تاڭداۋلى سوزدەردى قامتىعان تاڭدامالى جيناق

سارسەنبى كۇنى اقوردادا قا­زاق­ستان رەسپۋبليكاسى پرەزيدەنتى كەڭسەسىنىڭ باستىعى ماحمۇت قاسىمبەكوۆ ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ 1989-2009 جىلدار ارالىعىندا سويلەگەن تۇعىرناما­لىق جانە باعدارلامالىق سيپاتى بار سوزدەرىنىڭ بەس تومدىق تاڭ­دا­مالى جيناعىنىڭ جارىق كورۋىنە بايلانىستى جەتەكشى قوعامدىق-ساياسي باسىلىمداردىڭ جۋرنا­ليس­تەرىمەن بريفينگ وتكىزدى. بۇل – تاۋەلسىز قازاقستاننىڭ تاريحىندا تۇڭعىش رەت شىعارى­لىپ وتىرعان ەڭبەك, دەپ باستادى ول ءوزىنىڭ ءسوزىن. بارلىق وركەنيەتتى ەلدەر وزدەرىنىڭ باسشىلارى ءسوز­دە­رى­نىڭ تاڭدامالى جيناعىن شىعارا­دى. ونىڭ ۇستىنە ن.نازارباەۆتىڭ سوزدەرى مەن باياندامالارى شەشەن­دىك ونەردىڭ قوماقتى قازىناسى دەۋگە لايىقتى. الايدا وسى كەزگە دەيىن ولاردىڭ كوبى ءتۇرلى دەرەك­كوز­دەردە – ارحيۆ قۇجاتتارى قال­پىن­دا, باق-تا, جەكەلەگەن بروشيۋ­لا­لار مەن كىتاپشالار تۇرىندە, ۆە­دوم­ستۆولىق باسىلىمداردا “شا­شى­راڭقى” جاعدايدا قالىپ كەلدى. سو­نىڭ سالدارىنان ءار الۋان قا­جەتتى ماتىندەرمەن وقىپ-تانىسۋ ءتىپتى ماماندار ءۇشىن دە قيىندىق كەلتىرىپ ءجۇردى. وسىلاي دەي كەلىپ, م.قاسىمبەكوۆ ەلباسىنىڭ ءار جىلداردا جازعان ماقالالارى, عى­لىمي ەڭبەكتەرى, كوپشىلىككە ار­نالعان سوزدەرى مەن باياندامالارى قازاقستاننىڭ ساياسي تاريحىنىڭ قۇندى قۇجاتتىق دەرەككوزدەرى بو­لىپ تابىلاتىنىن اتاپ كورسەتتى. ولار پرەزيدەنتتىڭ ۇلت كوش­باس­شىسى, ساياسي قايراتكەر, مەملە­كەت­تىك قۇرىلىستىڭ ءىرى تەورەتيگى ءارى پراكتيگى رەتىندەگى ساياسي-فيلو­سو­فيالىق كوزقاراستارى ەۆوليۋتسيا­سى­نىڭ ناقتى كورىنىسى دەپ ايتا الامىز. جيناققا ەنگىزىلگەن سوزدەر مەن باياندامالاردا ناقتى تاريحي وقيعالارعا, سونداي-اق مەملەكەتتىك قۇرىلىستىڭ, الەۋمەتتىك-ەكونومي­كا­لىق جاڭالاندىرۋدىڭ, ۇلتتىق قاۋىپسىزدىكتىڭ, حالىقارالىق قاتى­ناس­تاردىڭ, مەملەكەتىمىزدى دامى­تۋ­دىڭ جولدارى مەن كەلەشەگىنىڭ ءما­سەلەلەرىنە دەگەن ونىڭ كوزقاراس­تارى مەن پايىمداۋلارى, سونداي-اق بەرگەن باعاسى كورىنىس تاپقان, دەپ قورىتتى ءوزىنىڭ ءسوزىن. تاڭدامالى سوزدەر جيناعى ءازىر­گە ورىس تىلىندە شىعىپ وتىر ەكەن, بىراق جاقىن بولاشاقتا ونىڭ قازاق تىلىندەگى نۇسقاسى دا جارىق كورمەك. سونداي-اق پرە­زي­دەنت سوزدەرى مەن شىعارما­لا­رى­نىڭ تولىق جيناعىن شىعارۋ ءىسى دە قولعا الىنباق كورىنەدى. جيناقتى ازىرلەۋ بارىسىندا پرەزيدەنت مۇراعاتى مەن تۇڭعىش پرەزيدەنت مۇراجايىنىڭ, پرەزي­دەنت اكىمشىلىگىنىڭ, ورتالىق مەم­لەكەتتىك ورگاندار قورلارىنىڭ مۇ­راعاتتىق قۇجاتتارى, ستەنوگرام­ما­لار مەن باسقا دا ماتەريالدار­دان, سونداي-اق بۇرىن باسىلعان كىتاپ­تار­دان, رەسپۋبليكالىق جانە شەتەل­دىك باق-تاردا جارىق كور­گەن بارلىعى 267 ءسوز بەن بايانداما مۇقيات ىرىكتەۋدەن وتكىزىلىپ, جي­ناققا ەنگىزىلگەنى بەلگىلى بولدى. جيناق قازاقستاننىڭ الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق جانە مەملەكەتتىك-ساياسي دامۋىنىڭ نەگىزگى كەزەڭ­دە­رىنە سايكەس توپتاستىرىلىپ, 7 كى­تاپتان تۇراتىن 5 تومنان قۇرالا­دى ەكەن. سونىڭ ىشىندە پرەزي­دەنت­تىڭ 1989-91 جىلدارى سويلەگەن ءسوز­دەرىن قامتيتىن توم “تاۋەل­سىزدىك تابالدىرىعىندا” دەپ اتا­لىپتى. وعان ن.نازارباەۆتىڭ قا­زاقستان كپ ورتالىق كوميتەتىنىڭ ءبىرىنشى حاتشىسى  كەزەڭىنەن باس­تاپ, قا­زاق­ستان ءوزىنىڭ مەملەكەتتىك تاۋەل­سىزدىگىن جاريالاعان كسرو-نىڭ سوڭعى ساتتەرىنە دەيىنگى كە­زەڭ­دە سويلەگەن سوزدەرى ەنگىزىلگەن. ەكىنشى توم “جول باسى” دەپ اتا­لادى. وعان ەلباسىنىڭ تاۋەلسىز ەل ىرگەسىنىڭ ايقىندالىپ, 1991-1995 جىلدار­دا­عى, بۇرىنعى كەڭەستىك جۇيەنىڭ كۇيرەتىلىپ, مەملەكەتتىڭ جاڭا مو­دەلىن جاساۋ, نارىقتىق ەكونوميكا قالىپتاسۋىنىڭ كۇر­دەلى ۇدەرىسى ءجۇرىپ جاتقان ەڭ ءبىر درامالىق ءارى شەشۋشى كەزەڭ­دەر­دەگى تاڭدامالى سوزدەرى ەنگىزىلگەن. “رەفورمالار باعىتىمەن” دەپ اتال­عان ءۇشىنشى تومعا 1995-1998 جىل­دار ارالىعىنداعى سوزدەر ەنگى­زىلىپ, ولار 1995 جىلعى كونستيتۋ­تسيانىڭ قابىلدانۋ جانە سونىڭ نەگىزىندە ساياسي, ەكونوميكالىق ءجا­نە الەۋ­مەتتىك-گۋمانيتارلىق سا­لالاردا جۇرگىزىلگەن رەفورمالار, سونداي-اق “قازاقستان-2030” ستراتەگيالىق باعدارلاماسى قا­بىل­دانىپ, استا­نا­نى الماتىدان اق­مولاعا كوشىرۋ كەزەڭىندەگى وقي­عالاردى قامتىعان.  كەلەسى, ءتور­تىنشى توم “وركەندەۋ ستراتەگياسى” دەپ اتالادى. وندا ەلدىڭ تۇراقتى ەكونوميكالىق ءوسۋ كەزەڭىنە جەت­كەن 1999-2005 جىل­دار­داعى ءسوي­لەن­گەن سوزدەر ەنگىزىل­گەن. وسى ارا­لىقتا ساياسي جۇيەنى ودان ءارى دە­مو­كراتيالاندىرۋ, سون­داي-اق سىرت­قى ساياساتتاعى اوسشك, ەۋرازيالىق مەديا­فورۋم, الەمدىك جانە ءداستۇرلى دىندەر كوشباسشى­لارىنىڭ سەزىن وتكىزۋ سياقتى الەمدىك باستاما­لار­دى جۇزەگە اسى­رۋ باعىتىنداعى سوزدەر قامتىلعان. “كوشباسشىلىققا باعدار” اتتى بەسىنشى توم پرەزيدەنتتىڭ قازاق­ستاننىڭ ورتالىق ازيا ايماعىندا جانە تمد كەڭىستىگىندەگى كوش­باس­شى رەتىندە تانىلا باستاعان 2006-2009 جىلدار ارالىعىنداعى ءسوز­دە­رى مەن باياندامالارىن قامتىعان.  وسى, بەسىنشى جانە ءتورتىنشى توم­دار ەنگىزىلگەن سوزدەر مەن بايان­دا­ما­لار اۋقىمىنىڭ مولدىعىنا بايلانىستى ارقايسىسى ەكى كىتاپ­تان تۇرادى. ءاربىر تومنىڭ بەتاشارى بو­لىپ سانالاتىن العىسوزدەردە كىتاپ قام­تىعان جىلداردىڭ ەرەكشەلىك­تەرى سيپاتتالىپ, ونىڭ نەگىزگى كە­زەڭدەرى كورسەتىلگەن. جۋرناليستەردىڭ سۇراقتارىنا جاۋاپ بەرگەن ماحمۇت قاسىمبەكوۆ تاڭدامالى سوزدەر جيناعى پرە­زي­دەنت كەڭسەسى قىزمەتكەرلەرىنىڭ كۇشىمەن دايىندالعانىن ايتتى. سونىمەن قاتار ەلباسىنىڭ ءسوز­دە­رىنە ەشقانداي وزگەرتۋ, قىسقارتۋ نەمەسە قوسۋ ەنگىزىلمەگەنىن جەت­كىز­دى. قازاق تىلىندەگى كەيبىر سوزدە­رىن­دە كەزدەسكەن جىر جولدارىن دا كەڭ­سە قىزمەتكەرلەرى ورىس تىلىنە وزدەرى اۋدارىپتى. جوبانىڭ جە­تەكشىسى پرەزيدەنت كەڭسەسىنىڭ باستىعى م.قاسىمبەكوۆ بولعان. كىتاپتىڭ شىعىنى مەملەكەتتىك تاپسىرىس نەگىزىندە جابىلعان. قا­زىر ول ەلىمىزدەگى بارلىق كىتاپحا­نا­لار مەن عىلىمي ورتالىقتارعا, مەم­لەكەتتىك مەكەمەلەرگە, وقۋ ورىن­دارىنا تاراتىلۋ ۇستىندە ەكەن. جاقسىباي سامرات.