كوشپەندىلەردىڭ كوركەم شەجىرەشىسى اماندوس اقاناەۆتىڭ “ ۇلى ەلدىڭ تاراندىسى” جوباسى تۋرالى وي-تولعام
كوشپەندىلەردىڭ كوركەم شەجىرەسىنە سۇڭعات ونەردىڭ (جيۆوپيس) قۇدىرەتىمەن ءتىل بىتىرگەن قر ەڭبەك سىڭىرگەن قايراتكەرى اماندوس اقاناەۆتىڭ قىلقالامىنان تۋعان دۇنيەلەردى وزگە سۋرەتشىلەردىڭ شىعارمالارىمەن شاتاستىرۋ ءتىپتى مۇمكىن ەمەس. تالانتتارعا كەندە بولىپ كورمەگەن ۇلى دالانىڭ دارا دارىندارىنىڭ ءبىرىنىڭ قولىنان شىققان قايتالانباس تۋىندىلار – ۇلتتىق بەينەلەۋ ونەرىنىڭ بايلىعى مەن بەلدى ءبىر تارماعى بولىپ تابىلاتىندىعىن تانۋ ءۇشىن اقاناەۆتىڭ الەمىنە بويلاپ كورەلىك. ءبىز بۇل جولى سۋرەتشىنىڭ سوڭعى بەس جىل بويى كۇندىز كۇلكى, تۇندە ۇيقى كورمەي جاساعان “ ۇلى ەلدىڭ تاراندىسى” جوباسىن اڭگىمەگە ارقاۋ ەتپەكپىز.
سۋرەتشىنىڭ كەمەلدى شاعىندا دۇنيەگە اكەلگەن سۇبەلى شىعارمالارى – “ ۇلى ەلدىڭ تاراندىسى” جوباسى بولىپ تابىلاتىندىعى ءسوزسىز. تاراندى جوباسىنىڭ سيمۆولى – سكيفتىك “اڭ ءستيلى”. كوشپەندىلەردىڭ جىلناماسى ىسپەتتى اتالمىش جوبا – مونۋمەنتالدىق جيۆوپيس تسيكلىنەن تۇرادى (اۋقىمى 250ح180سم-دەن 300ح210 سم. دەيىن). ءتۇرلى تەحنيكالاردى پايدالانا وتىرىپ, انيماليستىك جانردى, ويۋلاردى, ارحەولوگيالىق, ەتنوگرافيالىق ەسكەرتكىشتەر نەگىزىندەگى كومپوزيتسيالاردى ءبىر جەرگە توعىستىراتىن سۋرەتشىنىڭ ءوز بەينە-بايانى بار.
سۋرەت ونەرىنىڭ سۇرلەۋلەرىنەن ءوز سوقپاعىن تاپقان اقاناەۆتىڭ تاقىرىپتىق جانە پلاستيكالىق نەگىزىن – جىلقىلار, قۇستار, تۇيەلەر, ارقارلار, ارحەولوگيالىق قازبادان تابىلعان, التىننان جاسالعان ءۇيسىن قازىناسىنىڭ بۇيىمدارى, التاي مەن جەتىسۋدىڭ ەرتە دۇنيەدەگى تەمىر ءداۋىرىنىڭ قورعاندارى, ەجەلگى ەسكەرتكىشتەردىڭ ويۋ-ورنەكتەرى, تاستان قاشالعان قۇرالدار, تۇرىك دۇنيەسىنىڭ ارحيتەكتۋرالىق زاتتارى, قازاق ءۇيدىڭ توقىمالىق ونەرى جانە نەگىزگى قۇرىلىمدارى. سونىمەن بىرگە جوباعا ء“تاڭىر كەمەسى” (400ح150سم) سكۋلپتۋراسى, “تاراندى- ەرميتاج” مۇراجاي ءۇيىنىڭ كومپيۋتەرلىك نۇسقاداعى ۇلگىسى ەنگەن.
رەلەفتىك ستيلدە ورىندالعان “ ۇلى ەلدىڭ تاراندىسى” تۋىندىلارىن تاماشالاعان جان, سۇڭعات ونەردى باعالايتىن, ونىڭ ءتىلىن تۇسىنەتىن ادام اماندوس اقاناەۆتىڭ قولتاڭباسى ەشكىمدى قايتالامايتىنىن تۇيسىنەدى. بۇل مانەر – سۋرەتشىنىڭ كوپتەگەن جىلدارداعى ىزدەنىسىنىڭ ناتيجەسى. ول ەرتە دۇنيەدەگى, ورتاعاسىرلىق, كەيىنگى ەۋرازيالىق كوشپەندىلەردىڭ پلاستيكالىق سالت-ءداستۇرىن كوركەم بەينەلەۋىمەن دارالانادى.
كوشپەندىلەردىڭ كوركەم شەجىرەسىن سۋرەتشىنىڭ جاڭاشا زەرتتەۋى, وسى زامانعى جيۆوپيسكە جاڭا تەحنولوگيالاردى, تەحنيكانى, الىمدى ماتەريالداردى پايدالانۋ مۇمكىندىگىن كەڭەيتكەنىنە كوزىڭىز جەتەدى. ول جيۆوپيسكە مەتاللدان قۇيىلعان ءمۇسىننىڭ, توقىما ونەرىنىڭ, اعاش سياقتى باسقا ماتەريالداردىڭ بولشەكتەرىن ەندىرە الادى. 4 مەترلىك بيىكتىككە جەتەتىن كەيبىر شىعارمالار دالانىڭ ۇلىلىعى مەن ءالى اشىلماعان قۇپياسىن, شەشىلمەگەن جۇمباعىن ورنەكتەيدى. “وقىپ ال”, “تاني ءتۇس” دەگەندەي, ءبىر سىرىن ىشىنە بۇگىپ, تىلسىمىنا جەتەلەپ بارا جاتقانىن اڭعاراسىڭ.
ۋاقىتتىڭ قالتارىستارىندا قالعان تىرشىلىك تولعاۋلارىن, مىنەزدەردى, كوشپەندىلەردىڭ ميفولوگيالىق بولمىسىن پاش ەتۋگە ۇمتىلعان “ ۇلى ەلدىڭ تاراندىسى” جوباسى قانشا ۇڭىلسەڭىز دە سىرىن بىردەن جايا سالمايدى. ءتۇرلى تەحنيكالار مەن ماتەريالدار, مايلى جيۆوپيس, كوللاج, رەلەفتى جاپسىرما, جىلتىراتۋ, قىناۋ, تاعى زاماناۋي تەحنولوگيالار قولدانىلعان توپتامالاردىڭ كۇردەلىلىگى دە ونىڭ قۇنىن اسىرىپ, باعاسىن بازارلاي تۇسەدى. انىعىن ايتقاندا, ءاربىر شىعارما – جانكەشتى ەڭبەك پەن جانە ۇزاق ىزدەنىستىڭ ماۋەلى جەمىسى. ارەكەت بارىسىندا شىعارما وتە كەيىپتى, اسەم, ەستەتيكالىق جانە وتە كاسىپقوي دارەجەدە ورىندالادى. “ ۇلى ەلدىڭ تاراندىسى” شىعارمالار تسيكلى جاڭا كوركەمدىك بيىكتىك, مازمۇنعا ساي تاقىرىپتىق جەتىستىك دەۋگە بولار ەدى. اماندوس اقاناەۆ ادەتتە ورتاق فاكتورمەن, ءداستۇرلى ونەر ەسكەرتكىشتەرىن كوشىرىپ المايدى, ەسەسىنە جاڭا كوركەمدىك مۇمكىندىككە جەتەلەيدى. “مەن سۋرەتشىمىن, ارحەولوگتاردان وزگەشەلىگىم, مەنى بارىنەن بۇرىن فورمانى ناقتى تاڭداۋ, جاڭالىقتار, پلاستيكالىق جولدار قىزىقتىرادى”, – دەيدى قىلقالام شەبەرى.
اماندوس اقاناەۆ تۋىندىلارىنىڭ الەمى – كوشپەندى ازيا مادەنيەتىنىڭ وراسان عاجاپ كوركەم جىلناماسى. سۋرەتشىنىڭ قىزىعۋشىلىعى مەن ىزدەنىسى ەجەلگى جانە ورتاعاسىرلىق ەۋرازيا نومادتارى مەن قازاق حالىق ونەرىنىڭ كوركەمدىك داستۇرىمەن ايشىقتالعان. قورعانداردىڭ قويناۋىنا جاسىرىنعان جادىگەرلەردەن, ەتنوستاردىڭ قۇردىمعا كەتكەن ونەردىڭ فراگمەنتتەرىنەن دالانىڭ جيۆوپيستىك اشەكەيلەرىن جاڭعىرتا جيناپ جۇرگەن ونەر يەسىنىڭ ىزدەنىستەرىنەن كوشپەندىلەردىڭ ونەرىنە دەگەن سكۋلپتورلىق باستاۋ انىق ءارى ناقتىلى كورىنىس تابادى. ونىڭ جۇمىستارىنان ويۋ-ورنەك فورمانى كورىكتەندىرۋ ءۇشىن ەمەس, كەرىسىنشە رۋحاني مازمۇنىن ايشىقتاۋ ءۇشىن قولدانىلاتىنىن اڭعارۋ قيىن ەمەس.
بەينەلەۋ ونەرىندەگى تاريحي ماتىندەر سىندى سۋرەتتەر – وسى تۋىندىلاردىڭ عۇمىرىن ماڭگىلىك ەتۋگە ۇمتىلادى.
“انيماليستيكالىق سيمۆوليكا كوسموگوندىق بەينەلىك, ايەل كەيىپكەرلەردىڭ تۋما ەروتيزمى, ءۇش ساتىلىق تۋرالى ميفولوگيا, سالت اتتىعا تابىنۋ – اقاناەۆ ونەرىندەگى, كوشپەندىلەر ونەرىنىڭ اتوم كريستالدارى دەۋ ءجون شىعار. اماندوس اقاناەۆ شىعارماشىلىعىندا ەۋرولىق ستانكتىك ءجيۆوپيستىڭ, شىعىستىڭ اۆانگاردتىق جاڭاشىلدىعى مەن مونۋمەنتالدىق ونەر ءداستۇرىنىڭ جەتىستىكتەرى جيناقتالعان” دەپ سۋرەتشىگە باعا بەرگەن ونەرتانۋشى لاۋرا ورازبەكوۆا.
بەينەلەۋ ونەرىنىڭ ءار تارماعىندا ءوزىنىڭ قولتاڭباسىن قالدىرىپ, قايتالانباس عاجايىپ شىعارمالار تۋدىرۋمەن كەلە جاتقان تالانتتىڭ شاكىرتتەرى دە, وعان ەلىكتەيتىن ءىزباسارلارى دا از ەمەس. سۇڭعات ونەردە, ديزايندە, سكۋلپتۋرادا تالماي ەڭبەك ەتىپ كەلە جاتقان ەرەن جاننىڭ جالعاسى بولارلىق جاس سۋرەتشىلەر دە اقاناەۆتىڭ بەينەلەۋ ونەرىنە بەرگەن سۇبەلى ولجاسى. بۇگىندە ونىڭ شاكىرتتەرىنىڭ ءوزى ەلگە تانىلىپ, بەينەلەۋ ونەرىنىڭ بەلدى وكىلدەرىنە اينالدى. ەگەر ول تاربيەلەگەن جانداردى تىزبەكتەسەك, ءبىرقاتار تانىمال سۋرەتشىلەردىڭ ءتىزىمى مەنمۇندالاپ شىعا كەلگەن بولار ەدى.
قالاي دەسەك تە, “ ۇلى ەلدىڭ تاراندىسى” جوباسى ەلىمىزدەگى جيۆوپيس ونەرىندەگى جاڭا قۇبىلىس, جاڭا زامان مادەنيەتىنە, ءXXى عاسىر ونەرىنىڭ وركەندەۋىنە قوسىلعان قوماقتى ۇلەس.
اماندوس اقاناەۆتىڭ اتالمىش تۋىندىلارىنىڭ قازاقستان جانە ورتالىق ازيانىڭ كاسىپتىك بەينەلەۋ ونەرىنىڭ وركەندەۋىنە تاريحي ماڭىزى بار.
“ ۇلى ەلدىڭ تاراندىسى” جوباسىنىڭ ۋاقىتتىڭ ءار كەزەڭدەرىندە جاسالعان جەكەلەگەن شىعارمالارى مەملەكەتىمىزدىڭ جيۆوپيستىك قازىناسىنا ەنىپ جانە ەلدىڭ مۇراجايلارىندا جانە شەتەلدەردە كورنەكتى ەكسپوناتتارعا, ياعني تەك ورتالىق ازيا عانا ەمەس, بۇكىل الەمنىڭ جيۆوپيسىنىڭ ءبىر تۋما قۇندى اسىلدارىنا اينالدى. اقاناەۆتىڭ رەلەفتىك مانەرى پلاستيكالىق ونەرگە جاڭا قوزعالىس ەندىرگەنىن ونەرتانۋشىلار ءبىر اۋىزدان مويىنداپ كەلەدى.
انىعىراق تۇجىرىمداساق, بۇل ەڭبەك مادەنيەتتەگى بەلگىلى ءبىر باعىتقا اينالدى.
ا.اقاناەۆتىڭ جوباسىنداعى ەرتە دۇنيەدەگى ەۋرازياداعى نومادتاردىڭ ونەردەگى ءداستۇرىنىڭ جاندانۋى, قازاقستان مەن ورتالىق ازيادا ءمادەنيەت پەن ونەرىنىڭ جاڭا قىرتىستارىن اشۋعا مۇمكىندىك بەرەدى. سونىمەن بىرگە, ول وسى زامانعى ونەردە راديكالدى باعىتتىڭ انىق ءارى ناقتى ۇلگىلەرىن ۇسىندى.
اماندوس اقاناەۆتىڭ مول شىعارماشىلىق مۇراسى مەن كاسىبي الەۋەتى ەلدەگى, الەمدەگى بەينەلەۋ ونەرىنە قاجەتتىلىك فاكتورىمەن ۇندەستىك تابادى. وسى سەبەپتى ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆ 2006 جىلى قاراشاداعى ءبىرىنشى ەكسپوزيتسيالىق كورمەدە “ ۇلى ەلدىڭ تاراندىسى” جوباسىن تاماشالاپ: “...ءدال اماندوس اقاناەۆ سياقتى سۋرەتشىلەر ونەرىمەن قازاقستاننىڭ اتىن شەتەلدەرگە اسقاقتاتادى” دەگەن قۇندى پىكىرىن اقاناەۆتىڭ ءوزى عانا ەمەس, ونەرتانۋشىلار دا, بەينەلەۋ ونەرىن باعالايتىنداردى دا ارقالاندىرىپ كەتكەنىن بىلەمىز.
ولاي بولسا, ا.اقاناەۆتىڭ “ ۇلى ەلدىڭ تاراندىسى” جوباسى قازاقستان بەينەلەۋ ونەرىنىڭ جەتىستىگىنىڭ اجىراماس ءبىر بولشەگى. وسى جەتىستىكتەر ناتيجەسىندە ەلدە شىعارماشىلىق ۇدەرىستەردىڭ بەلسەڭدىلىگى ارتىپ, جاڭا كوركەمدىك يمپەراتيۆتەر دۇنيەگە كەلىپ, وعان ناعىز شەبەر مەن ونىڭ شاكىرتتەرىنىڭ “جاڭا رەلەفتىك جيۆوپيس” ونەرى مۇرىندىق بولاتىنى كامىل. قازىرگى ۋاقىتتا سۋرەتشىنىڭ ءشاكىرتتەرى بەينەلەۋ ونەرىنىڭ ءار ءتۇرلى سالاسىندا: جيۆوپيستە, ديزايندە, ءمۇسىن ونەرىندە, مونۋمەنتالدىق جانە دەكوراتيۆتى-قولدانبالى ونەردە ەلگە قىزمەت ەتۋدە جانە وزدەرىنىڭ شىعارماشىلىق قادامدارىمەن ۇلتتىق مادەنيەتىندە ويداعىداي جەتىستىكتەرگە جەتىپ جاتقانى ءبىر عانيبەت.
قالاي سيپاتتاساڭ دا, “ ۇلى ەلدىڭ تاراندىسى” – بەينەلەۋ ونەرىندەگى ەكسكليۋزيۆتى جوبا, ۇلتتىق مەملەكەتىمىزدىڭ مادەني برەندى: ول قازاقستاننىڭ مادەني ءيميدجىن حالىقارالىق ارەناعا كوتەرىپ, ابىرويىمىزدى اسقاقتاتارى ءشۇباسىز شىندىق.
ءسوزىمىزدى اقيقاتپەن دايەكتەر بولساق, اماندوس اقاناەۆتىڭ شىعارمالارى شەت ەلدەر مەن تمد-ءنىڭ اسا ءىرى مۇراجايلارىندا, مەملەكەتتىك ترەتياكوۆ گالەرەياسىندا, ماسكەۋدەگى شىعىس ەلدەرىنىڭ ونەر مۇراجايلارىندا, قازاقستان رەسپۋبليكاسى مەملەكەتتىك مۇراجايىندا, استاناداعى, پاۆلودارداعى, كوكشەتاۋداعى, اقش-تاعى بالتيمور ونەر مۇراجايىندا, يسپانياداعى ۆيلافومەس وسى زامانعى ونەر مۇراجايىندا كوللەكتسيا رەتىندە ساقتالۋدا. سونىمەن بىرگە, ونىڭ سۋرەتتەرى جەكە مەنشىك كوللەكتسيالاردا, شەتەلدىك فيرمالاردا, بەلگىلى مادەني قورلاردا – امەريكادا, ۇلىبريتانيادا, ءتۇركيادا, فرانتسيادا, قازاقستاندا, شۆەتسيادا, رەسەيدە, بەلگيادا, گەرمانيادا, ليحتەنشتەيندە, نورۆەگيادا, ءۇندىستاندا ءجانە باسقا دا مەملەكەتتەردە سالتانات قۇرىپ تۇر.
ونىڭ شىعارماشىلىعى جانە قوعامدىق قايراتكەرلىگى بۇقارالىق اقپارات قۇرالدارىندا كەڭىنەن ناسيحاتتالىپ, جارىق كورۋدە. ءارتۇرلى ينستيتۋتتار, مادەنيەت جانە ونەر سالاسىنداعى قۇرىلىمدار سۋرەتشى ەڭبەگىنە ۇلكەن ىقىلاس بىلدىرۋدە, كوڭىل قويۋدا.
ا.اقاناەۆتىڭ شىعارماشىلىعى جايىندا جيناقتار شىعارىلىپ وتكەن عاسىردىڭ جەتپىسىنشى جىلدارىنان بۇگىنگى ۋاقىتقا دەيىن كوپتەگەن تالداۋ ماقالالار جارىق كوردى.
قالاي دەسەك تە, اقاناەۆ سوڭعى بەس جىلدىڭ بەدەرىندە “ ۇلى ەلدىڭ تاراندىسى” جوباسى ارقىلى ازياداعى ەڭ ۇزدىك بەس سۋرەتشىنىڭ قاتارىنا كوتەرىلدى.
رەتى كەلىپ تۇرعاندا دارا شىعارماشىلىق يەسى جانە قوعام قايراتكەرى ەلىمىزدەگى, جەتىسۋ وڭىرىندەگى كونە قورعانداردى كوزدىڭ قاراشىعىنداي ساقتاپ, مەملەكەتتىڭ قاراۋىنا الۋعا از سەپتىگىن تيگىزگەن جوق. ونىڭ وزىندىك سۋرەتشىلىك دارىنى, شەبەرلىك دارىستەرى يۋنەسكو اياسىندا وتكەن, حالىقارالىق بەينەلەۋ ونەرىنىڭ دامۋىنا قاتىستى بولعان سيمپوزيۋمدار مەن القالى جيىنداردىڭ اجىراماس بولشەگىنە اينالدى. قىرىق جىلدان بەرى قىلقالامى قولىنان تۇسپەگەن شەبەر سۋرەتشى الەمدىك بەينەلەۋ ونەرىنە ءوز ءۇردىسىن الىپ كەلدى. قازاقستاننىڭ اتىن شىعاردى, قايتالانباس تۋىندىلارىمەن ونەردى باعالايتىنداردى ءتانتى ەتتى. سان رەت ونىڭ شىعارماشىلىعى تۋرالى تاماشا پىكىرلەر سالتانات قۇردى. ونەرگە ادال بەرىلگەن كىرشىكسىز ابىروي يەسى, قايراتكەر جان ۇلتتىق بەينەلەۋ ونەرىنىڭ تايىن تۇلپار ەتتى, ۇلتتىق بولمىسىن ءوز تىلىمەن ۇلىقتادى.
وتكەن عاسىردىڭ 70-80-ءشى جىلدارى بەينەلەۋ ونەرىنىڭ ەسىگىن ايقارا اشقان جان ءوزىنىڭ كوركەم الەمىن باسى-اياعى ءبۇتىن ءبىر دۇنيەگە اينالدىرىپ, سويلەتە الدى. سول كەزدە-اق ء“ا.قاستەەۆتىڭ پورترەتى”, ء“شوپ شابۋشى”, “بۇلاق”, “ولجاس سۇلەيمەنوۆ” ءتريپتيحى جاس سۋرەتشىگە تانىمالدىلىق اكەلدى, اتىن شىعاردى, ونەرتانۋشىلاردى ەلەڭدەتتى.
ەندى, مىنە, قىرىق جىلدان بەرى قىلقالامى قولىنان تۇسپەگەن اقاناەۆ حالىقارالىق, بۇكىلوداقتىق, رەسپۋبليكالىق كورمەلەردىڭ ءبىر دە بىرىنەن قالىس قالماي, ەشكىمگە ەلىكتەمەي, سۇڭعات ونەردىڭ تىلىمەن كوشپەندىلەردىڭ كوركەم شەجىرەسىن جاساپ كەلەدى.
ايناش ەسالي. الماتى.
______________________
سۋرەتتەردە: “ ۇلى ەلدىڭ تاراندىسى” جوباسىنىڭ تۋىندىلارى.
