ۇكىمەت “ەگەمەن قازاقستاننىڭ” اپتالىق قوسىمشاسى
____________________________________________
قازاقستاندى يندۋستريالىق-يننوۆاتسيالىق ەلگە اينالدىرۋ مەملەكەت باسشىسىنىڭ بۇگىنگى تاڭدا العا قويىپ وتىرعان باستى مىندەتتەرىنىڭ ءبىرى. بۇل تۇرعىدا سينگاپۋر, فينليانديا, گەرمانيا, فرانتسيا سياقتى الدىڭعى قاتارلى ەلدەردىڭ تاجىريبەلەرى دە زەرتتەلۋدە. وسى ماسەلەگە وراي ءبىز يندۋستريا جانە جاڭا تەحنولوگيالار مينيسترلىگى قاراماعىنداعى “ينجينيرينگ جانە تەحنولوگيالار ترانسفەرتى ورتالىعى” اق-تىڭ باسقارما توراعاسى سايات ءنۇسىپوۆتى اڭگىمەگە تارتقان ەدىك.
– سايات نۇرمۇحامەد ۇلى, بيىل تۇڭعىش رەت قازاقستاندا يننوۆاتسيالىق گرانتتار بەرۋ تەتىگىن جۇزەگە اسىرىپ جاتىرسىزدار. اتالعان جوبانىڭ ماقساتى مەن مىندەتى جونىندە ايتىپ وتسەڭىز؟
– باعدارلاما “يننوۆاتسيالىق قىزمەتتى قولداۋ تۋرالى” قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ زاڭى اياسىندا جۇزەگە اسۋدا. ونىڭ اكىمشىسى يندۋستريا جانە جاڭا تەحنولوگيالار مينيسترلىگى بولىپ تابىلادى. يننوۆاتسيالىق گرانتتار بەرۋ ءتورت باعىت بويىنشا جۇزەگە اسىرىلادى. ءبىرىنشى, تاجىريبەلىك-كونسترۋكتورلىق جۇمىستار نەمەسە تاۋەكەلدى قولدانبالى زەرتتەۋلەرگە, ەكىنشى, يننوۆاتسيالىق جوبالاردىڭ تەحنيكالىق-ەكونوميكالىق نەگىزدەمەسىن ازىرلەۋگە, ءۇشىنشى, شەت مەملەكەتتەردە نەمەسە حالىقارالىق پاتەنتتىك ۇيىمداردا ينتەللەكتۋالدىق مەنشىك نىساندارىن پاتەنتتەۋگە جانە ءتورتىنشى, يننوۆاتسيالىق تەحنولوگيالاردى م ۇلىكتەۋگە يننوۆاتسيالىق گرانتتار بەرىلەدى. كونكۋرستى وتكىزۋمەن جانە ساراپتاما جۇمىستارىمەن ينجينيرينگ جانە تەحنولوگيالار ترانسفەرتى ورتالىعى مەن عىلىم قورى اينالىسادى. قازىرگى ۋاقىتتا اتالعان دامۋ ينستيتۋتتارى قابىلداعان وتىنىشتەر نەگىزىندە جوبالار عىلىمي-تەحنيكالىق, ەكونوميكالىق جانە ەكولوگيالىق ساراپتامادان وتۋدە. يندۋستريا جانە جاڭا تەحنولوگيالار مينيسترلىگى قاراماعىنان قۇرىلعان, قۇرامىنا مەملەكەتتىك ورگانداردىڭ وكىلدەرى, دەپۋتاتتار, عىلىمي ورتالىقتار مۇشەلەرى كىرەتىن كوميسسيا ىزدەنۋشىگە گرانت تاعايىنداۋ تۋرالى سوڭعى شەشىمدى قابىلدايدى.
– مەملەكەت الدىندا تۇرعان ماڭىزدى مىندەتتەردى جۇيەلى تۇردە جۇزەگە اسىرۋ ءۇشىن ۇكىمەت ۇدەمەلى يندۋستريالىق-يننوۆاتسيالىق دامۋدىڭ مەملەكەتتىك باعدارلاماسىن ازىرلەدى. وسى باعدارلاما اياسىندا سىزدەردىڭ تاراپتارىڭىزدان قانداي جۇمىستار اتقارىلۋعا ءتيىس؟
– قازاقستان رەسپۋبليكاسىن ۇدەمەلى يندۋستريالىق-يننوۆاتسيالىق دامىتۋدىڭ 2010-2014 جىلدارعا ارنالعان مەملەكەتتىك باعدارلاماسىن جۇزەگە اسىرۋ اياسىندا “ينجينيرينگ جانە تەحنولوگيالار ترانسفەرتى ورتالىعى” اكتسيونەرلىك قوعامى الدىنا دا ۇلكەن مىندەتتەر جۇكتەلىپ وتىر. ولار, بىرىنشىدەن, قازاقستاندىق جانە شەتەلدىك ءىرى كومپانيالارمەن تەحنولوگيالىق كەلىسىمدەردى ىسكە اسىرۋ باعىتىندا ينجينيرينگتىك جانە سەرۆيستىك قىزمەت كورسەتۋ. ەكىنشىدەن, يننوۆاتسيالىق تەحنولوگيالار ترانسفەرتى مەن شەت مەملەكەتتەردە نەمەسە حالىقارالىق پاتەنتتىك ۇيىمداردا ينتەللەكتۋالدىق مەنشىك نىساندارىن پاتەنتتەۋگە يننوۆاتسيالىق گرانتتار ءبولۋ بارىسىندا سەنىمدى وكىل قىزمەتتەرىن كورسەتۋ. ۇشىنشىدەن, ءوندىرىستى تەحنيكالىق مودەرنيزاتسيالاۋ مەن بيزنەس ءۇردىستەردى جەتىلدىرە ءتۇسۋ ماقساتىندا باسقارۋدىڭ سوڭعى تەحنولوگيالارىن ەنگىزۋ. تورتىنشىدەن, استاناداعى وڭىرلىك تەحنوپارك قۇرىلىسىن قاراستىراتىن يننوۆاتسيالىق ينفراقۇرىلىمدى دامىتۋ مەن شىعىس قازاقستان, وڭتۇستىك قازاقستان جانە سولتۇستىك قازاقستان وبلىستارىنداعى تەحنوپاركتەردى جابدىقتاۋ.
العا قويىلعان مىندەتتەردى ىسكە اسىرۋ ماقساتىندا تەحنولوگيالار ترانسفەرتىن جۇزەگە اسىرۋ ءۇشىن ورتالىق بۇگىندە بىرقاتار كومپانيالارمەن ناقتى جۇمىستار جۇرگىزۋدە. ولار: “قاينار-اكب” جاۋاپكەرشىلىگى شەكتەۋلى سەرىكتەستىگىمەن “قورعاسىن قالدىقتارىن پايداعا اسىرۋ بويىنشا يننوۆاتسيالىق تەحنولوگيالار ترانسفەرتى” جوباسى, “Kazakhstan Rubber Recycle” جاۋاپكەرشىلىگى شەكتەۋلى سەرىكتەستىگىمەن “رەزەڭكەنى دەۆۋلكانيزاتسيالاۋ يننوۆاتسيالىق تەحنولوگياسى” جوباسى. سونىمەن قاتار, بيىل قازاقستان-فرانتسيا تەحنولوگيالار ترانسفەرتى ورتالىعى اشىلدى. سوعان سايكەس فرانتسۋزدىق ء“CEىS” كومپانياسىمەن بىرقاتار جوبالار ىسكە اسىرىلۋدا. ولاردىڭ ىشىندە “Kaz-PV” جوباسى قازاقستانداعى جەرگىلىكتى شيكىزاتتان كۇن پانەلىن ءوندىرۋ جونىنەن ارنايى جەلى قۇرۋدى قاراستىرادى. مۇندا قاجەتتى تەحنولوگيالار ترانسفەرتى جانە فرانتسۋزدىق مەكەمەلەر مەن زەرتحانالاردىڭ نوۋ حاۋى دا بار. بۇل جوبا قازىر جۇزەگە اسۋ ۇستىندە. فرانتسۋزدىق “BRGM” كومپانياسى مەن “قازاتومپروم” ۇاك” اق اراسىندا سيرەك كەاراسىندا سيرەك كەزدەسەتىن جەر ەلەمەنتتەرى سالاسىندا بىرلەسكەن قازاقستان-فرانتسۋز ورتالىعىن قۇرۋ جوباسىن جۇزەگە اسىرماقپاز. قازىرگى تاڭدا كەلىسسوزدەردىڭ سوڭعى ساتىسى جۇرگىزىلۋدە.
– ينجينيرينگ جانە تەحنولوگيالار ترانسفەرتى ورتالىعى ەلىمىزدە يننوۆاتسيالىق ينفراقۇرىلىمدى دامىتۋعا باعىتتالعان الدىڭعى قاتارلى وپەراتور بولىپ سانالادى. وسى تۇرعىدا قانداي باستى جوبالاردى اتاپ وتەر ەدىڭىز؟
– ءبىز بۇگىنگى تاڭدا وڭىرلىك تەحنوپاركتەر مەن كونسترۋكتورلىق بيۋرولار قۇرۋ جونىنەن بەلسەندى جۇمىستار جۇرگىزۋدەمىز. قازىردىڭ وزىندە استانا, الماتى, قاراعاندى, ورال, پەتروپاۆل, شىمكەنت قالالارىندا تەحنوپاركتەر جۇمىس ىستەپ تۇر. بۇل ماقساتقا 2004-2009 جىلدار ارالىعىندا مەملەكەتتىك بيۋدجەتتەن 1,7 ملرد. تەڭگە بولىنگەن. وسى ۋاقىتتار ىشىندە 149 جوبا تەحنوپاركتەردىڭ قولداۋىنا يە بولدى.
سونىمەن قاتار, كولىكتىك ماشينە جاساۋ جانە كەن-مەتاللۋرگيالىق قۇرالداردىڭ كونسترۋكتورلىق بيۋروسى قۇرىلدى. وسىلايشا ءبىز 2011 جىلدىڭ سوڭىنا قاراي قۇرال-جابدىقتار, اۋىلشارۋاشىلىق ماشينەلەرىن جاساۋ جانە مۇناي-گاز قۇرالدارى كونسترۋكتورلىق بيۋروسىن رىنوكقا شىعارۋدى جوسپارلاپ وتىرمىز.
– وڭىرلىك تەحنوپاركتەردىڭ ماقساتتارى مەن مىندەتتەرى قانداي جانە ولاردىڭ كوكەيكەستىلىگى نەدە دەپ ويلايسىز؟
– تەحنوپارك دەگەنىمىز – بۇل تەحنولوگيالىق بيزنەس-ينكۋباتور ارقىلى يننوۆاتسيالىق جوبالاردى دامىتۋ جانە ىسكە اسىرۋعا ارنالعان سەرۆيستىك, ياعني قىزمەت كورسەتۋ كەشەنى. ول جەڭىلدەتىلگەن نەگىزدە تومەندەگىدەي قىزمەتتەر كورسەتۋدى قاراستىرادى. ءبىرىنشى, بيزنەس-جوسپارلار مەن ماركەتينگتىك زەرتتەۋلەردى ازىرلەۋ, ەكىنشى, جوبالاردى باسقارۋ جانە قارجىلاندىرۋ كوزدەرىن ىزدەۋ, ءۇشىنشى, جوبالاردى ماتەريالدىق-تەحنيكالىق قامتاما-سىز ەتۋ. بۇل مىندەتتىڭ ىشىنە كەڭسەلىك نەمەسە وندىرىستىك ورىن بەرۋ, تەلەكوممۋنيكاتسيالىق قىزمەت كورسەتۋ (بايلانىس, ينتەرنەت جەلىسى), زەرتحانالىق جابدىقتارعا مۇمكىندىك بەرۋ, جوبالاردى بۋحگالتەرلىك, قۇقىقتىق جانە اۋدارماشىلىق جاعىنان قولداۋ, سىناقتان وتكىزۋ, پاتەنتتەۋ, سەرتيفيكاتتاۋ, تاجىريبەلىك ۇلگى قۇراستىرۋعا, ۇلتتىق يننوۆاتسيالىق دامىتۋ شارالارىن ىسكە اسىرۋعا قولداۋ كورسەتۋ, كونسۋلتاتسيالىق قىزمەت كورسەتۋ, ساراپتامالىق جوبالار سياقتى جۇمىستار كىرەدى.
اتاپ وتەتىن ءجايت, جوعارىدا ايتىلعان قىزمەت تۇرلەرى ساراپتامادان وتكەن جاڭاشىلدارعا, ياعني يننوۆاتسيالىق باستاما كوتەرگەندەرگە عانا بەرىلەدى.
بۇگىنگى تاڭدا تەحنوپاركتەر قىزمەتىنىڭ باسىم باعىتتارى ايقىندالىپ, وڭىرلەردە ءبىرقاتار شارالار وتكىزىلدى. سونداي-اق, تەحنولوگيالىق بيزنەس-ينكۋباتورلار, رەيتينگتىك جۇيەلەر, ەركىن تاريفتىك ساياسات, باستى ءتيىمدىلىك كورسەتكىشتەر بويىنشا باعالاۋ سياقتى قىزمەت كورسەتۋ تۇرلەرىنە قاتىستى تۇجىرىمداما جاسالىپ, جۇزەگە اسىرىلۋدا.
– عىلىم مەن يننوۆاتسيانى دامىتۋ باعىتىنداعى ءىس-شارالاردى ءتۇيىندى تۇردە ايتىپ وتسەڭىز؟
– سوڭعى 10 جىلدا وندىرىستەگى يننوۆاتسيالىق بەلسەندىلىك دەڭگەيىنىڭ تومەندىگى سالدارىنان عىلىمي-زەرتتەۋلەرگە دەگەن تالاپتىڭ دا ءالسىز بولعانى بايقالدى. ەكونوميكانى رەفورمالاۋدا عىلىمنىڭ ءرولىن باعالاماۋشىلىق سالدارى وسىنداي جاعدايلارعا اكەلدى. ال عىلىمي-تەحنيكالىق جانە تەحنولوگيالىق پروگرەستىڭ وندىرىستەگى ونىمدىلىك فاكتورىن جوعارىلاتۋعا اسەر ەتەتىنى ەرتەدەن بەلگىلى. وكىنىشكە وراي, بۇل فاكتورلار كەزىندە ونشا ەسكەرىلە قويعان جوق.
قازاقستاندا سوڭعى 10 جىلدا عىلىم مەن يننوۆاتسيانى قارجىلاندىرۋ مولشەرى ىشكى جالپى ءونىمنىڭ 0,2 پايىزىن قۇرادى, بۇل تىم جەتكىلىكسىز ەدى. ەلدىڭ ستراتەگيالىق مۇددەسىن ەسكەرە وتىرىپ, 2015 جىلى عىلىم مەن يننوۆاتسيانى قارجىلاندىرۋدى كەزەڭ-كەزەڭمەن ىشكى جالپى ءونىمنىڭ 2 پايىزىنا دەيىن, ال 2010 جىلعا قاراي 2,5-3 پايىزىنا دەيىنگى دەڭگەيگە جەتكىزۋ كەرەك.
قازىردە عالىمداردى, جاس جاڭاشىلدار مەن جالپى عىلىمدى قولداۋدىڭ باستى قۇرالدارىنىڭ ءبىرى بۇل, ارينە, يننوۆاتسيالىق گرانتتار. جوعارىدا ايتىپ وتكەندەي, مەملەكەت تاراپىنان يننوۆاتسيالىق گرانتتار سياقتى اۋقىمدى جوبالاردىڭ بولۋىنىڭ ءوزىن عىلىمنىڭ دامۋى باعىتىندا جاسالىپ وتىرعان ايرىقشا قادام دەپ سانايمىن. بۇل باعىتتا ءبىلىم جانە عىلىم مينيسترلىگىنىڭ ۇيىمدارىمەن قاتار, ۇلتتىق يننوۆاتسيالىق قور, عىلىم قورى سياقتى عىلىمعا ءاردايىم قولداۋ كورسەتىپ وتىراتىن ينستيتۋتتاردى دا اتاپ وتكەن ءجون.
– اڭگىمەڭىزگە راحمەت.
اڭگىمەلەسكەن سەيفوللا شايىنعازى.
* * *
ەگىنشىلىكتى ءارتاراپتاندىرۋ: تابىستار مەن تۇيتكىلدەر
ۇستىمىزدەگى جىلدىڭ تامىز ايىندا چەليابى اۋىلشارۋاشىلىق عىلىمي-زەرتتەۋ ينستيتۋتىندا سيمميت-ءتىڭ (جۇگەرى مەن بيدايدى جاقسارتۋ سەلەكتسياسى بويىنشا حالىقارالىق ورتالىق) ۇيىمداستىرۋمەن قازاقستان مەن رەسەي عالىمدارىنىڭ كاسيب (جازدىق بيدايدىڭ سەلەكتسياسى بويىنشا قازاقستان-ءسىبىر بىرلەستىگى) باعدارلاماسى بويىنشا سەمينار كەڭەس ءوتتى. ونىڭ نەگىزگى ماقساتى جازدىق بيدايدىڭ ابيوتيكالىق جانە بيوتيكالىق سترەسستەرگە بەرىك نەمەسە ءتوزىمدى سورتتارىن شىعارۋداعى جەتىستىكتەر مەن تۇيتكىلدەردى تالداۋ ەدى. بيىل رەسەي مەن قازاقستاننىڭ كوپتەگەن ايماقتارىندا جاز بويى اپتاپ ىستىق پەن تۇسكەن ىلعالدىڭ تاپشىلىعىنان ەگىس القاپتارىنىڭ ءتۇسىمدىلىگى كۇرت تومەندەپ, ءبىراز جايىلىمدىقتار مەن ورمان القاپتارىن ءتىلسىز جاۋ ءورت شارپىدى. ەندى بيوتيكالىق سترەسسكە وت كەلسەك – بۇل بيداي ەگىسىندە كەڭ تارالعان تات, سەپتوريوز جانە ت.ب. اۋرۋلار. جاڭبىر مول جىلدارى اتالعان اۋرۋلار ەپيفيتتوتيا دارەجەسىنە دەيىن دامىپ, ءونىم 20-30%-عا, ءتىپتى كەيدە ودان دا جوعارعى مولشەردە تومەندەيدى. دەمەك, رەسەي مەن قازاقستان سەلەكتسيونەرلەرىنىڭ بۇل كەزدەسۋى بۇگىنگى تاڭداعى اسا وزەكتى ماسەلەگە ارنالعان. جيىنعا قازاقستاننان ورتالىق قازاقستان وسىمدىك شارۋاشىلىعى مەن سەلەكتسياسى, پاۆلودار جانە شىعىس قازاقستان اۋىل شارۋاشىلىعى عىلىمي-زەرتتەۋ ينستيتۋتتارىنىڭ, قارابالىق جانە اقتوبە اۋىلشارۋاشىلىق تاجىريبە ستانسالارىنىڭ (اشتس) سەلەكتسيونەرلەرى جانە وسى ماقالا اۆتورى قاتىستى. باسقوسۋدا مەن قازاقستاندا جازدىق بيدايدىڭ تات جانە سەپتوريوز اۋرۋلارىنا بەرىك سورتتارىن شىعارۋ ماقساتىندا اتقارىلىپ جاتقان جۇمىستار جايلى باياندادىم. قازىرگى تاڭدا دۇنيە ءجۇزى بويىنشا 650 ملن توننا بيداي وندىرىلەدى ەكەن, 2050 جىلى بۇل كورسەتكىشتى 900 ملن تونناعا جەتكىزۋ قاجەت. وكىنىشكە وراي, بيداي تۇسىمدىلىگىنىڭ ارتۋى ادام وسىمدىلىگىنەن الدەقايدا تومەن ەكەن. بۇل ماقسات ءۇشىن دۇنيە ءجۇزى بويىنشا جيناقتالعان گەنەتيكالىق قوردى پايدالانۋ 2%-دان اسپايدى. داقىل تۇسىمدىلىگى مەن كوپتەگەن قاجەتتى قاسيەتتەر اراسىندا كەرى بايلانىستىڭ بولۋىنان تابىسقا جەتۋ قيىنعا سوعىپ وتىر. وسىعان بايلانىستى كەلەشەكتە ترانسگەندى بيداي شىعارۋ (گمو) كۇن تارتىبىنە قويىلۋى ءمۇمكىن, گەندەردى تۇبەگەيلى وزگەرتۋ ارقىلى عانا بيداي تۇسىمدىلىگىن ايتارلىقتاي كوتەرۋگە بولادى. رەسەي مەن قازاقستاننىڭ استىق ءوندىرۋدى ارتتىرۋدا الدە دە پايدالانىلا قويماعان ءبىراز مۇمكىندىكتەرى بار كورىنەدى. سوڭعى جىلدارى بىرىنشىسىندە بيداي ءوندىرۋ قارقىنداپ ءوسىپتى, 1978 جىلمەن سالىستىرعاندا بۇل كورسەتكىش ەكى ەسەدەي ارتىپ, 46 ملن تونناعا جەتكەن. 2000-2008 جىلدارى جىل سايىنعى ەكسپورت 15 ملن. توننانى قۇراپتى. كەلەسى نازار قوياتىن ءبىر ماسەلە اۋا رايىنىڭ وزگەرۋى. سوڭعى 30 جىلدا ازيا مەن ەۋروپا جانە افريكا كونتينەنتتەرىندە اۋانىڭ تەمپەراتۋراسى ورتا ەسەپپەن 1-2 گرادۋسقا جوعارىلاعان. عالىمداردىڭ بولجاۋى بويىنشا 2050 جىلعا دەيىن رەسەيدىڭ كوپ ايماقتارى مەن سولتۇستىك قازاقستاندا بيداي وندىرۋگە اۋا رايىنىڭ قولايلىلىعى ارتا تۇسەدى. كەلەشەكتە جاڭا اۋرۋلار تاتپەن قاتار ماساق فۋزاريوزى جانە ت.ب. ۇلكەن تۇيتكىلگە اينالماق. ارينە قازاقستاننىڭ بيداي وندىرۋدە قول جەتكەن تابىستارى از ەمەس, شەشۋىن تابا الماي جاتقان تۇيتكىلدەر دە جوق دەۋگە بولمايدى. 2008 جىلى استانادا باستالىپ, شورتاندىدا جۇمىسىن جالعاستىرعان حالىقارالىق كونفەرەنتسيادا ەگىن شارۋاشىلىعىن ءارتاراپتاندىرۋعا كوپ كوڭىل بولىنگەن ەدى. نارىقتىق ەكونوميكا جاعدايىندا وندىرىلەتىن جانە ەكسپورتقا شىعارىلاتىن ونىمدەردىڭ مولشەرى مەن قۇنى وعان سۇرانىسقا تىكەلەي بايلانىستى ەكەنى بەلگىلى. 2006-2008 جىلدارى بيداي ونىمىنە سۇرانىس ارتىپ, باعا ءبىراز شارىقتادى. وسىعان بايلانىستى تاۋار وندىرۋشىلەر 2009 جىلى بيدايدى 14 ملن.-عا جۋىق گەكتارعا ەگىپ, وكىنىشكە وراي, جينالعان ءونىمدى 110-130 دوللارعا وتكىزە الماي زار بولدى. وسىعان وراي ەگىن شارۋاشىلىعىن ءارتاراپتاندىرۋدىڭ ماڭىزى وتە زور ەكەنىنە كۇمان جوق. بۇگىندە وسى شارا قالاي ىسكە اسىپ جاتىر؟ ۇستىمىزدەگى جىلى رەسپۋبليكا-نىڭ وڭتۇستىگى مەن وڭتۇستىك-شىعىسى جانە شىعىس قازاقستان مەن پاۆلودار وبلىستارىنان باسقا ايماقتاردا اۋا رايى جاعدايى ەگىن شارۋاشىلىعى ءۇشىن قولايسىز بولدى. باتىس قازاقستان مەن اقتوبە وبلىستارىندا ەرتە كوكتەمنەن باستالعان اڭىزاق پەن جاز ايلارىندا جالعاسقان اپتاپ ىستىق پەن قۇرعاقشىلىق سالدارىنان 70-80% ەگىس كولەمىنەن سەبىلگەن ءداننىڭ ءوزىن جيىپ الۋ ءمۇمكىن بولماي وتىر. قۇرعاقشىلىققا وتە ءتوزىمدى, شىلدە ايىندا تۇسكەن شامالى ىلعالمەن كوتەرىلىپ كەتەتىن تارىنىڭ ءوزى دە تابيعاتتىڭ شامادان تىس قاتىگەزدىگىنە قارسى تۇرا المادى. ۇزاققا سوزىلعان اۋا رايىنىڭ مۇنداي قۇبىلىسىنا تەك كۇنباعىس داقىلى عانا توتەپ بەرە العان سياقتى. نەگىزگى استىقتى القاپ – ەلىمىزدىڭ سولتۇستىك ءوڭىرىن دە ءۇستىمىزدەگى جىلى قۇرعاقشىلىق جايلاپ, توپىراقتا ىلعالدىڭ جەتىسپەۋشىلىگىنەن كوپتەگەن القاپتاردا ەگىن مەزگىلىنەن الدەقايدا ەرتە ءپىستى. جينالىپ جاتقان ءونىم ماردىمسىز, گەكتارىنا 7-10 تسەنتنەردەن اسپاۋدا. بۇدان الدەقايدا جوعارى ءونىم الاتىن شارۋاشىلىقتار بار ەكەنىنە 9-12 تامىز ارالىعىندا قوستاناي, اقمولا جانە سولتۇستىك قازاقستان وبلىستارىنىڭ ءبىراز شارۋاشىلىقتارىن ارالاعاندا بايقادىم. ەگىنجايمەن تانىسۋ قوستاناي وبلىسىنىڭ قارابالىق اۋدانىندا ورنالاسقان سەلەكتسيونەر ۆ.گانەەۆ باسقاراتىن “فيتون” جشس-ءنىڭ جۇمىسىنان باستالدى. بۇل سەرىكتەستىك جازدىق بيدايدىڭ سەلەكتسياسى مەن تۇقىم شارۋاشىلىعىنا ماماندانعان. 520 گەكتار جەرى بار ولار ءبىر-بىرىنەن قاشىقتىعى 30-40 شاقىرىمعا جەتەتىن ءۇش وقشاۋ تاناپتا ورنالاسقان ەكەن. 5-6 ادام ىستەيتىن شاعىن ۇجىمنىڭ سەلەكتسيا ۋچاسكەسى جاقسى جولعا قويىلعان. جۇمىس كولەمى عىلىمي-زەرتتەۋ ينستيتۋتىنىڭ ارنايى ءبولىمدەرىنەن ارتىق بولماسا, كەم ەمەس. تۇسىمدىلىگى جوعارى جانە جەرگىلىكتى جاعدايعا, اسىرەسە قۋاڭشىلىققا بەيىمدەلگەن جاڭا سورتتاردى كوبەيتۋ پيتومنيگى بىرنەشە گەكتار تاناپتارعا ەگىلگەن. ءبىر سوزبەن ايتقاندا, مۇندا ءبىرتۇتاس سەلەكتسيا ۇدەرىسى قارقىندى جولعا قويىلعان. سەرىكتەستىك سەلەكتسيا جۇمىسىمەن قاتار ەگىس كولەمى قوستاناي وبلىسى مەن رەسەيدە 1 ملن. گەكتارعا جەتەتىن بيدايدىڭ “ليۋباۆا” سورتىنىڭ تۇقىمىن كوبەيتۋمەن دە اينالىسادى ەكەن. كوبەيتۋ پيتومنيگىنەن جينالعان تۇقىم تىكەلەي وسى اۋداندا ورنالاسقان “اق بيداي” جشس تۇقىم شارۋاشىلىعىندا ەگىلىپ, ول تاۋار وندىرەتىن شارۋاشىلىقتاردى سۋپەرەليتا جانە ەليتامەن قامتاماسىز ەتەدى. ۆاديم انۋاروۆيچ “ليۋباۆا” سورتىنىڭ وندىرىستە ەگىلىپ كەلە جاتقان باسقا سورتتاردان ارتىقشىلىعىن كورسەتۋ ءۇشىن رەسەيدىڭ چەليابى وبلىسىنا دەيىن سوزىلىپ جاتقان “زەرنوۆايا يندۋستريا” كومپانياسىنا قاراستى ءىرى شارۋاشىلىقتاردىڭ ەگىس القاپتارىمەن تانىستىردى. بيىلعى قۇرعاقشىلىققا قاراماستان “اق بيداي” مەن “اگروتور” جشس كوپتەگەن تاناپتارىندا بۇل سورتتىڭ تۇسىمدىلىگى 15-20 تسەنتنەردەن كەم ەمەس, ال جاقسى العى داقىلداردان كەيىن 25-30 تسەنتنەرگە جەتەتىن ءتۇرى بار. وتكەن جىلى سۇرىدەن كەيىن ەگىلگەن ءبىر تاناپتىڭ گەكتارىنان 68 تسەنتنەر ءونىم جينالىپتى. ءبىزدىڭ ساپارىمىز “شايتانكول” دەپ اتالاتىن توپىراعى سورتاڭداۋ كەلەتىن ۋچاسكەمەن اياقتالدى. مۇندا “فيتون” جشس-ءنىڭ ەگىس القاپتارى قارابالىق اشتس جانە دە باسقا شارۋاشىلىقتاردىڭ ەگىس القاپتارىمەن تۇيىسەدى ەكەن. وسى ارادا “ومسكايا-24”, “كازاحستانسكايا راننەسپەلايا”, “ليۋتەستسەنس-32” جانە “قارابالىق-90” سورتتارىنىڭ ءتۇسىمدىلىگىمەن سالىستىرمالى سىناۋعا مۇمكىندىك بولدى. قۇرعاقشىلىقتان جانە جەردىڭ سورتاڭدانۋىنان اتالعان سورتتاردىڭ ەگىسى ويدىم-ويدىم بولسا, ليۋباۆانىڭ سۇرىدەن كەيىنگى 4-داقىلىنىڭ ەگىسى بىركەلكى, ءتۇسىمدىلىگى دە 4-5 تسەنتنەرگە جوعارى, دەمەك بۇل سورتتىڭ تابيعاتتىڭ قولايسىز جاعدايىنا كونبىس ەكەندىگى انىقتالدى. 10 تامىزدا المانيانىڭ قازاقستاندا تىركەلگەن “باسف”, “راپۋل” جانە اقش-تىڭ “ا.S.ك. تەحنيك” جشس-لەرى بىرلەسىپ, قوستاناي اشعزي-دىڭ ەگىس دالاسىندا وتكىزگەن سەمينارعا قاتىستىم. اتالعان ءۇش كومپانيانىڭ نەگىزگى ماقساتتارى قازاقستاندا راپس, كۇنباعىس جانە ت.ب. داقىلداردىڭ جاڭا سورتتارى مەن بۋداندارىن, ءوسىرۋ تەحنولوگياسى مەن ولاردى زياندى ورگانيزمدەردەن قورعايتىن پەستيتسيدتەردىڭ ءتيىمدىلىگىن شارۋا قوجالىقتارىنىڭ ماماندارىنا كورسەتۋ. “راپۋل” جشس-ءنىڭ وكىلى س.پودوبودتىڭ مالىمەتىنە قاراعاندا, الەمدىك رىنوكتا مايلى داقىلداردىڭ ىشىندە كۇنباعىستان كەيىن راپس ەكىنشى ورىن الادى ەكەن. ونىڭ نەگىزگى وندىرۋشىلەرى ەو مەملەكەتتەرى مەن قىتاي جانە كانادا, ال نەگىزگى تۇتىنۋشىلارى حالىق سانى كوپ قىتاي مەن ءۇندىستان. ەۋروپادا راپستى گەرمانيا مەن فرانتسيا كوپ ەگەدى ەكەن, ونىڭ ەگىس كولەمى 1,5 ميلليون, ال ۋكراينادا 1200 مىڭ گەكتار. ەگەر 1995 جىلى گەرمانيادا راپستىڭ ەگىس كولەمى 974 مىڭ گا, ءتۇسىمدىلىگى گەكتارعا شاققاندا 31,9 تس. بولسا, 2009 جىلى بۇل كورسەتكىشتەر 1471 مىڭ گا جانە 42,9 تسەنتنەر, ال جينالعان ءونىم ەكى ەسەلەنىپ 6205 توننانى قۇراپتى. قازاقستانعا كەلسەك سوڭعى جىلدارى راپستىڭ ەگىس كولەمى ءبىراز كوتەرىلىپ, ۇستىمىزدەگى جىلى 350 مىڭ گەكتارعا سەبىلگەن, تۇسىمدىلىگى بۇگىنگى تاڭدا 10 تسەنتنەردەن اسپاي وتىر. ەندى راپس داقىلىنا وسىنشاما قىزىعۋشىلىق نە سەبەپتەن دەگەن سۇراققا جاۋاپ ىزدەسەك, گەرمانيادا ءوندىرىلەتىن ءونىمنىڭ 60 پايىزعا جۋىعى بيووتىن رەتىندە, 15 پايىزى تاماق وندىرىسىندە, ال قالعانى پارفيۋمەريا جانە ت.ب. سالالاردا قولدانىلادى ەكەن. قوستاناي اشعزي-دىڭ “زارەچنوە” تاجىريبە شارۋاشىلىعىندا راپس سەلەكتسياسىمەن اينالىساتىن ءتورت ورتالىقتى بىرىكتىرەتىن گەرمانيانىڭ “راپۋل-رينگ گمبح” كومپانياسىنىڭ سورتتارى “ابيليتي”, “گەروس”, “حانتەر”, “ليزورا”, بۋداندارى “سيەستا”, “حيدالگو”, “تراپپەر” ءبىرىنشى بۋىندارى سىناقتان ءوتىپ جاتىر ەكەن. بيىلعى اۋا رايىنىڭ قۇرعاقشىلىعىنا قاراماستان ولاردىڭ تۇسىمدىلىگى گەكتارىنا 15-20 تسەنتنەر مەن 30-40 تسەنتنەر شاماسىندا. بارلىعىنا ءتان قاسيەت مايلىلىعى جوعارى, تۇسىمدىلىگى تۇراقتى. ءوندىرىستى جاقسى بىلەتىن عالىم, قوستاناي اشعزي-دىڭ باس ديرەكتورى ۆ.دۆۋرەچەنسكي راپستى ءوسىرۋ تەحنولوگياسىنىڭ, سەبۋ مەرزىمى مەن مولشەرى, جيىن-تەرىن جۇمىستارىنىڭ ەرەكشەلىكتەرىنە جان-جاقتى توقتالدى. راپستىڭ تامىرى تەرەڭ كەتەتىندىكتەن بۇل داقىل توپىراقتاعى ىلعالدى ءتيىمدى پايدالانۋمەن قاتار, ونىڭ بەتكى قاباتىن جاقسى قوپسىتاتىنىنا جانە ونىڭ جازدىق بيداي ءۇشىن تاماشا العى داقىل ەكەندىگىنە باسا كوڭىل ءبولدى. وسى ساپارلار مەنى ءبىراز ويلاندىرىپ ارنايى ماقالا جازۋعا تۇرتكى بولدى. ناقتى بىلەتىنىم, ءبىز جاقىن جىلدارى گەرمانيا مەن جاپونيانىڭ, شۆەيتساريا مەن اقش-تىڭ الپاۋىت حيميالىق كومپانيالارىنىڭ ونىمىنە باسەكەلەس بولاتىن وسىمدىك قورعاۋ قۇرالدارىن شىعارا المايمىز. بۇل ءوندىرىستىڭ تاريحى اتالعان مەملەكەتتەردە تەرەڭ جاتىر, وسىدان 75-100 جىلداي بۇرىن تامىرىن جايا باستاعان, ماتەريالدىق بازاسى جوعارى, بىلىكتى ماماندارى بار, عىلىم مەن ءوندىرىس ءبىر-بىرىمەن ۇشتاسقان. ولاردىڭ كوپشىلىگى جىلدا تۇسەتىن تابىستارىنىڭ 20-30%-عا دەيىنىن عىلىمي ىزدەنىسكە, جاڭا پرەپاراتتار شىعارۋعا, بولماسا ولاردى جاقسارتۋعا باعىتتايدى. سوڭعى جىلدارى وسىمدىك قورعاۋ قۇرالدارىن شىعارۋدى كورشىمىز قىتاي مەن ءۇندىستان قاتتى قولعا الىپ, رىنوكتان باتىس ەۋروپا ەلدەرىن ىعىستىرۋدا. رەسەيدىڭ دە وسىمدىك قورعاۋ پرەپاراتتارىن شىعارۋدا جيناقتالعان تاجىريبەسى مول, كەدەن وداعى جاعدايىندا بۇل مەملەكەتتىڭ دە ونىمدەرىنە جول اشىق. ەكىنشى مەنى تولعاندىرعان ماسەلە, گەرمانيا مەن اقش جانە رەسەي مەملەكەتتەرىنىڭ وزدەرىنىڭ شىعارعان سورتتارى مەن بۋداندارىن قازاقستاندا تاراتۋداعى بەلسەندىلىگى. ارينە, جاڭا داقىلدار, ماسەلەن, راپس پەن زىعىر بويىنشا, ولاردىڭ سورتتارىنا باسەكەلەس سورتتار نەمەسە بۋدانداردى جاقىن جىلدارى شىعارا الماسپىز. كۇنباعىستى الساق تا ماسەلە وسىلاي سياقتى. وسىدان 2-3 جىلداي بۇرىن اقمولا جانە باتىس قازاقستان وبلىستارىندا ۋكراينا عالىمدارى شىعارعان ونداعان سورتتار مەن بۋداندار سىناقتان ءوتىپ, بىردەن مىڭداعان گەكتار ەگىس كولەمىنە تارالعانىن كوزىممەن كورگەنمىن. راپس جانە كۇنباعىس داقىلدارى بويىنشا سەلەكتسيا جۇمىسى قازاقستاندا دا جۇرگىزىلىپ جاتىر جانە ازىن-اۋلاق تابىستار دا بار. بىراق ەكىنشى داقىل بويىنشا شىعىس قازاقستاندا ورنالاسقان بار-جوعى 2-3 عالىم ىستەيتىن, ماتەريالدىق جاعىنان جابدىقتالۋى سىن كوتەرمەيتىن, شاعىن عانا سەلەكتسيالىق ورتالىق تابيعاتى ءارتۇرلى كەلەتىن بۇكىل قازاقستاندى بۇل داقىلدىڭ تۇقىمىمەن قامتاماسىز ەتە المايتىنىن مويىنداۋعا تۋرا كەلەدى. راپسقا كەلسەك, بۇل داقىل بويىنشا سەلەكتسيا جۇمىسىمەن قازاق ەگىن جانە وسىمدىك شارۋاشىلىعى مەن ا.ي. باراەۆ اتىنداعى استىق شارۋاشىلىعى ينستيتۋتتارىندا شاعىن عانا توپ اينالىسۋدا. ەندى بيداي مەن ارپاعا توقتالساق, بۇل داقىلدار بويىنشا سەلەكتسيا جۇمىسىمەن رەسپۋبليكانىڭ وڭتۇستىگى مەن سولتۇستىگىندە, باتىسى مەن شىعىسىندا جانە ورتالىعىندا 70-80 جىلدىق تاريحى بار سەلەكتسيالىق ورتالىقتار اينالىسۋدا. اتالعان داقىلدار بويىنشا ولاردىڭ شىعارعان جاقسى سورتتارى دا جەتكىلىكتى. رەسپۋبليكادا رەسەي سورتتارىنىڭ ەگىس كولەمىن كوبەيتە بەرسەك, ونىڭ كولەڭكەلى جاعى دا بار. ەرتەڭگى كۇنى ءبىزدىڭ سورتتارىمىز بالەنباي مىڭ گەكتار جەرگە ەگىلدى, اۆتورلىق قۇقىعىمىز ءۇشىن بالەن اقشا تولەيسىز دەگەن اڭگىمە بولماسىنا كىم كەپىلدىك بەرەدى. وكىنىشكە وراي, وسى سەمينارلاردىڭ ۇيىمداستىرۋشىلارى قازاقستاندا ءوز بولىمشەلەرىن اشقان شەتەل كومپانيالارى بولدى, رەسپۋبليكانىڭ عىلىمي-زەرتتەۋ مەكەمەلەرىنەن بار-جوعى 2-3 مامان عانا قاتىستى. مۇرات قويشىباەۆ, اۋىلشارۋاشىلىعى عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور, قازاقستاننىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن قايراتكەرى. * * *جول مۇراتى
قوستاناي وبلىسىندا تاس جولداردى جوندەۋ جۇمىستارى بيىل دا جالعاسىن تاپتى. جول قاتىناستارى وڭىردە جىل سايىن جاقسارىپ كەلەدى. وبلىستىق جولاۋشىلار كولىگى جانە اۆتوموبيل جولدارى باسقارماسىنىڭ باستىعى بولات ناقانوۆ ءبىزدىڭ تىلشىمىزگە وسى سالادا اتقارىلىپ وتىرعان جۇمىستار جونىندە اڭگىمەلەپ بەرگەن ەدى. – بولات اۋەزحان ۇلى, وڭىردەگى تاس جولدار ساپاسىنىڭ جاقسارۋى ەكونوميكاعا قانشالىقتى ىقپال ەتەدى؟ – جولدىڭ ماڭىزىنا نە جەتەدى؟ اۋە, سۋ, تەمىر جول, تاس جول بولسىن ەكونوميكانىڭ ناعىز كۇرەتامىرى بولىپ سانالادى. جولسىز ەكونوميكانىڭ كەمەسى قايىرلايدى. دۇنيەنىڭ و شەتى مەن بۇ شەتىن كەرۋەنمەن جالعاعان ۇلى جىبەك جولى سان عاسىرلار وتسە دە ادامزات جادىندا. ءوزىم كوپ جىلدار بويى وسى سالادا قىزمەت ىستەگەندىكتەن, تاس جولدىڭ ەكونوميكاعا دا, الەۋمەتتىك سالاعا دا ماڭىزىنىڭ وراسان زور ەكەنىن بىلەمىن. قازىر تاس جول ارقىلى الىپ وتپەيتىن زات جوق. ەڭ ارعىسى سۋعا دەيىن تاسىلادى. جول جاقسى بولسا, كولىك تەز توزبايدى, اۋىلشارۋاشىلىق تاۋارلارى, باسقا دا كەرەك-جاراقتار بەلگىلەنگەن جەرىنە تەز جەتكىزىلەدى. ءبىر عانا مىسال ايتايىن, قوستاناي وبلىسىنىڭ جەر كولەمى ۇلكەن ەكەنى بەلگىلى. ارقالىق, تورعاي ءوڭىرى وبلىس ورتالىعىنان ءبىر كۇندىك جول. بۇرىن ارقالىقتان شىققان كولىك قوستانايعا ەسىل, دەرجاۆين, وكتيابر كەنتتەرى ارقىلى كەلەتىن. بۇل ورالىپ جۇرەتىن جول تەگىس بولعاندىقتان جولاۋشى ونىڭ الىستىعىنا دا مويىنسۇناتىن. قازىر امانتوعاي-ءدامدى-اۋليەكول ارقىلى تەز جەتەدى. سەبەبى وسى جول جوندەلگەلى جولاۋشىنىڭ دا, جۇك تاسيتىنداردىڭ دا كوزى اشىلعانداي بولدى. – وبلىستاعى جولداردى ءجوندەۋ جۇمىستارى قالاي ءجۇرىپ جاتىر؟ – ءبىزدىڭ قوستاناي-تورعاي وڭىرىندە بارلىعى 8106 شاقىرىم تاس جول بار. ولاردى جوندەۋگە بيىل بيۋدجەتتەن 7 ميلليارد تەڭگە قارجى ءبولىندى. اۋدانارالىق ۇزىنكول-سارىكول, قويباعار-قاراسۋ-سەۆاستوپول, قاراسۋ-بولشايا چۋراكوۆ, فەدوروۆ-لەنين-ۆيشنەۆ ەلدى مەكەندەرىنىڭ ارالارىن قوساتىن جولدار قايتادان جوندەلەدى. ال ارقالىق پەن تورعاي كەنتىنىڭ اراسىنداعى 300 شاقىرىم جول بىرنەشە جىلدان بەرى كۇردەلى جوندەۋدەن ءوتىپ جاتىر. بيىل ونىڭ 9 شاقىرىمى جوندەلمەك. – جىلىنا 9 شاقىرىم دەگەنىڭىز قۇلاققا جايسىز ەستىلەدى ەكەن. بۇل جۇمىس قارقىنىنىڭ باياۋلىعىن كورسەتپەي مە؟ – بۇل جۇمىس قارقىنىنا ەمەس, قارجىعا بايلانىستى باياۋلىق. جۇمىستىڭ كولەمى قارجىنىڭ جەتۋىنە قاراي بىتەدى. جاقسى جوندەلگەن, تاقتايداي تەگىس جول جولاۋشىنىڭ جان راحاتى. بىراق ول وتە قىمبات جۇمىس ەكەنىن جۇرت باعامدار دەپ ويلايمىن. قۇرىلىسقا قاجەتتى ماتەريالداردىڭ ءبىرازى رەسەيدەن الىنادى. بيتۋمنىڭ ءوزى وتە قىمبات ماتەريال, ونىڭ تاسىمالىن قوسىڭىز. سوندا ءبىر شاقىرىم جولدىڭ ءوزى ونداعان ميلليون تەڭگەگە شارىقتاپ شىعا كەلەدى. بىلتىر مەن بيىل “جول كارتاسى” شەڭبەرىندە ءبىراز ءىس ءبىتتى. ۇستىمىزدەگى جىلى وسى باعدارلاما بويىنشا جاسالعان 9 جوبا اۋدانارالىق جانە قالا ىشىندەگى جولداردى جوندەۋگە ارنالدى. بۇرىن رۋدنىي مەن كاچار كەنتى اراسىنداعى 60-70 شاقىرىمعا جۇرگەن جولاۋشى جولدان شارشايتىن. مىنە, وسى جول جوندەلۋدە. سونداي-اق وبلىس ورتالىعىنان شالعايدا جاتقان كاچار-فەدوروۆ, اۋليەكول-جالداما, جىتىقارا-قامىستى-ليۆان ەلدى مەكەندەرىنىڭ اراسى تاقتايداي تەگىس تاس جول جالعاستىراتىن بولادى. سونىمەن قاتار قوستاناي قالاسىنداعى, قالاعا ىرگەلەس زاتوبول كەنتىندەگى كوشەلەردىڭ جوندەۋ جۇمىستارى دا “جول كارتاسىنىڭ” ارقاسىندا رەتكە كەلەتىن بولادى. – قازىر قاي سالانى الساڭىز دا جاڭا تەحنولوگيا مەن ءونىمدى تەحنيكالاردى پايدالانىپ, ءىستىڭ ساپاسىن جوعارى دەڭگەيگە كوتەرەدى. جول توسەۋ ىسىندە جاڭالىقتار بار ما؟ – مەردىگەرلەرىمىز جاڭا تەحنيكالار الىپ جاتىر. رەسەيدەن, قىتايدان اسفالت توسەيتىن, تەگىستەيتىن جانە ءونىمدى ەكسكاۆاتورلار دا الىندى. جۇمىس تەك تەحنيكامەن اتقارىلاتىن بولعاندىقتان, وعان باستى نازار سالامىز. جاڭادان جول سالۋ دا, ونى جوندەۋ دە وڭاي ەمەس, جۇمىس سيپاتى دا, ۇدەرىسى دە اۋىر. ۇنەمى توپىراقتى اۋدارىپ, تاستى قوپارا بەرگەندىكتەن قانداي تەحنيكا بولسا دا تەز سىنادى. جولدىڭ ءوزىنىڭ ساپاسىنا كەلسەك, بولماساق تا ۇقساپ باعۋدامىز. بۇرىن اسفالتتىڭ قالىڭدىعىن بەس سانتيمەتر عانا توسەيتىنبىز. ول ءجيى ويىلىپ كەتە بەرەتىن. قازىر ونى 12 سانتيمەترگە جەتكىزدىك. ەۋروپا ەلدەرىندە, مىسالى, گەرمانيادا بۇل قالىڭدىق 30 سانتيمەتر, ولار توسەلگەن تاس پەن قۇمدى ەسەپتەگەندە جولدىڭ بيىكتىگىن 60 سانتيمەترگە دەيىن اپارادى. ونداي جولدىڭ ءتوزىمدىلىگى دە ۇزاق مەرزىمگە ەسەپتەلگەن. – جولداردىڭ كۇتىمى تۋرالى نە ايتار ەدىڭىز؟ – بۇل ماسەلە ءبىزدىڭ وبلىستا وتە جاقسى شەشىمىن تاپقان. جولدىڭ كۇتىمىن ءبىز جەكە مەنشىككە بەرۋدى دۇرىس كورمەدىك. ويتكەنى جولداردى تازالايتىن, كىشىگىرىم جوندەۋ جۇمىستارىن اتقاراتىن تەحنيكالاردى ساتىپ الۋ قازىر جەكە كاسىپورىندارعا وتە قيىنعا تۇسەدى. جولداعى بارلىق جۇمىس تەحنيكالارمەن اتقارىلادى دەدىم عوي. سوندىقتان تەحنيكا ناشار جەردە جۇمىس تا اقسايدى. ال قىستىگۇنگى بورانداردا جولداردى ءۇرىپ جاۋعان قار بوگەپ تاستايدى. مۇنداي كەزدە جولدى تەزدەتىپ ارشۋ تەك قۋاتتى تەحنيكالار ارقىلى عانا مۇمكىن بولادى. ءبىز سول ءۇشىن وبلىستا بىرنەشە مەملەكەتتىك-كوممۋنالدىق كاسىپورىندار قۇردىق. ولارعا بيۋدجەت قارجىسىنا قۋاتتى شەتەلدىك وزىق تەحنيكالار الىپ بەردىك. بۇل قۇرىلىمنىڭ ناتيجەسى جاقسى بولدى. قازىر قىس ايلارىندا اۋداندارعا, الىس ەلدى مەكەندەرگە قاتىنايتىن جولدار قاردان ۋاقتىلى ارشىلىپ وتىرادى. ولار جاز ايلارىندا جولدارداعى بەلگىلەردىڭ دۇرىس تۇرۋىن قاداعالايدى, سۋ شايىپ ب ۇلىنگەن جەرلەردەگى ۋاق جوندەۋ جۇمىستارىن دا اتقارا سالادى. – كوپىر دە جولدان ايىرعىسىز ۇعىم. بۇل ورايدا وبلىستا قانداي ءىس ءبىتتى؟ – كوپىر سالۋ قاشاننان يگىلىكتى ءىس. وبلىس وڭىرىندەگى وزەندەر مەن جولداردا 64 كوپىر بار. وتكەن جىلى قوستاناي قالاسىنىڭ شىعابەرىسىنە ۇلكەن كوپىر سالىندى. بۇل جاڭا ۇلگىدەگى قۇرىلىس جولدى توبىل سۋىنىڭ شايىپ كەتۋىنەن ساقتايدى, ياعني كولىك وزەن تۇسىنان كىدىرمەي وتەتىن جاعدايعا جەتتى. ونىڭ سىرتىندا جىل سايىن كىشىگىرىم كوپىرلەر, وزەندەر ۇستىنەن وتەتىن جولدارعا قويىلاتىن قۇبىرلار جاڭارتىلادى, جوندەلەدى. – ءسىزدىڭ بارلىق سانالى عۇمىرىڭىز قۇرىلىسپەن, ونىڭ ىشىندە جول قۇرىلىسىمەن بايلانىستى. وسى جۇمىستى ءوزىڭىز قالاي باعالايسىز؟ – مەن ۇزاق جىلدار امانگەلدى اۋداندىق اۋىل شارۋاشىلىعى باسقارماسىندا قۇرىلىسشى-ينجەنەر, بۇرىنعى تورعاي وبلىستىق اگروكوميتەتى توراعاسىنىڭ قۇرىلىس جونىندەگى ورىنباسارى بولىپ قىزمەت ىستەدىم. ودان كەيىنگى جىلداردا دا امانگەلدى اۋدانى اكىمىنىڭ ورىنباسارى قىزمەتىندە جۇرگەندە قۇرىلىس ىسىنە جاۋاپ بەردىم. سوندىقتان ماعان اۋىل شارۋاشىلىعى قۇرىلىسى, اسىرەسە, جول قۇرىلىسى ەتەنە جاقىن, جيناعان تاجىريبەم دە جەتەدى. نارىق جىلدارى تورعاي وبلىسى تاراعان كەزدە قوستاناي وبلىستىق ينفراقۇرىلىم جانە قۇرىلىس دەپارتامەنتى ديرەكتورىنىڭ ورىنباسارلىعى قىزمەتىنە كەلدىم. كەيىنگى ونشاقتى جىلدا وسى جولاۋشىلار كولىگى جانە اۆتوموبيل جولدارى باسقارماسىن باسقارامىن. جول سالۋدىڭ ساۋابىن ايتپاعاندا, بۇل وتە قىزىقتى ءارى قيىن شارۋا. اڭگىمەمىزدىڭ باسىندا وسى ىسكە بيۋدجەتتەن ميللياردتاعان تەڭگە قارجى بولىنەتىندىگىن ايتتىم. سول قارجىنىڭ بارلىعى دا جاز, كۇز ايلارىندا, ءالى جەرگە توڭ قاتپاي تۇرعان ۋاقىتتا يگەرىلۋى كەرەك. سوندىقتان جولاۋشىلار ءۇشىن جازدىڭ ءار كۇنى, ءار ساعاتى قىمبات. قازاقستاننىڭ سولتۇستىك وبلىستارىندا جاز ماۋسىمى قىسقا, قىس ۇزاق. جول قۇرىلىسشىلارى قار كەتىپ, جەر قۇرعاعاننان توڭ قاتقانعا دەيىن بەل جازباي ەڭبەك ەتەدى. جاز ايىندا ءوزىم دەمالىپ كورگەن ەمەسپىن. ەڭبەك دەمالىسىمدى قاراشا نەمەسە قىس ايلارىندا الامىن. ال بۇل جۇمىستىڭ قىزىقتىعى, ەتكەن ەڭبەگىڭ ادامداردىڭ, ەلدىڭ يگىلىگىنە اينالعانىن كورەسىڭ. جولاۋشىلار ءبىز ءجوندەگەن تاقتايداي تەگىس تاس جولدىڭ ۇستىندە ءومىر-وزەن سياقتانىپ اعىلىپ جاتادى. بۇدان ارتىق ەڭبەگىڭنىڭ قايتارىمى بار ما. — اڭگىمەڭىزگە راحمەت. اڭگىمەلەسكەن ءنازيرا جارىمبەتوۆا.
