ىقىلاسى ارتا ءتۇس­كەنىنە تاعى دا كوز جەتكىزدىك. الاش جۇرتىن ارۋاعىڭمەن قولداي بەر, بەكەت اتا! جولداسبەك شوپەعۇل, اتىراۋ وبلىسى, جىلىوي اۋدانى.