ويىل ورمانى

تالبەسىك اقتوبە ءوڭىرىن جاسىل جەلەككە مالىنىپ تۇر دەۋگە كەلمەيدى. سوڭ­عى جىلدارى “جاسىل ەل” باع­دار­لاماسى اياسىندا ەلدى مەكەندەردى كوگالداندىرۋعا, ورمان قورلارىن تولىقتىرۋعا ەرەكشە كوڭىل ءبولىنىپ, جاسىل جەلەكتى اۋماقتار كەڭەيە ءتۇستى. سونىڭ وزىندە اۋماعى 30 062 900 گەكتاردى الىپ جاتقان وبلىستا مەملەكەتتىك ورمان قورى­نىڭ جەرى 199718 گەكتاردى قۇ­رايدى. ال ور­مانمەن قامتىلعانى 42899 گەكتار جەر عانا. وبلىستا جەتى ورمان شا­رۋاشىلىعى بار. بۇلاردىڭ تال-داراعى سيرەكتەۋ وڭىردە جاسىل جەلەكتى اۋماقتى كە­ڭەي­تۋگە ەلەۋلى ۇلەس قوسىپ كە­لە جاتقانى ءسوزسىز. ءبىزدىڭ ءبۇ­گىنگى اڭگىمە ارقاۋىنا اينا­ل­دىرعالى وتىرعانىمىز كونە كوكجارداعى ويىل ورمانى بولماق. بۇل ور­مان­دى با­سىندا كوكجار ءجار­مەڭكەسىنە سۋسىپ جەتىپ بارۋ قاۋپى بار بارقىن قۇمىن توقتاتۋ ءۇشىن ورىستار قولدان وتىرعىزدى دەگەندى العا تارتادى بىلە­تىن­دەر. بۇعان قازاقتىڭ بەلگىلى اقىنى, مەم­لەكەتتىك سىي­لىق­تىڭ لاۋ­رەاتى ەسەنعالي راۋشا­نوۆ­تىڭ “استانا ور­ما­نى” دەگەن ماقالاسىنداعى مى­نا دەرەكتەر دە دالەل بولادى. “ودان بەرى دە كەشەگى اسانقايعى “ويىل كوزدىڭ جاسى ەدى” دەپ ەمىرەنىپ وتكەن ويىل وزەنىن بويلاپ جۇرە قالساڭىز, قاراساڭ كوزىڭ تالاتىن جىلميىپ جاتقان جازىق دالانىڭ قاق ورتاسىندا ويلاماعان جەردەن وازيسكە تاپ بولاسىز. بۇل – ۇزىندىعى جيىرما بەس, ەنى ءۇش شاقىرىمداي كەلەتىن ويىل ورمانى. ادام تاڭ­عا­لارلىق ءجايت. ايدالا. جا­قىن ماڭ­دا بۇلاعى ورعىلاعان تاۋ-تاس تۇگىل, قىرقا-قىراتى جوق. اندا-ساندا قاناتتىدان قارعا مەن الا قانات ساۋىسقان عانا ۇشادى. كەنەت كوزدىڭ جاۋىن الاتىن كو­گىلدىر الەمگە ەنىپ كەتەسىز. اسپان تەپ­كەن ءزاۋلىم قاراعايلار ىسپا شا­عىل اراسىندا جامباستاپ ۇيىقتاپ جاتىپ كەنەت تۇرەگەلگەن ەرتەگىنىڭ الىپ باتىر­لارى سەكىلدى. اق قايىڭ­دار ارالى اسپاننان تۇسكەندەي اسەر ەتەدى. ورىس وتارلاۋشىلارى ويىل­دا قالا سالىپ, كوكجار جارمەڭكە­سىن ۇي­ىمداستىرعاندا ءبىزدىڭ دالاعا ماڭگى بەكىنۋدى كوزدەگەنى حاق. سونىڭ ءبىر دالەلى – وسى ورمان” دەپ جازادى. “ويىل ورمان شارۋاشىلىعى” مەملەكەتتىك مەكەمەسىنىڭ ديرەكتورى سەرىك ءمۋسيننىڭ ايتۋىنشا, ونىڭ جيەگىندە ورنالاسقان اۋىلدىڭ ەكپەتال اتالۋى دا سوندىقتان بولسا كەرەك. ويىل اۋدانىنىڭ جەرى جارتىلاي شولەيت ايماققا جاتادى. قىرىندا كيىك جورتقان سايىن دالاعا ءسان بەرىپ تۇرعان وسى ورماندى ويىلدىقتاردىڭ “شاعىن شۆەيتسارياعا” بالايتىنى دا راس. ويىل ورمان شارۋاشىلىعىنا 23754 گەكتار ورمان قورى جەرى قارايدى. ونىڭ اۋداننىڭ الەۋمەت­تىك-ەكونوميكالىق دامۋىنا قوسا­تىن ۇلەسى دە قوماقتى. اقتوبە وبلىسى بويىنشا تەك قانا ويىل ورمان شارۋاشىلىعى مەكەمەسى دەربەس اۋىل بولىپ وتىرعانى دا شىندىق. شارۋاشىلىق ورتالىعى – ەكپەتال اۋىلىندا الەۋمەتتىك ماسەلەلەر وڭ شەشىمىن تاپقان دەۋگە بولادى. ورتالاۋ مەكتەپ, بالاباقشا بار, كىتاپحانا, فاپ جۇمىس ىستەيدى. ءتورت تەلەارنا كورسەتەدى, تەلەفون بايلانىسى ءۇيدى-ۇيگە بارىپ, ۇيالى تەلەفونىڭ الىپ تۇر. وتكەن عاسىردىڭ 50-ءشى جىلدارى تەمىر دالالىق ورمان شارۋاشى­لىعى بولىمشەسىنەن ىرىلەنىپ, ءوز الدىنا ويىل ورمان شارۋاشىلىعى بولىپ قۇرىلعان قازىرگى مەملەكەتتىك مەكەمەدە ورمانشى, 35 جۇمىسشى ەڭبەك ەتەدى, 20 ادام ماۋسىمدىق جۇ­مىسقا تارتىلادى. ەلۋگە تارتا ءتۇتىن توعىسقان اۋىلدا شاڭىرا­عى­نان ءبىر ادام جۇمىس ىستەمەيتىن ءۇيدى كەزدەستىرمەيسىز. سەرىك ءمۋسيننىڭ “وي­ىل ورمان شارۋاشىلىعى” مەم­­لەكەتتىك مەكەمەسىنىڭ تىزگىنىن ۇس­تا­عانىنا كوپ بولماسا دا, ءوز ءىسىن جە­تىك بىلەتىن باسشى ەكەن. وسى جەردىڭ ازاماتى بولعاندىقتان, شا­رۋاشى­لىقتىڭ تىنىس-ءتىرشى­لى­گىنەن جاقسى تانىس ەكەنىن اڭعارتتى. ونىڭ دا سەبەبى بار, اتا-اناسى وس­ىندا ىستە­گەن, ورمانشىلار اۋلە­تى­نەن بولىپ شىقتى. جۇمىستىڭ باسى-قاسىندا جۇرگەن ورمان شەبەرى ەرلان مۇ­حامبەتالين مەن ينجە­نەر-مەحانيك قىلىش جانتەليننىڭ بىلىكتى ما­ماندار ەكەنى كورىنىپ تۇر. شارۋاشىلىقتا ءبىر شىنجىر تاباندى, بەس”بەلارۋس” تراكتورى ەكى جەڭىل كولىك, ەكى جۇك ماشينەسى, ءبىر اۆتوبۋس بار. كوبى ەسكى بول­عاندىقتان, ۇدايى جوندەۋدى قاجەت ەتەدى. وسى تەحنيكالارمەن ورتتەن قورعاۋ, قۋراعان اعاشتاردى كەسىپ-بۇتاۋ, باسقا دا ءتۇرلى ناۋقاندىق جۇمىستارىن اتقارادى. مۇندا اعاش كوشەتتەرىن وسىرەتىن 7 گەكتار ەكى پيتومنيك بار. كوشەت تە جاس ءسابي سياقتى, كوپ كۇتىمدى قاجەت ەتەدى. بو­لاشاقتا تامشىلاتىپ سۋارۋ تەحنولوگياسىن ەنگىزۋ كوزدەلۋدە. سول كەزدە كوشەت وسىرۋگە كەتەتىن شىعىن اناعۇرلىم ازايادى. بۇل دا تابىس كوزى. كوشەتتەردى كورشىلەس اۋداندارعا وتكىزەدى. كورشىلەس اتىراۋدان كەلىپ الىپ تۇرادى ەكەن. بىلتىر اقىلى قىزمەت كورسەتۋدەن 4, 5 ملن. تەڭگە تابىس تاۋىپتى. انا­بىر جىلدارى ورماندى قورۋدان باس­قا قوسالقى شارۋاسى قۇلدىراعان شا­رۋاشىلىق بۇگىن وبلىستا ال­دىڭ­عى قاتاردا. وعان قازىرگى ەكونو­مي­كالىق كورسەتكىشى كۋا. شارۋاشى­لىق­تىڭ نەگىزگى تابىس كوزى اعاش كو­شەت­تەرىن ساتۋ بولعانىمەن, اۋىل­دىڭ شارۋاسى ءۇشىن قاجەتتىڭ ءبارى دە وسىنان تابىلادى. سۇرانىس بولسا, شارباق تا توقيدى, كەتپەن-كۇرەك ساپتارىن دا جاسايدى. ورمان قورىن تولىقتىرۋ ماق­ساتىندا جىل سايىن 75 گەكتارعا اعاش كوشەتتەرى ەگىلەدى. بۇل شارۋا بيىل دا جالعاسۋدا. كوشپەلى قۇمدى توقتاتۋ ءۇشىن بۇدان ەكى-ءۇش جىل بۇ­رىن ساربيە, كوپتوعاي اۋىلدا­رى­نىڭ ارقايسىسىنىڭ ماڭىنا 100 گەكتار, ويىل سەلوسىنىڭ ىرگەسىندەگى كوپىردىڭ جانىنان 5 گەكتار جەرگە ءارتۇرلى اعاش كوشەتتەرى وتىرعىزىل­عان ەكەن. قازىر ولار بوي تۇزەپ قا­لىپتى. كورشىلەس اۋداندارعا, اۋدان ورتالىعىنداعى مەكەمەلەرگە بيىل­دىڭ وزىندە “جاسىل ەل” باع­دارلا­ما­سى بويىنشا ءبىراز اعاش كو­شەت­تەرى وتكىزىلگەن. مەكەمەگە قا­راي­تىن سارالجىن ورمانشىلى­عىندا دا ورمان قورىن تولىقتىرۋ ماق­سا­تىن­دا كوپ شارۋا جاسالۋدا. ءۇس­تىمىزدەگى جىلى “اۋىلدىڭ ءور­كەن­دەۋى – قا­زاقستاننىڭ وركەندەۋى” اكتسياسىنا قاتىسقان 14 وقۋشى اۋىل كوشە­لە­رىن تازالاسا, “جاسىل ەل” جاسا­عى­نىڭ 50 مۇشەسى ورماندى سانيتار­لىق تازالاۋ جۇمىستارىنا اتسالىس­تى, اعاشتاردى كۇتىپ-باپ­تاۋدىڭ باسقا دا شارۋالارىن اتقارۋدا. ايتپاقشى, مۇندا بۇرىنعى ال­ماسىنىڭ ءدامى ءتىل ۇيىرەتىن وي­ىلدىڭ الما باعى قايتا قولعا الى­نىپ, ون گەكتارعا ءۇش مىڭعا جۋىق ءتۇپ الما اعاشتارىنىڭ كوشەتتەرى وتىرعىزىلىپتى. كوشەتتەردى كۇتىپ-باپتاۋ جۇمىستارىنىڭ ارقاسىندا شىعىمدارى جاقسى دەيدى. مەز­گىلىندە سۋارۋ, سيرەتۋ, وسىمدىك زي­يان­كەستەرىنە قارسى ۋلاۋ سياقتى قىرۋار شارۋاسى بار. دەگەن­مەن, شارۋاشىلىق جۇمىس­شى­لارى بارىنە دە دەر كە­زىندە ۇلگەرىپ ءجۇر. كەزىندە “ەكو­لوگيالىق تازا اۋىل” باي­قاۋى بويىن­شا ەلدى مە­كەندەردى ساني­تارلىق تازا­لاۋ, اباتتاندىرۋ جۇمىستا­رىن جاقسى ۇيىم­داس­تىرعانى ءۇشىن ماراپات­تالعان اۋىلدا بۇل ءۇردىس بيىل دا لايىقتى جالعاسىن تاۋىپتى. اۋىل كو­شەلەرى تاپ-تازا, اعاشتاردىڭ تۇپتەرى اكتەلگەن. اۋىلداعى تۇرعىن ۇيلەر مەن مەكەمەلەر ءتارتىپ­كە كەلتىرىلگەن, كولدە­نەڭ جاتقان ەشتەڭە كورىن­بەي­دى. شاعىن اۋىلدىڭ مۇن­داي بولۋىنا شارۋاشىلىق تا كومەك قولىن سوزىپ كە­لە­دى. سوندىقتان, ەكپەتالدىق­تار قانداي قيىن كەزدە ۇدەرە كوشكەن جوق. وتىنى دايىن, مالىن ءوسىرىپ, جۇمىسىن جا­ساپ, تۇرمىسىن تۇزەپ اۋدان ورتالىعىنا تاياق تاستام جەر­دە تۇرىپ جاتىر. ورمان شا­پاعاتى تيگەن اۋىلدىڭ ىن­­تىماعى مەن بىرلىگى مىقتى. شارۋاشىلىق شاعىن اۋ­ىلداعى بارلىق شارانىڭ تۇراقتى باس دەمەۋشىسى بولىپ ءجۇر. جىل سايىن ورمانعا جۇرگىزىلەتىن سانيتارلىق تا­زا­لىق كەزىندە جينالعان وت­ىن اۋ­دان­نىڭ سوعىس جانە ەڭبەك ار­دا­گەر­لەرى مەن مۇگە­دەكتەرىنە جە­ڭىل­دە­تىلگەن باعامەن بەرىلسە, اۋدان­دا وتە­تىن قايىرىم­دى­لىق شارالا­رى­نان دا تىس قال­مايدى. اۋىلداعى ور­تا­لاۋ مەكتەپ­تىڭ دە مەرەكە كە­زىن­دە يەك ار­تا­تىن مەكەمەسى وسى. سون­داي-اق, مە­­رەكە كانيكۋل سايىن اۋ­ىل­داعى “ۋاز” كولىگى ارنايى جىبە­رىلىپ, اق­توبەدە وقيتىن ستۋ­دەنت­تەر­دى تەگىن الىپ كەلۋ داستۇرگە اينالعان. مەملەكەتتىك مەكەمەنىڭ ديرەك­تورى سەرىك مۋسين ويىل ورمانىن­دا تەرەكتىڭ تۇرلەرى, قاراعايدىڭ, قاندىاعاشتىڭ, جۋسا اعاشىنىڭ, ۇيەڭكىنىڭ, قايىڭنىڭ وسەتىنىن ايتا كەلىپ, مۇندا تۋريستەردى تارتۋدىڭ مۇمكىندىگى مول ەكەنىن دە تىلگە تيەك ەتتى. قاراعايدىڭ تابيعي تامىر تارتىپ وتىرعانى قۋانتتى. ونىڭ ايتۋىنشا, وسى اعاشتىڭ تۇقىمى جەرگە تۇسكەن سوڭ سوڭعى جىلدارى قورى مولايعان قۇم استىنداعى تۇششى سۋدان ىلعال تارتىپ, بوي تۇزەپ كەتەتىنى شىنى كەرەك, بۇرىن-سوڭدى ءبىز ەستىمەگەن جاڭالىق بول­دى. مۇندا قاسقىر, قارساق, تۇلكى, قويان سياقتى اڭدار مەن وسىمدىكتىڭ الۋان تۇرلەرى كەزدەسەدى. بارقىننىڭ قالىڭ قۇمىنىڭ ورتاسىنداعى قىزىلقاراسۋدىڭ تابانىن بالدىر­دان تازارتىپ, كادەگە اسىرۋعا بو­لاتىنىن دا ەسىمىزگە سالدى. دەما­لاتىن ورىندار سالىنىپ, سەرۆيستىك قىزمەت كورسەتۋ تۇزەلىپ جاتسا, جول قاتىناسى جاقسارعان تاريحي ءوڭىر ويىلدىڭ وزىندىك ەرەكشەلىگى بار تابيعاتىنىڭ اياسىندا بولۋ ءۇشىن, اڭىن, قۇسىن, بالىعىن اۋلاۋ ءۇشىن تۋريستەر كەلۋى دە مۇمكىن عوي. كە­ڭەس­تىك كەزەڭدە ارىپ-اشىپ ور­ىن­بوردان, ورسكىدەن ويىل وزەنىنە بالىق اۋلاۋ ءۇشىن كەلىپ جۇرگەن ورىستاردى كورگەنبىز. ارينە, بۇل جەرگىلىكتى بيلىك پەن قالتالى كا­سىپكەرلەردىڭ جادىندا بولار بولا­شاقتىڭ ەنشىسىندەگى شارۋا دەر ەدىك. دەگەنمەن, مۇنداي يگىلىكتى ءىستىڭ ويدا جۇرگەنى جاقسى, ارينە. ءبىز كورگەن ويىل ورمانىنىڭ قازىرگى جاعدايى وسىنداي. ساتىبالدى ءساۋىرباي. اقتوبە وبلىسى. ويىل اۋدانى.