ەسىمى ۇرپاعىنا ۇران بولعان

تاريح تولقىنىندا قازاقتىڭ بايتاق تاريحىندا وسىنشاما ۇلان-عايىر دالانى ۇرپاققا امانات ەتىپ قال­دى­رۋ جولىندا قار توسەنىپ, مۇز جاستانىپ, ناي­زاسىنا جاۋ ىلدىرگەن ناسات ەرلەر از بولماعان. بۇگىنگى ۇرپاق سونداي قول باستاعان كوسەمدەر مەن ءسوز باستاعان شەشەندەردىڭ, ءبىر سوزبەن ايتقاندا دالا دانىشپاندارىنىڭ تىكەلەي مۇراگەرى ەكەندىگىن كوكەيلەرىنە ءتۇيىپ وسسە يگى. قاسيەتتى قازاق جەرىنىڭ تالاي مارتە تالاسقا, قانتالاپايعا تۇسكەنى تاريحتان بەلگىلى. ۇلتى­مىزدىڭ تاعدىرى تارازىعا تارتىلعان سونداي كۇردەلى كەزەڭدەردىڭ ءبىرى, حالقىمىزدىڭ باسىن قارا بۇلت تورلاعان “اقتابان شۇبىرىندى, ال­قاكول سۇلاما” اتانعان ۋاقىت. سول كەزەڭدە قازاقتىڭ كەمەڭگەر بيلەرى – تولە, قازىبەك, ايتەكە بيلەردىڭ اقىلىمەن تاۋكە حاننىڭ مەملەكەتتىك ماسەلەلەردى شەشەتىن حان كەڭەسىن قۇرعاندىعى ءمالىم. اتالعان كەڭەسكە نەگىزىنەن قازاق رۋلارىنىڭ بيلەرى مەن اسكەرباسىلارى تارتىلعان. كەڭەس تۇركىستان قالاسى جانىنداعى بيتوبەدە, سايرام قالاسى ماڭىنداعى ءمارتو­بەدە جانە كەلەس وزەنى بويىنداعى كۇلتوبەدە تۇراقتى وتكىزىلىپ تۇرعان. بۇگىندە ەل اۋىزىندا ساقتالعان “كۇلتوبەدە كۇندە جيىن”, ء“مارتو­بەگە مامىردا بار” دەگەن تىركەستەر سوزدىك قورى­مىزعا سول كەزەڭدە ەنسە كەرەك. سونداي تار زاماندا ەلدىڭ ەكى تىزگىن, ءبىر شىل­بىرىن قولىنا العان تاۋكە حان سىرداريا بويىنداعى 32 قالانى وزىنە قاراتىپ, نەگىزىنەن بۇقار حاندىعىمەن ساۋدانى دامىتۋعا كۇش سالادى. قازاق-ويرات قارىم-قاتىناسىنىڭ شيە­لەنىسە تۇسكەن تۇسى وسى شاق ەدى. جوڭعار باس­شىسى سەۋان رابدان ماڭىزدى ساۋدا جولدارى وتەتىن جانە ءىرى ساۋدا ورتالىقتارى ورنالاسقان وڭ­تۇستىك قازاقستان اۋماعىن باسىپ الۋدى كوز­دەي­دى. تاۋكە حان سىعاناق, تۇركىستان, وتىرار, سايرام جانە سوزاق قالالارىن جوڭعارلارمەن كۇرەستە ستراتەگيالىق تىرەك بەكەتىنە اينال­دىردى. “ەر سىن ساعاتتا تانىلادى” دەگەندەي, سول ءبىر قيلى زامان تاريح ساحناسىنا ەلىم دەپ ەڭى­­رە­گەن تالاي ەرلەردى, باتىرلاردى شىعاردى. ەلى مەن جەرىن قاسىق قانى قالعانشا جاۋدان قور­عاپ, ەرلىگى ەل ەسىندە ساقتالعان وسىنداي ەرلەردىڭ ءبىرى – شەكتى تىلەۋ باتىر ايت ۇلى بولاتىن. قازاق تاريحىنداعى سانالى عۇمىرىندا ۇلت تۇتاستىعىنا قىزمەت ەتىپ, ەل ءۇشىن, جەر ءۇشىن جانىن قيعان باتىرلاردى قانشا دارىپتەسەك تە ارتىق بولمايدى. بۇگىنگى كۇنى تاريحي تۇلعالار از ناسيحاتتالىپ جۇرگەن جوق. دەسە دە كەشەگى كەڭەستىك يدەولوگيا حالىقتىڭ ساناسىن لايلاپ, ءارى-ءسارى كۇيگە تۇسىرگەنىنىڭ سالدارىنان ءبىز ءتول تاريحىمىزدى ءالى تۇگەندەي العانىمىز جوق. قازاق تاريحىنىڭ ءالى كۇنگە دەيىن ءبىر ىزگە ءتۇس­پەي, بىرەۋلەردىڭ باسەكە قۇرالىنا, قولشوق­پارعا اينالىپ جاتقانى سوندىقتان دەپ ويلايمىن. مەن مەملەكەت تاريحىن, ۇلت تاريحىن ءاربىر ازامات ءبىلۋى كەرەك دەگەن پىكىردەمىن. ماسەلەن, ماماندىعى ينجەنەر مۇحامەدجان تىنىشباەۆ, گەولوگ قانىش ساتباەۆ سەكىلدى اعالارىمىز تاريحتى جاقسى بىلگەن ءارى وقۋلىق تا جازعان. جاقىندا ماعان اقتوبەلىك 15 ارداگەردىڭ اماناتىن ارقالاپ, حالىقارالىق “قازاق ءتىلى” قوعامىنىڭ اقتوبە وبلىسى بويىنشا توراعاسى كەمەيدۋللا تولەۋباي ۇلى ارنايى كەلىپ كەتتى. اتالعان حاتتا شەكتى تىلەۋ باتىر ايت ۇلىنىڭ قازاق تاريحىنداعى ورنىن تارازىلاي كەلە, اقتوبە قالاسىنان باتىرعا ەسكەرتكىش ورناتىپ, كوشە اتىن بەرۋ ماسەلەسى كوتەرىلىپتى. جالپى, سايرام سوعىسىنىڭ ساردارى بولعان شەكتى تىلەۋ باتىر ايت ۇلى تاريحتا اتى دا بار, زاتى دا بار تۇلعا. تىلەۋ ايت ۇلىنىڭ ءاز تاۋكە حاننىڭ تۇسىندا بەلگىلى باتىر, باسالقالى بي بولعانى جونىندە ەل اۋزىنداعى دەرەكتەردە مول ايتىلادى. تىلەۋدىڭ ءوز كىندىگىنەن تاراعان ۇيەل­مەندى-سۇيەلمەندى ەسىركەمەس, اللابەردى, جول­دى­اياق, جاقسىمبەت, موڭكە ەسىمدى بەس ۇلى بولعان. شەجىرەگە جۇگىنسەك, كوزىنىڭ تىرىسىندە-اق دالامىزدىڭ دانىشپانى اتانىپ, تاريحشىلار قاۋىمى قازاق حالقىنىڭ نوسترادامۋسى دەپ جۇرگەن موڭكە بي وسى شەكتى تىلەۋ باتىردىڭ بەل بالاسى بولىپ شىعادى. بۇل جايىندا 2003 جىلى اقتوبە قالاسىندا موڭكە بي تىلەۋ ۇلىنا ارنالعان عىلىمي كونفەرەنتسيادا باس بايانداما جاساعان قازىرگى مادەنيەت ءمينيسترى مۇحتار قۇل-مۇحاممەد ءوز ماقالاسىندا ەگجەي-تەگجەيلى جازعان بولاتىن. قۇرامالى-قورعاندى ءۇيىڭ بولادى, اينىمالى, توكپەلى ءبيىڭ بولادى. حالىققا ءبىر تيىن پايداسى جوق. اي سايىن باس قوسقان جيىن بولادى. ەرتەڭىنە سەنبەيتىن كۇنىڭ بولادى. بەتىڭنەن الا تۇسەتىن ءىنىڭ بولادى. الاشۇبار ءتىلىڭ بولادى, ءدۇدامالداۋ ءدىنىڭ بولادى. ايەلىڭ بازارشى, ەركەگىڭ قازانشى بولادى. سارىلىپ كەلىپ كولىك توسادى. قۇنى جوق قاعازدى سۋداي شاشادى. سازبالشىقتان ءۇيىڭ بولادى, بوزبالادان ءبيىڭ بولادى. اتتىڭ جاقسىسى اربادا بولادى, جىگىتتىڭ جاقسىسى ساۋدادا بولادى, – دەپ حالقىنىڭ كەلەشەگىن ءۇش عاسىر بۇرىن اينا-قاتەسىز بولجاپ, جەتى جاسىندا داۋعا تورە­لىك ايتقان موڭكە بي جايىندا كەزىندە ءماشھۇر جۇسىپتەن باستاپ, قازاقتىڭ تالاي وقىمىستى-عالىمدارى قالام تەربەگەن. تەگىندە, ءبىزدىڭ سولاقاي ساياساتتىڭ سالدارىنان ۇلى ابايدى ۇلىقتايمىز دەپ ونىڭ اكەسى قۇنانبايعا دەگەن قۇرمەتىمىزدى ازايتىپ العانىمىز جاسىرىن ەمەس. سوندىقتان بۇگىنگى ماقالامىزدا ءسوزدى شاما-شارقىمىزشا قازاق تاريحىنان لايىقتى باعاسىن الا الماي كەلە جاتقان ءوز زامانىنىڭ باتىرى ءارى ءبيى شەكتى تىلەۋ ايت ۇلى جايلى قوزعاعاندى ءجون كوردىك. باتىر بابامىز 1630 جىلى اقتوبە وڭىرىندە دۇنيەگە كەلىپ, 1684 جىلى سايرام سوعىسىندا قازا تاپقان. اقتوبە ءوڭىرىنىڭ قاھارمان پەرزەنتى شەكتى تىلەۋ باتىر ايت ۇلى ەل باسىنا كۇن تۋعان شاقتا سايرام-تۇركىستان ايماقتارىن جاۋدان قۇتقارۋعا 17 000 قولدى باستاپ بارىپ, بالاسى جولدىاياقپەن بىرگە شەيىت بولادى. جوڭعارلاردىڭ 1681 جىلى قازاق دالاسىنا تىڭ كۇشپەن جاڭا جورىقتى باستاعانى بەلگىلى. قالدان بوشۋحتى حان باستاعان جاۋ قولى جولىنداعىنىڭ ءبارىن جايپاپ, جەتىسۋ جەرىن باسىپ ءوتىپ, شۋ, تالاس وزەندەرىنەن اسىپ, سول كەزدەگى قازاق حاندىعىنىڭ ستراتەگيالىق نەگىزگى بەكىنىستەرىنىڭ ءبىرى سايرامدى قورشاۋعا الادى. انتالاعان جاۋ قىس تۇسە قايتا شەگىنەدى. 1684 جىلى قاندى جورىعىن قايتا جالعاستىرىپ, سايرامدى كۇيرەتۋگە بارىن سالادى. اقىرى قالا قابىرعاسىن بۇزىپ ىشكە ەنە باستايدى. وسى الاپات شايقاستا تىلەۋ باتىر بالاسى جولدىاياقپەن بىرگە قازا تاۋىپ, قازاقتىڭ تالاي اسىلدارىن قوينىنا الىپ, بەسىگىنە بولەپ جاتقان تۇركىستانعا جەرلەنەدى. تەگىن ادامنىڭ تۇركىستانعا جەرلەنبەيتىنى تاريحتان بەلگىلى. قوساعىنان ايىرىلعانىن ەستىگەن تىلەۋدىڭ جارى اۋىر قايعىنى كوتەرە الماي كوز جۇمعان دەسەدى. كارى قۇلاق, كونە كوز قاريالاردىڭ ايتۋىنشا, باتىردىڭ جارى ەلدەن ەرەكشە اجارلى, جان دۇنيەسى سۇلۋ ادام بولسا كەرەك. بۇگىنگىدەي كورشىسىنىڭ ءۇيى ورتەنىپ جاتسا ارەڭ كومەك بەرەتىن زامانمەن سالىستىرعاندا سوناۋ يت ارقاسى قيانداعى اقتوبەدەن سايرامعا كەلىپ, جاۋمەن جاعالاسىپ, جان تاپسىرۋى, ءسوز جوق, بابالاردىڭ ەلىن, جەرىن, وتانىن شەكسىز سۇيگەندىگىنىڭ دالەلى. تەگىندە, ەشقاشان ەنشىسى بولىنبەگەن قازاققا جاۋ دا ورتاق, داۋ دا ورتاق, جەڭىس تە ورتاق بولعان. ەلى مەن جەرىن قورعاۋدا ءومىرىن قۇربان ەتكەن بابالار ەرلىگى ءاردايىم ۇرپاققا ۇلگى. قازاق جەرىنىڭ قاي قيىرىنا بارساڭىز دا مۇنداي تاماشا تاريحي مىسالداردى كوپتەپ كەزدەستىرۋگە بولادى. ماسەلەن, قاراكەرەي قابانباي باتىر­دىڭ استانانىڭ ىرگەسىندە جاتۋى, التىناي ۇلى قاراساي باتىردىڭ كوكشە جەرىندە ايىرتاۋدا اعىنتاي باتىرمەن بىرگە ماڭگىلىككە تىنىس تابۋى, قاراتاۋدا تۋعان اقتامبەردى باتىرعا سەمەي جەرىنەن توپىراق بۇيىرۋى, ءسوز جوق, قازاق حالقىنىڭ سول كەزەڭدەگى مىزعىماس ءبىرلى­گىنىڭ ەرەن ۇلگىسى. بۇل بابالارىمىز ءوزىنىڭ تۋىپ, كىندىك كەسكەن جەرىنەن باسقا وڭىرگە بايلىق قۋىپ نەمەسە بيلىك قۇرىپ بارعان جوق ەدى. ءبارىن جەتەلەپ اپارعان ەڭ الدىمەن ەل نامىسى, بيىك وتانشىلدىق رۋح ەدى. قىزىلجاردا تۋعان بايان باتىردىڭ سوڭعى دەمىنىڭ ىلە بويىندا تاۋسىلۋى, ەدىل بويىندا تۋعان تاما قابانباي باتىردىڭ ارقاداعى سارىسۋ بويىنداعى شاي­قاستا قازا تابۋى, ەرەيمەنتاۋدا تۋعان مالاي­سارى باتىردىڭ الاتاۋ بوكتەرىندە شەيىت بولۋى, جەتىسۋدا تۋعان جاۋعاش باتىردىڭ تۇركىستاندا جاتۋى, ءسوز جوق, ۇلتتىق ەتنيكالىق ءبىرتۇتاس­تىقتىڭ, مەملەكەتتىكتىڭ ابدەن ورنىققاندىع­ى­نىڭ, شىنايى ءپاتريوتيزمنىڭ ەرەن ايعاعى. وسىدان كەيىن قازاق ءالى ۇلت رەتىندە قالىپتاس­قان جوق دەپ قىزىل ءسوزدى سۋداي ساپىرىپ ءجۇر­گەندەردىڭ جورامالىنا قايران قالاسىڭ. ءيا, اكەلى-بالالى تىلەۋ مەن جولدىاياق با­تىر­لاردى قالىڭ قولىمەن بىرگە سوناۋ اق­توبەدەن سايرامعا اكەلگەن قانداي كۇش؟ ءسوز جوق, شاربولاتتاي شىڭدالعان وتانشىلدىق رۋح­تىڭ بيىكتىگى دەر ەدىم. ەكىنشى جاعىنان ىلگە­رىدەن ۇلى جىبەك جولىنىڭ بويىندا جاتقان قالالاردىڭ سول كەزەڭدە ماڭىزدى ستراتە­گيالىق نىساندار بولعانى اسەر ەتسە كەرەك. ۇلى جىبەك جولىنىڭ بويىنداعى تاريحي قالالاردىڭ ءبىرى – يسپيدجاب-سايرام شاھارى­نىڭ دا قازاق حالقى تاريحىنداعى ورنى بۇگىنگى تاڭدا جان-جاقتى زەرتتەلىپ زەردەلەندى دەپ ايتا المايمىز. سانسىز باپتاردىڭ مەكەنى بولعان سايرام تۋرالى العاشقى دەرەكتەر ءبىزدىڭ جىل ساناۋىمىزعا دەيىنگى ءىV عاسىردا پارسىلاردىڭ شەجىرە كىتابى “اۆەستادا” ايتىلادى. ماحمۇد قاشقاريدىڭ ەڭبەكتەرىندە كەزدەسەتىن بۇل قالا­نىڭ يسپيدجاب اتاۋى كونە سوعدى تىلىندە “اق سۋ” ماعىناسىن بەرسە كەرەك. اتالعان شاھار جايىندا ورتا عاسىرلاردا جارىق كورىپ, 1000 جىلعا جۋىق ۇرپاقتان ۇرپاققا ءوتىپ, بىرنەشە رەت باسىلىپ, كوشىرىلىپ كەلە جاتقان كونە كىتاپ – “سايرام تۋرالى ريسالا” تاريحي شىعارماسىندا ءبىرشاما ءما­لىمەتتەر بار. وندا سايرام قالاسىنىڭ سالى­نۋى مەن باپتاردىڭ بابى ارىستانبابتىڭ ۇزاق جىل سايرامدا ۇستازدىق ەتۋى, قوجا احمەت ياس­ساۋيدىڭ وسى قالادا تۋىپ, كەيىننەن تۇركىستانعا قونىس اۋدارۋى, يبراھيم اتا, قاراشاش انا, ءلاتىپ اتا, مۇستافا-قۇل اتا تۋرالى قۇندى دە­رەكتەر قامتىلعان. “سايرام تۋرالى ريسالا” ەڭ­بەگىنىڭ ءۇش نۇسقاسى وزبەكستان عىلىم اكادە­ميا­سىنىڭ شىعىستانۋ ينستيتۋتىندا ساقتاۋلى. قازاقستان رەسپۋبليكاسى سەناتىنىڭ دە­پۋتاتى ومىربەك بايگەلدي قۇراندا اتى جازىل­عان 25 پايعامباردىڭ ءبىرى قىدىر پايعامباردى سايرامدا جەرلەنگەن دەيدى. بىلتىرعى جىلى قىدىر اتانىڭ باسىنا ءزاۋلىم كەسەنە ورناتىپ, بۇل شارانى جەرگىلىكتى جۇرتشىلىقتىڭ جىلى قابىلداعانىن كوزىمىز كوردى. ەل اۋزىندا “قازىعۇرتتىڭ باسىندا كەمە قالعان, ول اۋليە بولماسا نەگە قالعان” دەپ كەلەتىن ءسوز بار. بۇدان وڭتۇستىك ءوڭىرىنىڭ ەستە جوق ەسكى زامانداردان بەرى ادام بالاسىنا جايلى, قولايلى مەكەندەردىڭ ءبىرى بولعانىن اڭعارۋعا بولادى. سايرام شاھارى تاراز قالاسى سەكىلدى ءوز تاريحىندا تالاي تەپەرىشتى كورگەن شاھار. ماسەلەن, سايرام ءوڭىرىن شىڭعىس حاننىڭ جەر قايىستىرعان اسكەرىنىڭ داۋىل سوققانداي جاپى­رىپ وتكەندىگى جايىندا سول تراگەديانىڭ كۋاسى بولعان “مۋدجام-ال-بۋلدان” اتتى گەوگرافيا­لىق سوزدىكتىڭ اۆتورى ياقۇت حاناۋي ءار-رۋمي: “يسفيدجاب, تاراز, ساۋران جانە فاراب جاز­مىش­تىڭ تالكەگىنە تاپ بولدى, اسپان مەن جەر جارالعاننان ەشبىر بولماعان اپاتقا ۇشىرادى. ولار وسى قالادا قالعانداردى قىرىپ-جويدى. تاماشا باۋلار مەن اسەم قالالاردا قيراعان قا­بىر­عالاردان باسقا جانە قۇرىپ كەتكەن حالىق­تىڭ سۇرلەۋ-سورابىنان باسقا ەشتەڭە قالعان جوق”, دەپ جازادى. تاريحتىڭ كوزىندەي, بابالاردىڭ سوزىندەي بول­عان كونە سايرام شاھارىن 1893-1894 ج. ۆ.ۆ.بارتولد, 1923-1926 ج. پ.پ.يۆانوۆ, 1925 ج. م.ە.ماسسون, 1940 ج. گ.تس.پاتسەۆيچ, 1947-1951 ج. ا.ن.بەرنشتام سەكىلدى بەلگىلى عالىمدار زەرتتەيدى. بۇگىندە قازاقستان تەرريتورياسىندا دا­مىعان وركەنيەت بولعانىن دالەلدەيتىن 25 000-نان اسا ەسكەرتكىش تابىلىپ وتىر. ماسەلەن, تاريحشى-عالىم س.پ.تولستوۆ ءوز ەڭبەكتەرىندە “ريم كۇمبەزدەرىنىڭ سالىنۋىنان ءجۇز ەلۋ جىل بۇرىن سىرداريا دالالارىندا ءبىرىنشى كۇمبەز­دەر سالىنعان” دەپ جازادى. بۇل تۇركىستان, وتى­رار, تاراز, سايرام, ساۋران, سىعاناق, سا­راي­شىق سەكىلدى قالالاردان تابىلعان باي مۇ­رالاردىڭ تاريحي قۇنىن ارتتىرىپ, زامانىندا بۇل شاھارلاردا مەدرەسەلەر, شەبەرحانالار بولعانىن, كىتاپ كوشىرەتىن كالليگرافيستەر, سۋ­رەتشىلەر, زەرگەرلەر اۋلەتى تۇرعانىن دالەلدەسە كەرەك. سايراممەن ىرگەلەس جاتقان ساۋران شاھارى­نىڭ اتى دا ەل اۋزىندا, اسىرەسە فولكلورلىق جىرلاردا كوپ ايتىلادى. ماسەلەن, اراب تاريحشىسى ماقديسي ءوز ەڭبەگىندە “ساۋران جەتى قابات دۋالمەن قورشالعان ۇلكەن قالا, ونىڭ ىشىندە رابات, مەشىت بار” دەپ جازادى. ءXىىى عا­سىر­دىڭ ورتا شەنىندە ساۋران اق وردا مەم­لە­كەتىنىڭ استاناسى بولدى. بەرىرەكتە قالانى ءامىر تەمىر اسكەري قامالعا اينالدىرعان. ءXVى عاسىر­دا ساۋران مۇنارالى بيىك دۋالدارمەن قورشال­عان ۇلكەن قالا بولعان. ساۋران ءXVىى عا­سىردىڭ اياعى مەن ءXVىىى عاسىردىڭ باسىندا ءال­سى­رەپ, ءXىX عاسىردىڭ باسىندا ءبىرجولاتا كۇيرەدى. باسقاسىن ايتپاعاندا “باتىرلىقتى ايت, بىرلىكتى ايت, ادامدىقتى ايت” دەپ ەشقاشان حالىقتىق جولدان تايماعان جامبىل ءوزىنىڭ قۇلانايان قۇلمامبەتپەن ايتىسىندا: سۇرانشى, ساۋرىق باتىر جاۋدان ولگەن, حالىق ءۇشىن شەيىت بوپ جانىن بەرگەن. ەلدى قورعاپ ولگەننىڭ ارمانى نە؟ قۇرمەتتەپ قالىڭ قازاق سوڭىنا ەرگەن, – دەپ ساۋراندى جاۋدان قورعاعان باتىرلاردى دارىپتەپ جىرىنا قوسادى. جالپى, حالقىمىزدىڭ بايتاق تاريحىن ءالى كۇنگە تايعا تاڭبا باسقانداي, سوقىرعا تاياق ۇستاتقانداي انىق جازاتىن مەرزىم الدەقاشان جەتتى دەپ ويلايمىن. كەيىنگى تاۋەلسىزدىك العان ۋاقىتتا ۇلت تاريحىن جۇيەلى تۇردە جازۋعا تال­پىنىستار جاسالدى. قۇدايعا شۇكىر, ازاتتىقتىڭ ارايلى تاڭىمەن بىرگە تالاي اسىلدارىمىز تابىلىپ, ورتامىزعا ورالدى. اسىرەسە ەلباسى ن.نازارباەۆتىڭ تىكەلەي باسشىلىعىمەن قا­بىل­دانعان مەملەكەتتىك “مادەني مۇرا” باع­دار­لاماسى ءوز جەمىسىن بەرۋدە. وسىلايشا حال­قى­مىزدىڭ تاريحقا كەتكەن ەسەسى قايتىپ, تالاي تىلسىمدارىمىز اشىلۋدا. ەندىگى جەردە ەلىم, جەرىم دەپ ءومىرىن قيعان تىلەۋ, جولدىاياق سەكىلدى باتىرلاردىڭ ەسىمىن جاس ۇرپاقتىڭ ساناسىندا جاڭعىرتۋ ماسەلەسىن ويلاستىرۋ كەرەك. بۇل ۇرپاق الدىنداعى ءتىرى­لەردىڭ, بۇگىنگى ۇرپاقتىڭ پارىزى. تىلەۋ باتىر ايت ۇلى قانداي دا قۇرمەتكە لايىقتى تاريحي تۇلعا. تىلەۋ-قاباق دەگەن حالىق ءانىنىڭ وسى باتىرلارعا قاتىستى شىعۋى دا ايتار ويىمىزدى ودان ءارى شەگەلەي تۇسەدى. قازاق حالقىنىڭ تاريحى مەن مادەنيەتىندە ورنى بار قاراجىگىت مولدا بەكباۋ ۇلى, مىرزاعۇل بي شىمان ۇلى, دوستان بي تاڭىربەرگەن ۇلى, سارىشولاق شايىر, سارى باتاق ۇلى, تارازى اقىن, تاحاۋي اقتانوۆ, مارات ءتاجين سەكىلدى بەلگىلى تۇلعالار وسى تىلەۋ باتىردىڭ تىكەلەي ۇرپاقتارى. باتىردىڭ كىندىگىنەن تاراعان ۇرپاق بۇگىندە قالىڭ ەلگە اينالىپ, اقتوبە جەرىندە ءوسىپ ءونىپ وتىر. باتىردىڭ ۇرپاعى سارىشولاق شايىردىڭ باباسى جايىندا: قالماقتى مىناۋ اسىرعان, قازاق ەمەي كىم ەكەن. قانجىعالى بوگەنباي, دۋلىعالى تاما ەسەت ايتۋلى ەردىڭ ءبىرى ەكەن. ءاز تاۋكەنى حان سايلاپ, سوپى ءازىزدى ءپىر قويعان اتام تىلەۋ بي ەكەن, – دەپ شابىتتانا جىرلاۋى تەگىن ەمەس. بۇگىندە تىلەۋ جانە جولدىاياق باتىرلارعا ءتۇر­كىستان قالاسىندا كوشە اتتارى بەرىلگەن. جاقىندا اقتوبە وبلىسى اكىمىنىڭ ىقتيارىمەن اپپارات جەتەكشىسى باستاپ, كەمەيدۋللا تولەۋ­باي ۇلى قوستاعان ىنتالى توپ شەكتى تىلەۋ باتىر ايت ۇلىنىڭ جاۋدان قورعاپ شەيىت بولعان سايرام اۋدانىنا ىسساپارمەن بارىپ, ەر ەسىمىن ەل ەسىندە ماڭگى قالدىرۋعا بايلانىستى سول ءوڭىردىڭ باسشىلىعىمەن ءسوز بايلاسىپ قايتقان ەكەن. ەسكى كىتاپتاردا سايرام ءوڭىرىنىڭ توبەسىنەن كۇندىز-ءتۇنى نۇر قۇيىلىپ تۇراتىندىعى جونىندە ايتىلادى. وسىنداي قاسيەتتى جەردى قاسىق قانى قالعانشا قورعاپ وتكەن اسىل بابالار نەتكەن قاسيەتتى دەسەڭىزشى! تەگىندە, شەجىرەلى سايرام ءوڭىرىن جاۋدان قورعاپ شەيىت بولعان بابالاردىڭ ەرلىگىنە تاعزىم رەتىندە سول جەردەن ءبىر مەمو­ريالدىق كەشەن تۇرعىزسا دا ارتىق بولماس ەدى. اسىرەسە, شەكتى تىلەۋ باتىر ايت ۇلىنا اقتوبە قالاسىنان ەسكەرتكىش ورناتىپ, كوشە اتىن بە­رۋ, تاريح الدىنداعى پارىزىمىز, كەزەك كۇتتىر­مەس ماسەلە دەپ بىلەمىز. قاراقىپشاق قوبىلاندى باتىر بابامىز­دىڭ سۇيەگىن تاۋىپ, باسىنا ءزاۋلىم ماۆزولەي سالدىرىپ, تاريحىمىزدى تۇگەندەۋ ماقساتىندا حالىقارالىق عىلىمي-پراكتيكالىق كونفەرەن­تسيا وتكىزىپ, حالىقتىڭ العىسىنا بولەنگەن مەم­لەكەتشىل تۇلعا, ۇلتجاندى ازامات اقتوبە وبلى­سىنىڭ اكىمى ساعىندىقوۆ ەلەۋسىن ناۋرىز­باي ۇلى بۇل ۇسىنىسىمىزدى جەرگە تاستامايدى دەپ سەنەمىز. مىرزاتاي جولداسبەكوۆ.