پارلامەنت «ەگەمەن قازاقستاننىڭ» ارناۋلى بەتى

مەملەكەتتىك ماسەلە رەفورما تىڭ وزگەرىستەر اكەلۋى قاجەت قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ پرەزيدەنتى نۇرسۇلتان نازارباەۆ پارلامەنتتىڭ ءتورتىنشى سەسسياسىندا سويلەگەن سوزىندە قۇقىق قورعاۋ سالاسىن رەفورمالاۋدا ءتيىستى زاڭنامالار قابىلداۋ قاجەتتىگىنە ارنايى توقتالىپ وتكەن ەدى.  وسىعان بايلانىستى ءبىز پارلامەنت ءماجىلىسىنىڭ دەپۋتاتى رامازان سارپەكوۆپەن شاعىن سۇحبات قۇرعان ەدىك. – ەلىمىزدىڭ قۇقىق سالاسىنا ۇلكەن ءبىر رەفورما قاجەت ەكەندىگىن قۇقىق سالاسىندا قىزمەت ىستەيتىن ازا­ماتتار عانا ەمەس, زاڭدىلىققا نيەت ارتىپ جۇرگەن ازاماتتاردىڭ بار­لىعى دا ايتىپ كەلەدى. ەلىمىز تاۋەل­سىزدىك العاننان بەرى ءتۇرلى سالالاردا – اۋىل شارۋاشىلىعى, دەنساۋلىق ساقتاۋ, ءبىلىم بەرۋ, تاعى باسقا سالالاردا رەفورمالاردى ءجۇ­زەگە اسىردى. قۇقىق قورعاۋ سالا­سىن­دا دا رەفورمالار كەزەڭ-كەزە­ڭى­مەن جۇرگىزىلدى. بىراق, قۇقىق قورعاۋ سا­لاسى جوعارىدا اتالعان رەفور­ما­لاردىڭ كولەڭكەسىندە قالىپ قويعان كەزدەر دە بولدى. بەلگىلى ءبىر ءبولىم­دەر­دى الىپ تاستاپ, ولاردا قايتا ەن­گىز­گەندى قوسپاعاندا, وسىعان دەيىن جال­پى قۇقىق قورعاۋ سالاسىندا اۋ­قىم­دى دا كەلەلى رەفورما بولعان جوق. – ول ەندى قولعا الىنىپ جاتىر عوي. – ءيا. شىندىعىن ايتاتىن بول­ساق, قولعا الىنىپ جاتقان قا­زىرگى رەفورماعا بايلانىستى ەكى ءتۇرلى پىكىر بار. مەنىڭ ويىمشا, پرەزيدەنت جارلىعىندا كورسەتىل­گەن ىشكى ىستەر مينيسترلىگىنىڭ كەيبىر قۇرىلىمدارىن دەنساۋلىق ساقتاۋ, ءبىلىم جانە عىلىم مي­نيستر­لىكتەرىنە بەرۋ سەكىلدى شارالارمەن عانا شەكتەلىپ قالماۋ كەرەك. رە­فورما جۇيەلى تۇردە ءارى قاراي ءجۇر­گىزىلە بەرۋى ءتيىس. سونىمەن قاتار, رەفورما تىڭ وزگەرىستەر اكەلۋى قا­جەت. مىسالى, زاڭدىلىقتى قادا­عا­لاۋشى ەڭ باستى ورگان – پروكۋرا­تۋرانىڭ ۋاكىلەتتىلىگى جونىندە ماسەلە كوتەرىلىپ وتىر. – بۇگىندە حالىقتىڭ سوت جۇيە­سىنە دەگەن سەنىمى ارتىپ كەلە جاتقان سياقتى. – راسىندا دا, سولاي. سەبەبى, قازىرگى كەزدە مەم­لە­كەت تاراپىنان سوت جۇيە­سىن جاقسارتۋعا بارلىق جاع­­داي جاسالىپ جاتىر. قۇ­قىق قورعاۋ سالاسىندا 20 جىل قىزمەت ىستەگەن اداممىن. سول كەزدەر مەن قازىرگى جاعدايدى سا­لىستىرۋعا بولمايدى. وسىنى دۇرىس پايدالانا ءبىلۋىمىز كەرەك. رەفورمادا كادرلاردىڭ بىلىكتىلىگىنە قاتىستى دا ايتىلعان. ويتكەنى, كەز كەلگەن ماسەلەدە بىلىكتى مامان-كادرلاردىڭ ورنى بولەك. ­– ادام تاعدىرىنا ارالاسىپ جۇرگەن سۋديالاردىڭ بىلىكتىلىك دەڭگەيى قانداي؟ – جوعارعى سوتتا بارلىق سا­تى­دان وتكەن سۋديالار بار. ال ءومىردى ەندى عانا باستاپ, 25 جاسقا تولا سالىپ سۋديا بولعان, ادام تاعدىرىن شە­شىپ جاتقان سۋديالار دا بار. ءبۇ­گىندە وسى ماسەلە توڭىرەگىندە كوپ ايتىلىپ ءجۇر. ماسەلەن, سۋديا بولا­تىنداردىڭ جاسىنا, سۋديالارعا قويىلاتىن تالاپتاردى ارتتىرۋعا, ولاردى ساتىلاپ جوعارىلاتۋعا باي­لا­نىستى. ءبىز وسى ماسەلەلەردى رە­فورما اياسىندا شەشىپ الۋىمىز كەرەك. – پرەزيدەنت پارلامەنتتىڭ ءتورتىنشى سەسسياسىندا سويلەگەن ءسو­زىن­دە قۇقىق قورعاۋ سالاسىن رەفور­ما­لاۋعا قاتىستى بىرقاتار زاڭناما­لار­دى قابىلداۋ قاجەتتىگىن ايتتى... – مەملەكەت باسشىسى ايتىپ قانا قويماي, اتاپ تا كورسەتتى. ەندى ءبىز ەلىمىزدەگى قۇقىق قورعاۋ ورگان­دارىنىڭ باسشىلارىمەن بىرلەسە وتىرىپ, ەلباسى اتاپ كورسەتكەن تاپسىرمالاردى زاڭدارعا ەنگىزۋىمىز كەرەك. قۇقىق قورعاۋ ورگاندارى ەندى حالىققا جاقىنداۋى ءتيىس. ىشكى ىستەر ورگان­دارىنىڭ نەمەسە قار­جى پوليتسياسىنىڭ قىزمەتكەرلەرىن كور­گەندە, بىلايعى جۇرت نەمەسە كاسىپكەر ولار­دى قامايتىن, تەكسە­رە­تىن ادام رەتىندە ەمەس, قورعايتىن, جىبەرگەن قاتەلىكتى تۇزەتۋگە كومەكتەسەتىن ادام رەتىندە سەزىنەتىن جاعدايعا جەتۋلەرى قاجەت. – سەسسيادا قىلمىستى ىزگىلەن­دىرۋ ماسەلەسى تۋرالى دا ايتىلدى. – بۇل ماسەلە جىل سايىن ىسكە اسى­رىلىپ كەلەدى. قازىرگى كەزدە ەكو­نوميكالىق سالاداعى قىلمىس­تار­دىڭ سانى باسقا قىلمىس تۇرلە­رىنە قاراعاندا كوبەيىپ بارادى. بۇل قوعامداعى وزگەرىستەرگە جانە كا­سىپكەرلىكتىڭ دامۋىنا بايلانىستى. ال ىزگىلەندىرۋ دەگەن ەكونوميكالىق قىلمىس جاساعانداردىڭ بارلىعىن سوتتاپ, تۇرمەگە توعىتۋ ەمەس, ولار­دىڭ جاساعان ەكونوميكالىق قىل­مىس­تارىنا سايكەس جازاسىن ايىپ­پۇل­مەن بە, باسقاداي تۇرمەن بە, تاعايىنداپ بەرۋ. مۇنداي جازالار ەۋروپا ەلدەرىندە كوپتەن بەرى قول­دانىلىپ كەلەدى. ەرتە مە, كەش پە, ءبىز وسىعان كەلەمىز. – سوت ورىنداۋشىلار كوميتەتى ادىلەت مينيسترلىگىنىڭ قۇرامىنا بەرىلدى. وسىعان توقتالساڭىز. – سوت ورىنداۋشىلار كوميتەتى وسىمەن ءۇشىنشى رەت ادىلەت مي­نيسترلىگىنە بەرىلىپ وتىر. پارلا­مەنت وتكەن جىلى عانا “سوت ورىن­داۋ­شىلارىنىڭ مارتەبەسى تۋرالى” جاڭا زاڭ قابىلداعان ەدى. بارلىعى كادرلاردىڭ بىلىكتىلىگىنە بايلا­نىس­تى. سوندىقتان كادر ماسەلەسىنە باسا كوڭىل ءبولىنۋى قاجەت. – راحمەت. ءاليسۇلتان قۇلانباي. * * * يمان وركەنيەتتىڭ وزەكتى ماسەلەلەرى پارلامەنت سەناتىندا بۇكىلالەمدىك رۋحاني-مادەني فورۋمعا (برمف) دايىندىق بارىسى تۋرالى ۇيىمداستىرۋ كوميتەتى تەڭ توراعالارىنىڭ ءبىرى, سەناتور تولەگەن مۇحامەدجانوۆ جۋرناليستەرمەن بريفينگ وتكىزدى. بۇل فورۋمنىڭ نەگىزگى جۇمىس­تا­رى استانا قالاسىندا 18-20 قا­زان ارالىعىندا وتكىزىلەتىن بولا­دى. وعان اتاعى دۇنيە جۇزىنە بەل­گىلى مادەنيەت پەن ونەر, ساياسات جانە قوعام قايراتكەرلەرى, اتاقتى عالىمدار قاتىسادى. سونىڭ ىشىندە نوبەل سىيلىعىنىڭ لاۋرەاتى, مەكسيكالىق جازۋشى گابريەل گارسيا ماركەس, يۋنەسكو-نىڭ بۇ­­رىنعى باس ديرەكتورى, ۇلى اباي­دىڭ 150 جىلدىق تويىن ءبۇ­كىل­الەمدىك كولەمدە اتاپ وتۋگە ات­سالىسقان يسپان عالىمى, قازاق­ستاننىڭ دوسى فەدەريكو مايور, كسرو-نىڭ ايگىلى ديريجەرى بولعان يۋري تەميركانوۆ, رەسەيلىك جازۋشى ۆالەنتين راسپۋتين, كينورەجيسسەر نيكيتا ميحالكوۆ, گفر-ءدىڭ مەملەكەت جانە قوعام قاي­راتكەرى گەرحارد شرەدەر, وڭ­تۇستىك افريكا رەسپۋبليكاسىنىڭ ەكس-پرەزيدەنتى نەلسون ماندەلا, رەسەيلىك قوعام قايراتكەرلەرى ەۆگەني پريماكوۆ, رامازان ابدۋ­لا­تيپوۆ, ەدۋارد ساگالاەۆ, گەنريح بوروۆيك جانە ت.ب. اسا تانىمال ادامدار قاتىسادى دەپ كۇتىلۋدە. فورۋمدا بۇگىنگى الەم الدىندا تۇرعان وزەكتى ماسەلەلەر, سونىڭ ىشىندە وركەنيەتتىڭ داعدارىستارى تۋرالى كەلەلى ماسەلەلەر مەن رۋ­حاني جانە مادەني قۇندىلىق­تار­دىڭ مارتەبەسىن جوعارىلاتۋ تۋ­را­لى پىكىرلەر الماسىلىپ, ۇسى­نىس­تار جاسالاتىن بولادى. بريفينگتە سەناتور تولەگەن مۇ­حامەدجانوۆ برمف-نى ۇيىم­داس­تىرۋشىلار تۋرالى دا اقپارات بەردى. ولار “مادەنيەت ارقىلى بەيبىتشىلىككە” حالىقارالىق اسسوتسياتسياسى, “رۋحاني كەلىسىم كونگرەسى” اتتى بۇكىلالەمدىك قور, سونداي-اق قازاقستان, رەسەي, ەۋروپا ەلدەرىنىڭ كەيبىر ۇيىمدارى ەكەندىگى اتاپ ءوتىلدى. ۇيىمداس­تى­رۋ­شى­لاردىڭ ۇسىنىستارى وسى ۋا­قىتقا دەيىن پرەزيدەنت نۇرسۇلتان نازارباەۆ تاراپىنان قولداۋ تاپقانى ايتىلدى. سەناتور تولەگەن مۇحامەد­جا­نوۆ مۇنداي, بۇكىلالەمدىك نازاردى وزىنە اۋدارعان فورۋمنىڭ قازاق­ستاندا وتكىزىلۋى ەلىمىز ءۇشىن ۇلكەن مارتەبە ەكەندىگىن, مۇنداي شارا, اسىرەسە, قازاقستاننىڭ ەقىۇ-عا توراعالىق ەتۋى بارىسىندا ماڭىز­دى ەكەندىگىن اتاپ ءوتتى. بۇل دا ءدۇ­نيە ءجۇزى قاۋىمداستىعىنىڭ ال­دىندا قازاقستاننىڭ بەدەلىن ارتتىرا تۇسەتىن شارا ەكەندىگى داۋسىز. سونىمەن قاتار, ول پرە­زيدەنت نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ ۇسىنىسىمەن بولعان بۇكىلالەمدىك رۋحاني كەلىسىم كونگرەسىنەن كەيىن تۋىنداعان ىزگى شارا, دەدى ول. بۇگىنگى تاڭدا ادامزات وركەنيەتى رۋحاني داعدارىس ۇستىندە وتىرعانى بەلگىلى. ال داعدارىستىڭ ءارى قاراي تەرەڭدەپ, ورىستەي تۇسۋىنە جول بەرىپ, قاراپ وتىرا بەرۋگە بولمايدى. كەيبىر ەلدەر وزدەرىنىڭ جەكە مۇددەلەرىن ادامزاتتىق پروبلەمالاردان جوعارى قويىپ, ءوزىمشىل كوزقاراستارىن العا تارتىپ, الەم وركەنيەتىن ۇلكەن اپاتتارعا سۇيرەلەپ اپارا جاتىر. مىنە, وسىنداي جاعدايدا الەمدىك رۋحانيات جانە مادەنيەت, سونىمەن بىرگە, ساياسات, عىلىم الەمىندەگى زور ەسىمدەردىڭ بىرلەسىپ, ءۇن قوسۋلارى اۋاداي قاجەتتى شارا. سوندىقتان دا بۇل فورۋمنىڭ ماڭىزى اسا زور, دەدى ودان ءارى سويلەۋشى بريفينگتە. ۇيىمداستىرۋ شارالارىنا كەلەتىن بولساق, ونى وتكىزۋ باعدارلاسماسى جاسالىپ, كەلىسىلگەن ەكەن. ول جالپى وتىرىس جانە سەكتسيالىق وتىرىس تارتىبىمەن جۇرگىزىلەتىن بولادى. نەگىزگى بايانداما: “بۇكىل دۇنيەجۇزىلىك رۋحاني-مادەني فورۋم جانە ونى قۇرۋدىڭ قاجەتتىلىگى” دەپ اتالادى. جاقسىباي سامرات. * * * قۇتتىقتايمىز! دەپۋتاتتار ماراپاتتالدى “نەۆادا – سەمەي” حالىقارالىق يادرولىق قارۋعا  قارسى قوزعالىسىنىڭ ماقساتتارى مەن مىندەتتەرىن ناسيحاتتاۋعا بەلسەنە اتسالىسقانى ءۇشىن قازاقستان رەسپۋبليكاسى پارلامەنتى ءماجىلىسىنىڭ دەپۋتاتتارى ۆيكتور روگالەۆ, نۇرتاي سابيليانوۆ, ۆيكتور كيانسكي “حالىقارالىق يادروعا قارسى سەمەي-نەۆادا” مەرەكەلىك مەدالىمەن ما­راپاتتالدى, دەپ حابارلادى پارلامەنت ءماجىلىسىنىڭ ءباسپاسوز قىزمەتى. * * * تاعزىم “اقتابان شۇبىرىندىدان” اسىپ تۇسكەن زۇلمات بۇل ەۋروپا كەڭەسى پارلامەنتتىك اسسامبلەياسى كەڭەس وداعى رەسپۋب­ليكالارىندا 30-شى جىلدارى بول­عان جاپپاي اشتىق قۇرباندارىن ەسكە الۋ تۋرالى قارار قابىلدادى. وندا: “بەلورۋسسيا, قازاقستان, مول­داۆيا, رەسەي مەن ۋكراينانىڭ جازىقسىز ميلليونداعان ادامى كەڭەس وكىمەتىنىڭ قاساقانا قاتى­گەز ساياساتى جاساعان جاپپاي اشار­شىلىق سالدارىنان كوز جۇمدى”, دەلىنگەن. ەۋروپا كەڭەسى اشارشىلىق جىلدارىنا بايلانىستى قازاق­ستانعا ايرىقشا ءمان بەرىپ, قى­رىل­عان حالىقتىڭ ميلليونداپ سا­نالاتىنىن, حالقىنىڭ كوبىنەن ايى­رىلعانىن اتاپ كورسەتەدى. رەسەي مەن ۋكرايناعا دا وسى زۇل­ماتتىڭ اۋىر سوققى بولىپ تيگە­نى­نە نازار اۋدارادى. اشتىقتى كە­ڭەس رەجىمىنىڭ ءوز حالقىنا قار­سى جاساعان قىلمىسى دەپ سانايدى. وسىنداي ويمەن ۇكىمەت باس­شى­سىنا ءبىر توپ ءما­جى­لىس دەپۋتاتى 2007 جىلى ەكى رەت ساۋال  جول­دا­عان­بىز. سول جىلى قولدان ۇيىم­داس­تىرىلعان اشتىققا 75 جىل تول­عان بولاتىن. اتامىز قا­زاقتىڭ ارعى-بەرگى تاريحىندا بۇرىن-سوڭدى ءدال وسىنداي ءناۋ­بەت بولعان ەمەس, دەگەن ەدىك سون­دا. كورگەن قور­لىق, شەككەن ازاپ پەن قىرىل­عان حالىقتىڭ كوپتىگى جاعىنان اتىشۋلى “اقتابان-شۇبىرىن­دىدان” اسىپ تۇسكەن زۇلمات بۇل. ويىمىزدى تاريحي دەرەكتەر­مەن دايەكتەسەك, شەت ەل زەرت­تەۋ­شىلەرى مەن الاش اسىلدارى­نىڭ تاريحي ەڭبەكتەرىندە اتالعان اپات كوممۋنيستىك رەجىمنىڭ قازاق حالقىنا قاساقانا جاساعان قاتىگەزدىگى ەكەنى اشىق ايتى­لا­دى. بۇعان دالەل جەتكىلىكتى. “يستوريا كازاحستانا. نارو­دى ي كۋلتۋرى” اكادەميالىق ەڭبەگىنە سۇيەنسەك, قازاقستاندا 1926 جىلدان باستاپ كوشپەلى شارۋاشىلىقتاردى جويۋ ساياساتى قارقىندى جۇرگىزىلگەن. ەلدىڭ ءمۇم­كىندىگىنەن 17 ەسە ارتىق جوس­پارلانعان ەگىن جانە مال سالىعى ۇلان دالانى ايتاقىرعا اينال­دىردى. 1928-1932 جىلداردىڭ ىشىندە حالىقتان 6 ميلليون 509 مىڭ ءىرى قارا, 18 ميلليون 566 مىڭ قوي, 3 ميلليون 516 مىڭ جىلقى تارتىپ الىنىپ, جۇگەن-قۇرىعىن ۇستاپ قالعان جۇرت باسى اۋعان جاققا شۇبىردى. سۇرىنگەن جە­رىندە ءۇزىلدى, جىعىلعان جەرىندە جان تاپسىردى. اش وزەگى ازىنا­ما­عان ايماق قالمادى. سولتۇستىك قازاق­ستان وڭىرىندە – 385 مىڭ­نان استام, باتىس قازاقستان وڭىرىندە – 395 مىڭنان استام, وڭتۇستىك قازاقستان وڭىرىندە – 618 مىڭ, ورتالىق قازاقستاندا 30 مىڭ ادام قىناداي قىرىلدى. دەموگراف عالىمداردىڭ وسى دە­رەگى بويىنشا بارلىعى 1 ميل­ليون 800 مىڭ جان كوز جۇمعان. كەيىنگى زەرتتەۋلەر بۇل ءمالى­مەتتىڭ تولىق ەمەس ەكەندىگىن انىق­تاپ بەردى. الاش قايراتكەرى احمەت بايتۇرسىنوۆتىڭ 1917 جىلى: “ينشاللا, 6 ميلليون قا­زاقپىز”, دەگەن ءسوزىن ەسكە الىپ, قازاق اسىلى مۇستافا شوقاەۆ­تىڭ دەرەكتەرىنە جۇگىنسەك, اش­تىقتان كوز جۇمعان­داردىڭ قاتا­رى 2 ميلليون 287 مىڭعا جەتەدى. كەيبىر تاريحشىلار قىرىل­عان­دار بۇدان دا كوپ, 3 ميلليون­نان اسادى دەگەندى كولدەنەڭ تارتادى. ادام­زات تاريحىندا بولا قويماعان, ۇساق ۇلتتارعا جاسالعان جاۋىز­دىق­تىڭ ۋداي شىندىعى, مىنە, وسىن­داي. مۇنى ۇمىتۋعا حا­قىمىز جوق. قازاق ەسىمدى تاع­دىرى قيىن ەلدىڭ قان­عا بويالعان سول ءبىر تاريحي كەزە­ڭىن ەسكەرۋسىز قالدىرۋ قوعامعا دا, زامانعا دا, ازاماتقا دا سىن. رەسەي فە­دەرا­تسياسى مەن ۋكراينا بۇل ءناۋ­بەتتى مەملەكەتتىك دەڭگەيدە اتاپ ءوتتى. ءبىز اشتىقتى ساياسيلاندىرۋعا قارسىمىز, الايدا ەندىگى جەردە ءۇنسىز قالۋعا ءتيىس ەمەسپىز. دۇنيە­دەن كۇڭىرەنىپ كوشكەن ميلليون­داردىڭ رۋحىنا جىل سايىن تاعزىم ەتۋ ءۇشىن ەۋروپا كەڭەسى پار­لامەنتتىك اسسامبلەياسى دەپۋ­تاتتارىنىڭ ورىندى پىكىرىنە دەن قويىپ, اشارشىلىق قۇرباندارىن ەسكە الاتىن ۇلتتىق كۇندى بەلگى­لەيىك. 31 مامىر جاپپاي قۋعىن-سۇرگىن قۇرباندارىن ەسكە الۋ كۇنى بولىپ بەلگىلەنگەن. بيىل دا ول كۇن ءوز دەڭگەيىندە اتاپ ءوتىلدى, قۇرباندار مەن زارداپ شەككەندەر ەسكە الىنىپ, ارۋاقتارىنا تاعزىم ەتىلدى. ەندى سول كۇن “جاپ­پاي قۋعىن-سۇرگىن جانە اشتىق قۇرباندارىن ەسكە الۋ كۇنى” دەپ قايتا راسىمدەلسە ءجون بولار ەدى. اشتىق جىل­دارى ەل تاريحىنىڭ تۇتاس كەزەڭى رەتىندە ارنايى زەرتتەلۋى دە اسا كەرەك. ءماجىلىس دەپۋتاتتارى ا.سمايىل, ب.تىلەۋحان, ن.ونەرباي, گ.سەيىتماعانبەتوۆا. * * * ءسىزدى نە تولعاندىرادى؟ سۋ قويماسى جەكە باقىلاۋعا الىنۋى ءتيىس ۇستىمىزدەگى جىلدىڭ ءساۋىر ايىندا قىرعىز رەسپۋبلي­كا­سىن­داعى كورشىلەس تالاس وبلىسىندا بولعان وقيعالارعا بايلانىستى قىرعىزدار كيروۆ سۋ قويماسىن جارامىز دەگەن لاقاپ تاراتىپ, ەلدى دۇربەلەڭگە سالعانى بەلگىلى. وعان قوسا ەكى ەلدىڭ اراسىنداعى شەكارانى جاپتىڭدار دەپ, سۋ بەرۋدى توقتاتىپ تاستادى. تەك شە­كارا اشىلعاننان كەيىن عانا قىرعىز جاعى سۋ بەرە باستادى. وسى جايتتارعا بايلانىستى مەن پرەمەر-ءمينيستردىڭ اتىنا ماسەلەلەردىڭ شەشۋ جولدارىن قاراستىراتىن دەپۋتاتتىق ساۋال جولداعان ەدىم. ايتا كەتۋ كەرەك, 2008 جىلى جامبىل وبلىسىنىڭ كەيبىر اۋداندارىندا جاز ايلا­رىن­دا قىرعىزداردىڭ وزدەرىنە سۋ جەتىسپەي, بىزگە سۋ بەرۋدى توقتا­تۋىنا بايلانىستى وبلىستا سۋ تاپشىلىعىنان قىزىلشا جانە باسقا دا ەگىندىكتەر كۇيىپ كەتكەن بولاتىن. جاقىندا ۇكىمەت باسشىسى جامبىل وڭىرىندە بولعاندا وسى جايتتەرمەن تانىسىپ قايتتى. وسى­عان بايلانىستى جامبىل وب­لىسىنداعى جۇمىس ساپارى ءناتي­جەسىندە پرەمەر-ءمينيستردىڭ تاپسىرمالارىن ورىنداۋ تۋرالى ءىس-شارالار قابىلداندى. وبلىس­تا كيروۆ سۋ قويماسىنا سۋ رەت­تەۋىش سوعۋ, قورداي جانە شۋ اۋداندارىنىڭ اۋماعى ارقىلى وتەتىن شۋ وزەنىن جاعالاۋىنا بەكىتۋ جۇمىستارىن جانە تەرىس-اششىبۇلاق سۋ قويماسى پلوتي­نا­سىنىڭ سەيسميكالىق بەرىكتىگىن كۇشەيتۋ مەن كارىز-سورعى (درە­ناج­نو-ناسوسنىي) ستانساسىن قاي­تا جاڭعىرتۋ جۇمىستارى قاراستىرىلىپ وتىر. وعان قوسا, پرەمەر-مي­نيستر­دىڭ ءبىرىنشى ورىنباسارى ءو.شوكەەۆتىڭ قازاقستان رەسپۋب­ليكاسىنىڭ جامبىل جانە وڭ­تۇستىك قازاقستان وبلىستارىنىڭ شەڭبەرىندەگى مەملەكەتتىك شەكا­رانىڭ ورنىقتىرىلۋى تۋرالى حاتتامالىق تاپسىرماسىندا شۋ وزەنىنىڭ شەكاراسىندا قالپىنا كەلتىرۋ مەن جاعالاۋدى بەرىك بەكىتۋ جۇمىستارىنا جوبالىق-سمەتالىق قۇجاتتاما ازىرلەۋ تاپسىرىلعان. قازىرگى كۇنى وبلىس بۇل قۇجاتتى ءوز قاراجاتىنا ازىرلەپ قويدى. نىعايتۋدى قاجەت ەتەتىن شۋ وزەنى جاعالاۋلارىنىڭ جالپى ۇزىندىعى 55,2 شاقىرىمدى قۇ­راي­دى. اسا كۇردەلى جاعداي قىر­عىز رەسپۋبليكاسىمەن مەملەكەت­تىك شەكارا سىزىعىندا قالىپ­تاسقان. مۇندا مەملەكەتتىك شەكا­رانى دەماركاتسيالاۋ اياسىندا شەكارا باعاندارى مەن شيىر­شىقتى قاۋىپسىزدىك توسقاۋىلدارىن ورناتقاننان كەيىن اتالعان باعان­دار مەن توسقاۋىلداردى سۋ شايىپ كەتۋ جاعدايلارى جانە وزەن ارنا­سى قازاقستان جەرىنە قاراي جىل­جۋى اسەرىنەن جەكەلەگەن جەر ۋچاس­كەلەرى قىرعىز رەسپۋبليكاسىنىڭ اۋماعىندا قالىپ, مەملەكەتتىك شە­كارا سىزىعىنىڭ وزگەرىسكە ۇشى­راۋى مۇمكىن. وسىنداي جاعدايدا ەكى ەلدىڭ اراسىن قوسىپ وتىرعان ورتا كوپىردىڭ ورنىقتىلىعىنا قاۋىپ تۋادى. قازاقستان جەرلەرىن, ونىڭ ىشىندە جايىلىم جانە اۋىل شا­رۋاشىلىعى ەگىستىك جەرلەرىن, تۇرعىن ۇيلەردى, سۋ شارۋاشىلىعى نىساندارىن, جولدار مەن جوعارى ۆولتتى ەلەكتر تاراتۋ جەلىلەرى باعاندارىن سۋ شايىپ كەتۋ سال­دا­رىنان حالىقتىڭ تىنىس-ءتىرشى­لى­گىنە نۇقسان كەلۋ جاعدايى تۋىن­داۋدا. الايدا رەسپۋبليكالىق بيۋد­جەتتىك كوميسسيا 2010-2012 جىلعى بيۋدجەتتى ناقتىلاۋدا وسى ماقساتتا قاجەت بولاتىن قاراجاتتى قىسقار­تىپ, اتالعان نىسانداردى قارجى­لاندىرۋ ماسەلەسىن قاراستىرۋدى كەيىنگە قالدىرىپ وتىر. بۇل – كەزەك كۇتتىرمەيتىن ماسەلە. ءويت­كەنى, الداعى كوكتەمدەگى ىقتيمال سۋ تاس­قىنىنا ءبىز دايىن بولۋىمىز قاجەت. جوعارىداعى ايتىلعانداردىڭ نەگىزىندە: 1. قورداي جانە شۋ وزەنىنىڭ جاعالاۋىن نىعايتۋ جانە كۇردەلى جوندەۋ جۇمىستارىن جۇرگىزۋ ءۇشىن نىساندارعا اعىمداعى جىلدىڭ ءىV توقسانىنان كەشىكتىرمەي 150 ملن.تەڭگە ءبولۋ كەرەك. 2. تەرىس-اششىبۇلاق سۋ قويماسى پلوتيناسىنىڭ سەيسميكالىق بەرىكتىگىن كۇشەيتۋ مەن كارىز-سورعى ستان­سا­سىن قايتا جاڭعىرتۋ جۇمىستارىنا وسى جىلدىڭ ءىV توقسانىنا 150 ملن. تەڭگە ءبولۋ قاجەت بولىپ وتىر. جوبالاۋ-زەرتتەۋ جۇمىستارى اتقارىلىپ بىتكەن. 3. كيروۆ سۋ قويماسىنىڭ گيدرو­تەحنيكالىق قۇرىلىستارىنا جوندەۋ جۇمىستارىنا جوبالىق-سمەتالىق قۇجاتتاردى ازىرلەۋ قاجەت. جوعارىداعى اتالعان ماسەلە­لەردى ۇكىمەت باسشىسى جەكە باقى­لاۋىنا الىپ, 2010 جىلدىڭ بيۋد­جەتىن قايتا قاراۋ كەزىندە الداعى كوكتەمدەگى تاسقىننىڭ الدىن الۋ ماقساتىندا اتالعان نىساندارعا قاراجات ءبولۋى جانە 2011 جىل­­داعى جوندەۋ, قالپىنا كەلتىرۋ جانە قۇرىلىس جۇمىستارىنا قارا­جات ءبولۋ جونىندە قاجەت شارالار قابىلداۋى كەرەك دەپ بىلەمىز. امانگەلدى مومىشەۆ, ءماجىلىس دەپۋتاتى. * * * تۇراقتى كوميتەتتەر تىنىسى كەڭەس ەلدەردىڭ ءورىسىن كەڭەيتەدى جاھاندانۋ زامانىندا الەمدە مۇددەلەرىنە جانە وزگە دە ۇستانىمدارى مەن ۇقساس­تىق­تا­رىنا وراي ەلدەردىڭ بىرلەسۋى بايقالۋدا. سونداي بىرلىككە باستايتىن قۇجاتتاردىڭ ءبىرى جاقىندا سەناتتىڭ حالىقارالىق قاتىناستار, قورعانىس جانە قاۋىپسىزدىك كوميتەتىندە تال­قىعا ءتۇستى. سودان كەيىن “تۇركىتىلدەس مەملەكەتتەر ىنتىماقتاستىعىنىڭ كەڭەسىن قۇرۋ تۋرالى ناحچىۆان كەلىسىمىن راتيفيكاتسيالاۋ تۋرالى” دەپ اتالاتىن بۇل زاڭ جوباسى پا­لاتانىڭ سوڭعى جالپى وتىرىسىندا قابىلدانعان بولاتىن. زاڭ جوباسى بويىنشا باياندامانى سىرت­قى ىستەر مينيسترلىگىنىڭ جاۋاپتى حاتشىسى ءراپىل جوشىباەۆ جاسادى. ونىڭ سوزىنەن بەلگىلى بولعانىنداي, اتالعان كەلىسىمگە ءازىربايجان رەسپۋبليكاسىنىڭ ناحچىۆان قالاسىندا 2009 جىلدىڭ 3 قازانىندا قول قويىلعان. ءتىلى مەن ءدىنى ءبىر, مادەنيەتتەرى مەن سالت-داستۇرلەرى ۇقساس ەلدەرمەن جاقىنداسۋ –قازاقستان سىرتقى ساياساتىنداعى باسىم با­عىت­تارىنىڭ ءبىرى. تۇركىتىلدەس ەلدەر ىنتى­ماق­تاستىعىنىڭ كەڭەسىن قۇرۋ دامۋدىڭ ىزگىلىكتى جولىن ىزدەۋ ەكەندىگىن باسا ايتىپ وتكەن كو­مي­تەت توراعاسى قۋانىش سۇلتانوۆ ءوز پايى­مىن مىناداي مىسالدارمەن نەگىزدەدى. ەلىمىز ەقىۇ پا-عا  ۇسىنىستار بەرگەن كەزدە ولار الدىمەن كورشىلەرىڭدى, باۋىرلارىڭدى نەگە وسى ماسەلەگە تارتپايسىڭدار دەپ سۇراقتى توتە­سىنەن قوياتىن كورىنەدى. سول سياقتى بىردە سەناتور اتاقتى “سيەمەنس” كومپانياسىنىڭ پرەزيدەنتىنەن نەگە قازاقستاندا ءوندىرىس ورىن­دارىن اشپايسىزدار دەپ سۇراسا, ول ءوز­دەرى­نىڭ الىپ قىتايدا تەڭىزدە جۇزگەندەي سە­زى­نەتىندەرىن, ال قازاقستاندا جەر كەڭ بولعا­نى­مەن, حالقىنىڭ ازدىعىن ايتىپتى. جانە دە ەگەر ورتالىق ازيا ەلدەرى بولىپ بىرىك­سە­ڭىز­دەر, وندا 50 ميلليونعا جەتەتىن رىنوك پاي­دا بولۋشى ەدى عوي, مۇمكىن سوندا سىزدەرگە قىزىعۋشىلىق پايدا بولار ما دەگەن تۇس­پالىمەن بولىسكەن ەكەن. وسىلايشا كوميتەت توراعاسى بىرىگۋدىڭ استارىن بارىنشا اشىپ كورسەتۋگە تىرىستى. جالپى, 1992 جىلى ءتۇر­كيا پرەزيدەنتىنىڭ ازىربايجانعا جاساعان ساپارى بارىسىندا ومىرگە كەلگەن تۇركىتىلدەس ەلدەر باسشىلارى سامميتىندە ساياسي-ەكونو­مي­كالىق جانە مادەني ىنتىماقتاستىق ماسە­لە­لەرى تالقىلانعان-دى. سودان بەرى كوپتەگەن ءىس-شارالار ءار ءتۇرلى دەڭگەيدە جالعاسىن تاۋىپ كەلەدى. ماسەلەن, تۇركىتىلدەس ەلدەر پارلامەنتتىك اسسامبلەياسىنىڭ قوعامدا ىستىق باۋىر­لاس­تىق, ىنتىماقتاستىق قۇرىلتايى ءوتتى. ودان كەيىن تۇركى الەمى مۋنيتسيپاليتەتتەر وداعى, تۇركى الەمى سوتسيولوگتار كونگرەسى, تۇركىتىلدەس ەلدەر جاڭالىقتار اگەنتتىگىنىڭ بىرلەستىگى, ءتۇر­كىتىلدەس مەملەكەتتەردىڭ ارنايى قىزمەتتەر كونفەرەنتسياسى, ءتىپتى مۇشەسى م.جولداسبەكوۆ بولىپ تابىلاتىن تۇركىتىلدەس ەلدەر اقسا­قال­دار كەڭەسى دە قۇرىلىپ, ءوز جۇمىستارىن جال­عاس­تىرۋدا. الايدا ىنتىماقتاستىق ۇدەرىس­تە­رىن مەملەكەتتىك باسشىلار دەڭگەيىندە بىرىك­تىرۋ جانە وتكىزىپ جاتقان سامميتتەردىڭ جۇ­مىسىن رەتتەيتىن ساياسي قۇرىلىمدى قۇرۋ قا­جەتتىگى تۋىنداعان. وسى رەتتە قازاقستان پرەزيدەنتى نۇرسۇلتان نازارباەۆ تۇركىتىلدەس مەملەكەتتەر ىنتىماقتاستىعىنىڭ كەڭەسىن قۇرۋ تۋرالى باستاما كوتەرگەنى بەلگىلى. ناحچى­ۆان قالاسىندا وتكەن تۇركىتىلدەس ەلدەر مەملەكەت باسشىلارىنىڭ ءىح سامميتىندە كوتەرىلگەن ماسەلە تۇركىتىلدەس حالىقتاردى جا­قىن­داتۋ ءۇشىن ماڭىزدى سانالادى. وسى­لاي­شا ومىرگە كەلگەن زاڭدىق قۇجاتتى ءازىرباي­جان رەسپۋبليكاسى 2009 جىلدىڭ 26 قارا­شاسىندا راتيفيكاتسيالاۋدان وتكىزسە, تۇرىك رەسپۋبليكاسى بۇل قۇجاتتى ۇستىمىزدەگى جىل­دىڭ 15 شىلدەسىندە راتيفيكاتسيالاعانى بەل­گىلى بولىپ وتىر. ەندى وسى راتيفيكاتسيالاۋ ماسەلەسى الداعى 16 قىركۇيەكتە ىستامبۇلدا وتەتىن تۇركىتىلدەس ەلدەر مەملەكەت باسشى­لارىنىڭ ح سامميتىندە تالقىعا تۇسەدى دەپ كۇتىلۋدە. وسى رەتتە دەپۋتاتتار بىرقاتار سۇراقتارىن قويىپ, ولارعا تۇششىمدى جاۋاپتار الدى. ءادىل احمەتوۆ كەڭەسكە 6 تۇركىتىلدەس مەملەكەتتىڭ ءمۇ­شە ەكەندىگىن العا تارتا وتىرىپ, رەسەي سياق­تى ەلدەر قۇرامىنداعى كىشىگىرىم حالىق­تاردىڭ قاتىسۋى قالاي بولارىن سۇرادى. زاڭ جوباسىن ازىرلەۋشىلەردىڭ ايتۋىنشا, ونداي شاعىن تۋۆا, حاكاسيا سياقتى ەلدەر ءار ءتۇرلى ءىس-شارالارعا قاتىسا بەرەدى. ال ورالباي ءابدى­كارىموۆتىڭ سۇراعىنا وراي جاۋاپتا ءوز­بەك­ستان ماسەلەسى قوزعالدى. جاۋاپتان بەلگىلى بولعانى, وزبەكستان رەسپۋبليكاسى ەكىجاقتى قارىم-قاتىناستارعا يەك ارتقانىمەن, كوپ­جاقتى ىنتىماقتاستىققا ونشا بەيىلدى ەمەس كورىنەدى. ەسەسىنە وسى كۇنگە دەيىن سىلبىر قا­تىسىپ كەلگەن تۇركىمەنستان سوڭعى جىلدارى بەلسەندىلىك تانىتا باستاپتى. وسى ەلدىڭ پرەزيدەنتى ىستامبۇلدا وتەتىن سامميتكە قاتىساتىنى دا ايتىلدى. وسى رەتتە جاڭادان قۇرىلاتىن كەڭەستىڭ بارلىق ەلدەرگە اشىق بولۋى قاجەتتىگىن ۇسىنعان عاني قاسىموۆ وعان ءتىپتى وڭتۇستىك كورەيا ەلى كىرسە دە بولادى دەگەن پايىمىمەن بولىسكەنىمەن, ول كوپشىلىك تاراپىنان قولداۋ تابا قويمادى. دەپۋتاتتار الدىمەن كەڭەستى قۇرىپ, جۇمىسىن جۇرگىزىپ العان سوڭ وزگە ەلدەردى تارتۋعا بولادى دەگەن تۇجىرىم جاسادى. كەڭەستىڭ كەلەشەگىن ءسوز ەتكەن ومىربەك بايگەلدي ونىڭ ىدىراپ كەتپەۋىن قامتاماسىز ەتۋ ءۇشىن ەۋروپالىق وداق تاجىريبەسىن مۇقيات زەرتتەۋدى ۇسىندى. سەناتوردىڭ پايىمىنشا, ۇيىمدا مەملەكەت­تەردىڭ ءۇل­كەندى-كىشىلىگىنە قاراماي, ءوزارا سىيلاستىعى بولۋى شارت. ۆارشاۆا وداعىن مىسالعان كەلتىرگەن دەپۋتات ەگەر ءبىر مەملەكەت وزگەلەرگە وزىنىكىن تاڭار بولسا, وندا ۇيىم­نىڭ تاراۋىنا الىپ كەلۋ ىقتيمالدىعىمەن ءبولىستى. سوندىقتان وزبەكستاننىڭ نەگە كىرمەدى دەپ ەمەس, ونىڭ كىرۋىنە نەندەي جاعدايلار جاسالدى دەگەن تۇرعىدا ماسەلە قارالۋى قاجەتتىگىن ورتاعا سالدى. مىنە, وسىلايشا تالقىعا سالىنعان ء“تۇر­كى­تىل­دەس مەملەكەتتەر ىنتىماقتاستىعىنىڭ كەڭەسىن قۇرۋ تۋرالى ناحچىۆان كەلىسىمىن راتيفيكاتسيالاۋ تۋرالى” زاڭ جوباسى سەنات­تىڭ زاڭنامالىق قۇجاتىنىڭ اينالىمىنا الىندى. اسقار تۇراپباي ۇلى.