وڭتۇستىكتەگى وڭدى ىستەر

جازعى دەمالىستا ەلگە بارىپ, حالىقتىڭ جاعدايىمەن, جەرگىلىكتى جەرلەردە اتقارىلىپ جاتقان جۇمىستارمەن تانىستىق. ولاردىڭ ۇسىنىس-پىكىرلەرىن, سىن-ەسكەرتپەلەرىن تىڭدادىق, پارلامەنتتىڭ ءبىر جىلدىق جۇمىسى تۋرالى ەسەپ بەرىپ, ەلىمىزدەگى بولىپ جاتقان رەفورمالار بارىسىن ءتۇسىندىرىپ قايتتىق. كەزدەسۋلەردە تۇرعىندار ەلباسىمىزدىڭ سارا ساياساتىنىڭ ارقاسىندا داعدارىستى سەزبە­گەن­دەرىن, قايتا وسى داعدارىس كەزەڭىندە ءاربىر ەلدى مەكەندەردە كوپتەن قوردالانىپ قالعان ماسەلەلەردىڭ شەشىمدەرى تابىلىپ, جول, ەلەكتر, سۋ جۇيەلەرى مەن مەكتەپ, اۋرۋحانا, مەدپۋنكتتەر, كلۋبتار مەن مادەنيەت ۇيلەرى جوندەلىپ, جاڭار­عانىن, ەلدى مەكەندەر تازالانىپ, كورىكتەنىپ, اباتتانا تۇسكەنىن, ول جۇمىستار بيىل دا جال­عا­سىن تاۋىپ جاتقانىن ايتىپ جاتتى. “ەلىمىز­دىڭ ازيا قۇرلىعى مەملەكەتتەرى مەن مۇسىلمان ەلدەرىنىڭ, بۇرىنعى كەڭەس وداعى رەسپۋبلي­كا­لارى ىشىندە ءبىرىنشى بولىپ ەۋروپانىڭ تورىنە شىعىپ, ەقىۇ-عا توراعالىق ەتۋى ءبىز ءۇشىن ءۇل­كەن ماقتانىش. بۇنىڭ بارلىعى ەلىمىزدەگى تۇ­راق­تىلىق پەن اۋىزبىرشىلىكتىڭ, ىنتىماقتاستىق پەن بىرلىكتىڭ, قازاقستاننىڭ تۇڭعىش پرە­زيدەنتى, ەلباسىمىزدىڭ تىكەلەي باسشىلىعىمەن قابىلدانعان جانە ىسكە اسىرىلىپ كەلە جاتقان كونستيتۋتسيامىزدىڭ, ن.ءا.نازارباەۆتىڭ كورەگەندىك ساياساتىنىڭ ارقاسىندا, ەلباسىمىز امان بولسىن, ءومىر جاسى ۇزاق بولسىن”, – دەپ ءوز ريزاشىلىقتارىن ءبىلدىردى. ەلدى مەكەندەردى ارالاعاندا وبلىس اكىم­دى­گىنىڭ ىشكى ساياسي تۇراقتىلىقتى قامتاماسىز ەتۋ جولىندا تياناقتى دا تىڭعىلىقتى شارالاردى اتقارىپ كەلە جاتقانى بايقالدى. ۇلىستىڭ ۇلى كۇنى ناۋرىزدا “ىرىس الدى – ىنتىماق” باس­قوسۋ جيىنى وتكىزىلىپ, وندا ەلدەگى ىنتىماق پەن بىرلىك تۋرالى ءباتۋالى ۇسىنىستار ايتىلىپ, ولاردى جۇزەگە اسىرۋدىڭ تەتىكتەرى قاراس­تى­رىل­عان. وسىنداي ءۇردىس وتكەن جىلعى كونستيتۋتسيا كۇنى قارساڭىندا مارتوبەدە بولسا, بيىل رەس­پۋب­ليكا كونستيتۋتسياسىنىڭ 15 جىلدىعىنا وراي قاسيەتتى ورداباسىدا ءوتتى. بۇل كەلەلى كە­ڭەس­تەردە ەلدىگىمىزدى, ىنتىماق-بىرلىگىمىزدى, دوس­تى­عىمىز بەن تاتۋلىعىمىزدى بەرىك ەتۋدىڭ جولدارى كەڭىنەن ءسوز بولىپ, تىڭعىلىقتى جۇمىستار ات­قارىلۋدا. ەلدەگى بولعان كەزدەسۋلەردەن تۇيگە­نى­مىز, حالىقتىڭ ەلباسىنا دەگەن قۇرمەتىندە شەك جوق, ولار ەلباسىمىز ن.ءا.نازارباەۆ جۇرگىزىپ وتىر­عان ساياساتتى ءبىراۋىزدان قولدايدى. وبلىس بويىنشا “قازاقستان رەسپۋب­لي­كا­سى­نىڭ 2010-2014 جىلدارعا ارنالعان ۇدەمەلى ين­دۋستريالىق-يننوۆاتسيالىق دامۋ” باعدارلاماسى اياسىندا رەسپۋبليكالىق يندۋستريالاندىرۋ كارتاسىنا 83 ميلليارد تەڭگەگە باعالانعان 6 ءىرى جوبا, ال وبلىس كولەمىندەگى ايماقتىق يندۋس­تريالاندىرۋ كارتاسىنا 33 ميلليارد تەڭگە بولاتىن 19 جوبا ەنگىزىلگەن. وسى جوبالار ىسكە اسىرىلعاندا ءتورت مىڭنان استام ادامعا تۇ­راقتى جۇمىس ورىندارى اشىلادى ەكەن. ال, بيىلعى جىلى 54 ميلليارد تەڭگە تۇراتىن 8 جوبا ىسكە اسىرىلىپ, 2200-گە جۋىق جۇمىس ورنى اشىلادى دەپ جوسپارلانۋدا. وبلىستا ۇستىمىزدەگى جىلعى رەسپۋبليكالىق باعدارلاماعا سايكەس پايدالانۋعا بەرىلەتىن ەڭ ءىرى وبەكتىلەردىڭ ءبىرى شىمكەنت قالاسى ما­ڭىن­دا سالىنىپ جاتقان “ستاندارتتسەمەنت” زاۋى­تىنىڭ قۇرىلىسى. الىپ زاۋىت 25 گەكتار جەردى الىپ جاتىر. قۇرىلىسى 2009 جىلى باستالعان, بيىلعى جىلى قازان ايىندا ىسكە قوسىلماقشى. قىتاي ماماندارىمەن بىرلەسىپ سالىنىپ جاتقان زاۋىت قازىرگى زامانعى, ەڭ وزىق, ەكولوگيالىق تازا, تسەمەنتتى قۇرعاق تاسىلمەن ءوندىرۋ تەحنولوگياسىمەن جابدىقتالعان. وڭتۇستىكتە قۇرىلىس كوپ سالىنۋدا, باتىس قىتاي – باتىس ەۋروپا جولىنا دا كوپ تسەمەنت كە­رەك. حالقى تىعىز وڭىردە جەكە مەنشىك ءۇي سالۋ دا دامىعان. وسىنىڭ بارىنە ساپالى تسە­مەنت كەرەك. قازىرگى جۇمىس ىستەپ تۇرعان تسەمەنت زاۋىتى وتكەن عاسىردىڭ 50-جىلدارى سالىنعان, تەحنولوگياسى ەسكى, باعاسى قىمبات. وبلىس قا­جەتتىلىگىن تولىق وتەمەيدى. كەي جىلدارى تسە­مەنتتىڭ تونناسى 30 مىڭ تەڭگەگە دەيىن كوتەرىل­گەن. جاڭا تسەمەنت زاۋىتى قۇرىلىسىندا 2000-نان استام قۇرىلىسشى ىستەۋدە. ونىڭ 200-گە جۋىعى قىتاي جۇمىسشىلارى مەن ماماندارى. مۇنداي الىپ قۇرىلىستار كەزىندە بۇكىلوداقتىق ەكپىندى قۇرىلىس بولىپ جاريالانىپ, ديرەك­تيۆتى باسقارۋ ورگاندارىنىڭ باسشىلارى شتاب قۇ­رىپ, اپتا سايىن ونداعان مەردىگەرلىك قۇرى­لىس, جابدىقتاۋ, تاسىمالداۋ مەكەمەلەرىنىڭ جۇمىستارىن ۇيلەستىرىپ وتىراتىن لەزدەمە وتكىزىلىپ تۇراتىن. سونىڭ وزىندە قۇرىلىس 4-5 جىلعا سوزىلاتىن. مىنە, نارىقتىق ەكونوميكانىڭ كۇشى, ار­تىق­شىلىعى. “وزىمدىكى دەگەندە, وگىز قارا كۇشىم بار” دەيدى قازاق وسىندايدا. اتى رەسپۋبليكاعا بەل­گىلى كاسىپكەر, وبلىستىق ءماسليحات دەپۋتاتى سەرىكجان سەيىتجانوۆ ايقاي-شۋسىز, قارجىنى دا تاۋىپ, جوبانى دا قىتايدىڭ ەڭ مىقتى جو­بالاۋ ينستيتۋتىندا جاساتىپ, مەملەكەتتىك سا­راپتامادان وتكىزىپ, قۇرعاق تاسىلمەن تسەمەنت ءون­دىرەتىن زاۋىت قۇرىلىسىن نەبارى 24 ايدا ءبى­تىر­مەكشى. قۇرىلىس ءجۇرىپ جاتقانىنا قاراماستان, زاۋىت تەرريتورياسىندا گۇلدەر ءوسىپ تۇر. مەن, كاسىپكەر س.سەيىتجانوۆقا: “مىناداي الىپ قۇرىلىستى ءوز ەڭبەگىڭىزبەن, ءوز كۇشىڭىزبەن سالىپ جاتقانىڭىزعا قاراعاندا, ءسىزدىڭ جۇرەگىڭىز جولبارىستىڭ جۇرەگىندەي-اۋ شاماسى. بۇل مىڭ پۇت تۇز جەگەنمەن بىردەي عوي”, – دەدىم. “مىڭ پۇت بولماسا دا سوعان جاقىنداپ قالعان بولار”, – دەدى ول ءسال ەزۋ تارتىپ. “قازاقتىڭ ۇندەمەي ءجۇ­­رىپ-اق اسقار تاۋداي مىندەتتى اتقاراتىن وسىن­داي ازاماتتارى كوپ بولسا عوي”, دەدىم مەن ىشىمنەن. وبلىستا ينفراقۇرىلىمى دايىن, بۇرىنعى فوسفور زاۋىتى اۋماعىندا كولەمى 132 گەكتار جەر اباتتاندىرىلىپ, ءوندىرىس ورىندارىن اشۋ ءۇشىن شەتەلدەن ينۆەستيتسيالار تارتۋ جۇمىستا­رى جۇرگىزىلۋدە. كاسىپكەرلىكتى قولداۋ ماقساتىن­دا “ماكسيمۋم” ايماقتىق ينۆەستيتسيالىق ور­تالىعى اشىلىپ, شاعىن جانە ورتا بيزنەس سۋ­بەك­تىلەرىنە جىلدىق ءوسىمى 7 پايىزبەن نەسيە­لەر بەرىلۋدە. بۇل ەكىنشى دەڭگەيدەگى بانكتەر مەن “قازاگرو” ۇلتتىق حولدينگى” اق نەسيە بەرۋ شارتتارىنان الدەقايدا جەڭىل. الايدا, “قازاگرو” ۇلتتىق حولدينگى” اق ارقىلى وبلىس­قا كوكتەمگى ەگىس ەگۋگە ارنايى بولىنگەن 2,5 ميلليارد تەڭگە نەسيە بار-جوعى 10 پايىز كولە­مىندە عانا يگەرىلگەن. سەبەبى, نەسيە بەرۋ ەرە­جە­لەرى كۇردەلى. قاعازباستىلىق كوپ. وڭتۇستىكتە تاۋار وندىرۋشىلەرگە نەسيە ماقتا, كوكونىس, جەمىس-جيدەك وڭدەيتىن كاسىپورىندار ارقىلى بەرىلسە. بۇل تەز جانە ءتيىمدى بولعان بولار ەدى, دەيدى ديقاندار. “جول كارتاسى” اياسىندا 2009 جىلى 758 جوبانى ىسكە اسىرۋعا 25,8 ميلليارد تەڭگە قار­جى يگەرىلسە, ۇستىمىزدەگى جىلى بۇل باعدارلاماعا 18,5 ميلليارد تەڭگە ءبولىنىپ, جۇزدەگەن اۋىز سۋ, اعىن سۋ, تاعى باسقا وبەكتىلەر كۇردەلى جانە اعىمداعى جوندەۋدەن وتۋدە. جاڭادان مىڭداعان جۇمىس ورىندارى اشىلعان. كەزدەسۋلەردە كوتەرىلگەن ماسەلەلەر مەن ۇسى­نىستاردان حالىقتىڭ تالاپ-تىلەكتەرىنىڭ, تالعامدارىنىڭ وسە تۇسكەنى بايقالادى. بۇگىنگى كۇن تارتىبىندەگى ماسەلەلەر: ءار ۇيگە تاۋلىك بويى اۋىز سۋ بەرۋ, جولاۋشىلار تاسيتىن اۆتوبۋس­تار­دى جاڭارتۋ, كەدەن وداعىنىڭ حالىق ءۇشىن ءتيىم­دى جانە ءتيىمسىز جاقتارى, ەقىۇ ءسامميتى تۋ­را­لى, تابيعات قورعاۋ, ەكولوگيا, رەكۋلتيۆاتسيا ماسەلەلەرى, شارۋا قوجالىقتارىن ىرىلەندىرۋدى ىن­تالاندىرۋ, ەلدى مەكەندەردى گازداندىرۋ, كاناليزاتسيا سالۋ, سۋبسيديا مەن نەسيە بەرۋدەگى, تەندەر وتكىزۋدەگى كەمشىلىكتەر, سۋارمالى جەر­لەردى ءتيىمدى پايدالانۋ, تامشىلاتىپ سۋارۋ, جىلىجايلار سالۋ, شارۋالاردىڭ ءبىلىمىن كوتەرۋ. وسى ماسەلەلەردىڭ وزىنەن-اق ەلىمىزدىڭ ەكونو­مي­كاسىننىڭ العا دامىپ كەلە جاتقانىن, حال­قىمىزدىڭ ءال-اۋقاتىنىڭ, سۇرانىسىنىڭ وسە تۇسكەنىن بايقايمىز. كەزدەسۋگە قاتىسۋشىلار, كاسىپكەرلەر, ءماسليحات دەپۋتاتتارى كەدەن وداعىنىڭ ءتيىمدى جاقتارىن ايتا كەلە, ءتيىمسىز جاقتارىن ازايتۋ ماقساتىندا رەسپۋبليكالىق دەڭگەيدە شەشىلەتىن ماسەلەلەرگە دە كوڭىل اۋداردى. 2010 جىل باسىنان كوممۋنالدىق قىزمەت كورسەتۋشى مونوپوليستەر ءوز تاريفتەرىن كوتەرۋ­دە. مىسالى: “شىمكەنتتسەمەنت” اق تسەمەنت ءوندى­رىسىندە 35,6 پايىز مونوپوليستەردىڭ تاريف­تەرى قۇرايدى, ول ەلەكتر ەنەرگياسى مەن گاز. باسقا دا ءوندىرىس ورىندارىندا جاعداي وسىلاي. سوندىقتان وتاندىق كاسىپورىندارعا قولايلى جۇمىس جاساۋ ءۇشىن مونوپوليستەردىڭ تاريفتەردى كوتەرۋىنە ۋاقىتشا موراتوري جاريالاۋ جانە شي­كىزات پەن باسقا دا ماتەريالداردى جەتكىزۋ ءۇشىن تەمىر جول تاريفتەرىن تومەندەتۋ كەرەك دە­گەن ۇسى­نىس­تار ايتىلدى. بۇل ماسەلەگە رەسپۋب­ليكا ۇكىمە­تىنىڭ نازار اۋدارعانى ءجون بولار ەدى. كەدەن وداعىن ۇتىمدى پايدالانۋ ءۇشىن وبلىس كولەمىندە شەشىمىن كۇتىپ وتىرعان ماسە­لەلەر دە جەتكىلىكتى. 2009 جىلى وبلىستىڭ سىرت­قى ساۋدا اينالىمى 2,5 ميلليارد اقش دول­لا­رىن قۇراسا, ونىڭ ىشىندە ەكسپورت – 1,5 ميل­ليارد دوللار, يمپورت 956 ميلليون دوللار بول­عان. ەكسپورتتا رەسەيدىڭ ۇلەسى 9,2 پايىز بولسا, يمپورتتا 27 پايىز. ونىڭ ىشىندە وبلىس كولە­مىن­دە وندىرىلۋگە مۇمكىنشىلىگى بار تاۋارلار دا رەسەيدەن اكەلىنەدى. مىسالى: وتكەن جىلى رە­سەيدەن 1500 توننادان استام ءسۇت جانە ءسۇت ءونىم­دەرى, 6300 تونناعا جۋىق وسىمدىك مايلارى, ءجۇز­دە­گەن توننا گازدالعان ءتاتتى سۋسىندار, كىرپىش, تسەمەنت, مۇناي ونىمدەرى اكەلىنگەن. وسى تاۋار­لاردىڭ ءبارىن وبلىس ىشىندە وندىرۋگە بولادى جانە وندىرىلۋدە. تەك, ءوندىرىس سالاسىنداعى سۇرانىس پەن قاجەتتىلىكتى انىقتاپ, اۋىل شارۋا­شىلىعى ونىمدەرىن وڭدەۋ مەن قۇرىلىس يندۋس­ترياسىندا جۇمىس ىستەيتىن وتاندىق تاۋار ءون­دىرۋ­شىلەردى بارىنشا قولداپ, كومەكتەسۋ قاجەت. تاۋار وندىرۋشىلەرگە كەدەن وداعىنىڭ ارتىق­شىلىقتارى مەن ەرەكشەلىكتەرىن ءتۇسىندىرۋ, ناسيحاتتاۋ جۇمىستارىن كەڭىنەن جۇرگىزىپ, ءون­دى­رىلەتىن تاۋارلار مەن ولاردىڭ باعالارى تۋ­را­لى اقپاراتپەن قامتاماسىز ەتىپ وتىرۋ كەرەك. كەدەن وداعىنىڭ جۇمىس ىستەۋگە تيىمدىلىگىن بايقاعان ديقاندار وڭتۇستىكتىڭ كليمات ەرەك­شەلىكتەرىن پايدالانىپ قاۋىن-قاربىز, كوكونىس, جەمىس-جيدەك ونىمدەرىن ءوندىرۋدى ۇلعايتىپ, رەسەيدىڭ تاۋار رىنوگىنا كەڭىنەن شىعا باس­تاعان. تەك, شاردارا اۋدانى ديقاندارى ءۇستىمىز­دەگى جىلى تامىز ايىندا عانا رەسەيگە 15000 توننا قاۋىن-قاربىز جىبەرىپ پايدا تاپسا, 120 مىڭ توننا باقشا داقىلدارىن رەسپۋبليكا كو­لەمىندە ساتقان. تەك, ءبىر جىلدا قاۋىن-قاربىز ەگۋ كولەمىن 1500 گەكتارعا ارتتىرعان. وسىنداي جاعداي وبلىستىڭ باسقا اۋداندارىندا دا باي­قالادى. وبلىستا وندىرىلگەن ونىمدەردى (قاۋىن-قاربىز, كوكونىس, جەمىس-جيدەكتى) ىسىراپسىز جيناۋ, دايىنداۋ, ساتۋ ءالى دە ءوز شەشىمىن تاپ­پاي كەلەدى. وڭتۇستىك الەۋمەتتىك-كاسىپكەرلىك كور­پوراتسياسىنىڭ وسى ماسەلەنى شەشۋ ءۇشىن ءار اۋداننان اشقان سەرۆيستى-دايىنداۋ ورتالىق­تارى­نىڭ جۇمىسى سىن كوتەرمەيدى. وڭىردە شا­عىن جانە ورتا بيزنەستى دامىتۋ ءۇشىن قۇرىلعان الەۋمەتتىك-كاسىپكەرىك كورپوراتسيالاردى وبلىس اكىمدىكتەرى قاراماعىنا ءبولىپ بەرۋ تۋرالى ماسەلە تولىق شەشىمىن تاپپاعان. وبلىستا ۇساق شارۋا قوجالىقتارىن ىرىلەن­دىرۋ, ەگىن شارۋاشىلىقتارىن ءارتاراپتاندىرۋ, جاڭا تەحنولوگيالار مەن جوعارى ءونىم بەرەتىن وسىمدىك سورتتارىن وندىرىسكە ەنگىزۋ جۇمىستارى قاتار جۇرگىزىلۋدە. 2005 جىلى ماقتاارال اۋدا­نىندا قۇرىلعان “قازاق ماقتا شارۋاشىلىعى عىلىمي-زەرتتەۋ ينستيتۋتى” از ۋا­قىت ىشىندە ماقتانىڭ 9 اۋدانداستىرىلعان سور­تىن شىعارىپ ۇلگەرىپتى. ەندى ونداعان ميلليون تەڭگەگە كورشى ەلدەردەن ساتىپ اكەلىنەتىن باقشا داقىلدارى مەن سۋارمالى جەرگە ەگىلەتىن جوڭىشقا تۇقىمى داقىلدارىنىڭ سورتىن شى­عا­رۋ جولىندا ىزدەنىستەر جاسالۋدا. ينستيتۋت دي­رەكتورى, اۋىل شارۋاشىلىعى عىلىمدارى­نىڭ دوكتورى يبادۋللا ۇمبەتاەۆ: “قازىرگى كەزدە باقشا داقىلدارىنىڭ وزىمىزگە قولايلى سورتتارىن شىعارۋدى قولعا الدىق. كەيبىر شارۋا قوجالىقتارى سۋارمالى جەرلەرگە جو­ڭىش­قانىڭ, ءتالىمى جەرگە ەگىلەتىن سورتتارىن ەگىپ 2-3 ورىم عانا ءونىم الىپ ءجۇر. بۇل دا ءبىل­مەس­تىك قوي. قازىر ءبىز سۋارمالى جەرگە ەگىلەتىن جو­ڭىشقا تۇقىمىن شىعارۋمەن اينالىسۋدا­مىز. سوندا ءار گەكتار ونىمدىلىگى 2-3 ەسە كو­بەيگەن بولار ەدى. شارۋالاردىڭ ءبىلىمىن كوتەرۋ ءۇشىن كۋرستار اشىپ, ولاردى اگروتەحنيكا مەن نا­رىق ەكونوميكاسىنىڭ ەرەكشەلىكتەرىن وقىت­پاقشىمىز”, – دەيدى. ماقتاارال مەن شاردارا اۋداندارىن بايلا­نىس­تىراتىن جولدى وزبەك شەكاراشىلارى جاۋىپ تاستاعالى جول 80 كيلو­مەترگە ۇزارىپ, تۇرعىندار ءۇشىن قو­لايسىز جاعدايلار تۋىنداعان. ال, قيىر وڭتۇستىكتە ورنالاسقان ماق­تاارال اۋدانىنا جۇك تاسىمالداۋ وزبەكستان ارقىلى كەلەتىن تەمىر جولعا بايلانىستى بولاتىن. قازىرگى كەزدە تەمىر جول قاتىناسى ماقتاارال ستانساسىنىڭ ۇكىمەت­ارا­لىق كەلىسىمگە سايكەس جاسا­لىنعان حاتتاماعا ەنبەي قالۋىنا بايلا­نىستى توقتاپ تۇر. ەگەر ۇكى­مەت وسى ماسەلەنى وزبەكستان ۇكى­مەتىمەن كەلىسىمگە كەلىپ, تەز ارادا شە­شپەيتىن بولسا, 300 مىڭ حالىق تۇراتىن ماقتا­ارال اۋدانىنا كە­لە­تىن جانە اۋدان كولەمىنەن شىعاتىن ءارتۇرلى تاۋارلار مەن جۇكتەردى جەتكىزۋ ۇلكەن پروب­لە­ماعا اينالادى. ەگەر وزبەكستان جاقتان كەلە­تىن تەمىر جول قا­تىناسى شەشىلمەسە, ءوز تەرريتوريامىز ارقىلى سارىاعاش ستانساسىنان عاني مۇراتباەۆ ەلدى مەكەنىنە دەيىن 70 كيلومەتر تەمىر جول سالۋ ماسەلەسىن شەشۋىمىز كەرەك بولادى. وبلىستا “كوكساراي” سۋ رەت­تە­گىشىن سالۋعا بايلانىستى جەتىساي-شاردارا-ارىس اۆتوجولى­نىڭ جيىرما شاقىرىمداي بولىگى سۋ رەتتەگىشتىڭ استىندا قالاتىنى انىقتالىپ, اينالما جول سالۋ تۋرالى شەشىم قابىلداندى, قازىر جول قۇ­رى­لىسى قىزۋ قارقىنمەن جۇرگىزىلۋدە. جول قۇ­رىلىسىنىڭ جالپى سمەتالىق قۇنى 2 195 ميل­ليون تەڭگە. ول رەسپۋبليكالىق بيۋدجەتتەن 3 جىلعا بولىنگەن: 2009 جىلى – 354 ميلليون تەڭگە, 2010 جىلى – 1 249 ميلليون تەڭگە, 2011 جىلى – 591 ميلليون تەڭگە. قازىرگى تاڭدا اعىم­داعى جىلدىڭ قارجىسى تولىعىمەن يگە­رىلگەن. 2010 جىلعى قۇرىلىس ماۋسىمى بىتكەنگە دەيىن جولدى تولىق اياقتاۋعا مۇمكىندىك بار. سوندىقتان ۇكىمەت 2010 جىلى بيۋدجەتكە تولىق­تىرۋلار مەن وزگەرىستەر ەنگىزگەندە اتالعان جولدى سالۋدى اياقتاۋ ءۇشىن 2011 جىلى جوسپارلانعان 591 ميلليون تەڭگەنى 2010 جىلعا ءبولۋدى شەشۋى كەرەك. سوندا 240 مىڭنان استام حالىق تۇراتىن ورداباسى, ارىس, شاردارا اۋدان­دارىنىڭ ەلدى مەكەندەرىنىڭ جول بايلانىسى شەشىلەدى. وڭتۇستىكتىڭ باس قالاسى شىمكەنت جىلدان جىلعا كوركەيىپ, قۇلپىرا تۇسۋدە. اسىرەسە, سوڭعى ءبىر جىلدا تاۋەلسىزدىك مونۋمەنتى, اباي مۇراجايى, “جىبەك جولى” كومپوزيتسياسى, كوركەمسۋرەت گالەرەياسى, ت.رىسقۇلوۆ ەسكەرتكىشى, تاعى باسقا وبەكتىلەر اشىلىپ, اباي ساياباعى ساندەنىپ شىعا كەلدى. ۇلى وتان سوعىسىنىڭ 65 جىلدىعى قارساڭىندا اباي ساياباعىنان داڭق مەموريالى اشىلدى. وندا وڭتۇستىكتەن ۇلى وتان سوعىسىنا قاتىسقان 140 مىڭنان استام ادامنىڭ اتى-تەگى ءمارمار تاسقا قاشالىپ جا­زىل­دى. تامىز ايىنىڭ 15-17 جۇلدىز­دارى ارالىعىندا شىمكەنتتە قازاقتىڭ ۇلى سازگەرى ءشامشى قالداياقوۆتىڭ 80 جىلدىق مە­رەي­تويى اتاپ ءوتىلدى. مەرەيتوي قارساڭىندا بۇ­رىن كۇل-قوقىس بولىپ جاتقان قىرعى بازاردىڭ ەتەگى اباتتاندىرىلىپ, ء“شامشى الەمى” ساياباق-كەشەنى اشىلدى. وسى جەردە ءشامشى اعامىزدىڭ 80 جىلدىعىنا ارنالعان “ارىس جاعاسىندا” اتتى ءان فەستيۆالى جوعارى كوركەمدىك-شىعارماشى­لىق دارەجەدە ءوتتى. مازمۇندى وسىنداي ءىس-شارالاردى ۇيىم­داس­تىر­عان وبلىس اكىمدىگىنە, وبلىس اكىمى ا.مىر­زاح­مە­توۆكە كوپشىلىكتىڭ العىسى شەكسىز. وبلىستا دەنساۋلىق ساقتاۋ سالاسىنىڭ ماتە­ريالدىق-تەحنيكالىق بازاسى جىل سايىن نىعايا تۇسۋدە. وتكەن جىلى وبلىس تاريحىندا تۇڭعىش رەت اشىق جۇرەككە وپەراتسيا جاساۋ يگەرىلىپ, جىل بويى 100-دەن استام ادامعا وپەراتسيا جا­سالدى. دەگەنمەن, وبلىستا بيۋدجەتتەن بولىنەتىن قارجى ءبىر ادامعا شاققاندا رەسپۋبليكانىڭ ورتاشا كورسەتكىشىنەن 15 پايىزعا, ال حالىققا تەگىن بەرىلەتىن مەديتسينالىق كومەكتىڭ كەپىلدىك كولەمى 20 پايىزعا از. قازىرگى كەزدە قۇرىلىسى 2008 جىلى باستالىپ, كەيىننەن داعدارىسقا باي­لانىستى توقتاتىلعان تۇركىستان قالاسىنداعى 200 توسەك-ورىندىق كوپبەيىندى بالالار اۋرۋحاناسىنىڭ, شىمكەنت قالاسىنداعى ەمحانا مەن لەڭگىر قالاسىنداعى اۋرۋحانانىڭ قۇرىلىسىن جالعاستىرۋ ءۇشىن رەسپۋبليكالىق بيۋدجەتتەن 2011 جىلى قارجى ءبولۋ ۇكىمەت تاراپىنان شەشىمىن تابۋى كەرەك. كەزدەسۋلەردە اتقارىلىپ جاتقان يگى ىستەردىڭ اراسىندا كەمشىلىكتەر مەن ولقىلىقتار دا ءسوز بولدى. اسىرەسە, باعا مەن تاريفتەردىڭ ءوسۋى, مەملەكەتتىك ساتىپ الۋ مەن نەسيە بەرۋدىڭ سوزىلىپ كەتۋى, كارىزدىك جۇيەلەردىڭ ۇيىق باسىپ, جەر استى سۋلارىنىڭ كوتەرىلۋى سالدارىنان سۋارمالى جەرلەردىڭ ىستەن شىعۋى, قوسالقى شارۋاشىلىقتاردى دامىتۋعا مەملەكەت تاراپىنان كومەكتىڭ بولماۋى, ەلدى مەكەندەردى گازداندىرۋ, جول اپاتىنىڭ كوبەيىپ كەتۋى, تاعى باسقا كوپتەگەن ماسەلەلەر تۋرالى ۇسىنىس-پىكىرلەر ايتىلدى. بۇكىل سانالى عۇمىرىن سۋ شارۋاشىلىعى مەن ونى دامىتۋعا جۇمساعان, قازىر قۇرمەتتى ەڭبەك دەمالىسىنداعى زەينەتكەر, سوزاق اۋدانىنىڭ قۇرمەتتى ازاماتى سوۆەت ابدۋللاەۆ ەلىمىزدە وندىرىلەتىن مال ونىمدەرى مەن كوكونىس, جەمىس-جيدەكتىڭ 80-90 پايىزىن ءوندىرىپ, وزدەرىن وزدەرى اسىراپ قانا قويماي, قالاداعى بالالارى مەن تۋىستارىنا ازىق-ت ۇلىكپەن كو­مەك­تەسىپ, ارتىلعانىن بازارعا شىعارۋدا. ەلى­مىزدە ازىق-ت ۇلىك مولشىلىعىن جاساۋعا قوماق­تى ۇلەس قوسىپ وتىرعان اۋىل تۇرعىندارىنىڭ جەكە قوسالقى شارۋاشىلىقتارىنا مال تۇقى­مىن اسىلداندىرۋ, جۇقپالى اۋرۋلار مەن ءوسىم­دىك زيانكەستەرىمەن كۇرەسۋدە مەملەكەت تارا­پى­نان قولداۋدىڭ تىپتەن از ەكەنىن ايتا كەلىپ, ول بى­لاي دەيدى: ء“بىز ءوزىمىزدىڭ ءۇي-ىرگەلى جەرىمىزدى ەر­مەك ەتىپ, ەشكىمنەن ازىق-ت ۇلىك سۇرامايمىز. قۇ­داي­عا شۇكىر, ەت تە, ءسۇت تە, ىرىمشىك تە, ماي دا, كوكونىس تە, جەمىس تە وزىمىزدەن. ەشتەڭە ساتىپ المايمىز. قالاداعى بالالارىمىزدىڭ سوعىمى دا, ءىشىپ جەيتىن ماي-قۇرتى دا, كوكونىسى, جەمىس-جيدەگى دە ءبىزدىڭ موينىمىزدا. كۇزگە قاراي 100-150 بانكى جابىلعان كوكونىستى قالاعا جىبەرىپ تۇرامىز. اۋىلعا مەملەكەت كومەك بەرەدى, سۋب­سي­ديا الادى دەيدى, ونى ءبىز ەستىگەنىمىز بولماسا, كورگەن جوقپىز. كەي جىلدارى بۇقا بولماي, سيىر­لارىمىز قىسىر قالادى. ۇكىمەت ەڭ بولما­سا مال تۇقىمىن اسىلداندىرۋعا, وسىمدىك زيان­كەس­تەرىمەن كۇرەسۋگە كومەكتەسسە. مال بوردا­قى­لاۋ الاڭدارىنا دا مال كەرەك شىعار, ونى ءبىز­دەن الماعاندا كىمنەن الادى. ال, بىزدەگى مالدىڭ ءتۇرى مىناۋ. اۋىل شارۋاشىلىعىن دا­مىتۋدىڭ باستى باعىتى, ونى يندۋستريالاندىرۋ ەكەنىن ءتۇ­سىنەمىز. اۋىلدا تۇرعان سوڭ ءبارىبىر تۇرعىن­دار­دىڭ قوسالقى شارۋاشىلىعى بولادى عوي. سونىڭ الەۋەتىن تولىق جانە ءتيىمدى پاي­دالان­ساق, ەلىمىز باي تۇسپەي مە؟ وسى ماسەلەگە ۇكىمەت­تىڭ نەگە نەمقۇرايلى قارايتىنى ءتۇسى­نىكسىز. بۇرىن دايىنداۋ پۋنكتتەرى دەيتىن بولۋ­شى ەدى, ارتىق ونىمدەردى وتكىزەتىن. ولاردىڭ ءىزى دە جوق, بۇل تۋرالى ايتا-ايتا شارشادىق. وسى ماسەلەنىڭ شەشىلۋىنە اتسالىسساڭىز. بۇل – اۋىل تۇرعىندارىنىڭ اماناتى”, دەدى. ءيا, بۇل اششى شىندىق. بالا-شاعاسىن ءۇي-ىرگەلى جەرى مەن مەن قوسالقى شارۋاشىلىعى ەسە­بىنەن اسىراپ وتىرعان, باسقا جۇمىسى جوق ادامدار سانى ەلىمىزدە بارشىلىق. ولاردى  ءوزىن-ءوزى اسىرايتىندار سانا­تىنا جاتقىزىپ, جۇ­مىسسىزدار قاتارىنا ەنگىز­بەيدى. رەسپۋبليكادا مال ونىمدەرى مەن كوكونىس­تىڭ 70-80 پايىزى وسى جەكە قوسالقى شارۋا­شى­لىقتاردا وندىرىلەدى. الايدا, اۋىل شارۋاشى­لى­عى مينيسترلىگى جەكە شارۋاشىلىقتا وندىرىلگەن ءونىمنىڭ سانيتارلىق جاعدايى تومەن دەگەندى سىلتاۋ ەتىپ, ولاردىڭ دا­مۋىنا قامقورلىق جا­سا­عىسى كەلمەيدى. سون­دىقتان ۇكىمەت بۇل ۇلكەن الەۋمەتتىك ماسەلەگە ەرەكشە كوڭىل ءبولۋى ءتيىس. قۋانىش ايتاحانوۆ, پارلامەنت سەناتىنىڭ دەپۋتاتى.