حالىق پەن بيلىك تىزە قوسقاندا...

قوستاناي وبلىسىنداعى اۋىلدىق ۇكىمەتتىك ەمەس ۇيىمداردىڭ ءبىرىنشى فورۋمى  ءوتتى وبلىستىڭ اۋىلدىق جەرلەرىن­دەگى ۇكىمەتتىك ەمەس ۇيىمداردىڭ ءبى­رىنشى فورۋمى فەدوروۆ اۋدانىن­دا­عى پەشكوۆ اۋىلىندا ءوتتى. “اۋىل­دىق جەرلەردەگى ازاماتتىق باستا­ما­لاردى دامىتۋ: پروبلەمالارى مەن بولاشاعى” دەگەن تاقىرىپقا نەگىز­دەلگەن جيىندا وبلىستا وسى با­عىتتا جۇرگىزىلىپ جاتقان جۇمىستارعا شولۋ جاساعان وبلىستىق ىشكى ساياسات باسقارماسىنىڭ باستىعى تامارا جاقىپوۆا الدىمەن ۇكىمەتتىك ەمەس ۇيىمداردىڭ قوعامداعى ورنى مەن ماڭىزىنا توقتالدى. 90-شى جىل­دا­رى بۇل سەكتور تۋرالى ەكىنىڭ ءبىرى بىلە بەرمەيتىن, ال قازىر ول الەۋ­مەتتىك ماسەلەلەردى دەربەس شەشە الاتىن قارىمىن كورسەتىپ وتىر. راس, بۇرناعى جىلدارى قالاعا قا­راعاندا اۋىل-سەلولاردا ازاماتتىق بەلسەندىلىك ناشار بولاتىن. سوڭعى بەس جىلدا اۋىلداعى قوعامدىق ۇيىم­داردىڭ سانى ەكى ەسە ارتتى. قازىر ولار وبلىستاعى بارلىق ۇكى­مەتتىك ەمەس ۇيىمداردىڭ 22 پايى­زىن قۇرايدى. – ەڭ العاشقى الەۋمەتتىك سۇرا­نىس فەدوروۆ جانە ناۋرىزىم اۋدان­دارىندا باستالدى. ول 2006-2007 جىلى بارلىعى 431 مىڭ تەڭ­گەنى عانا قۇراعان. دەگەنمەن, قا­زىردە دە اۋىلدىق جەرلەردەگى ۇكى­مەت­تىك ەمەس ۇيىمدار العان الەۋ­مەتتىك سۇرانىس كولەمى تىم ءوسىپ كەتكەن جوق. اۋىل­داعى قوعامدىق ۇيىمداردىڭ ارقاي­سى­سىنىڭ العان قاراجاتى بار بول­عانى 1 ميلليون تەڭگەدەن ءسال اسادى. بىراق ولاردىڭ قاتارى كوبەيدى. مىسالى, وبلىستىق ىشكى ساياسات باس­قارماسى جۇزەگە اسىر­عان 40 جوبانىڭ 29-ى اۋىلعا باعىتتالعان. ياعني, وبلىستىق بيۋد­جەتتەن وسى ماقساتقا بولىنگەن قار­جىنىڭ 64 پايىزى اۋىلدىڭ قاجەتى­نە جۇمسالدى, – دەدى تامارا سالىمقىزى. قوعامدىق ۇيىمدار اۋىلدا نە ىستەيدى؟ جەرگىلىكتى جەردەگى تۇرمىس-تىرشىلىكتى جاقسى بىلەتىن جانە ومىرلىك ۇستانىمى مىقتى, بۇگىنگى ۋاقىتتىڭ اعىمىنان قالعىسى كەل­مەيتىن بەلسەندى جاندار ءۇشىن مۇن­داي سۇراقتىڭ ءوزى تىم ارتىق. مى­سا­لى, تاران اۋدانىندا تۇراتىن پاۆەل ابراموۆ مۇگەدەكتەر اربا­سىندا وتىرادى. مۇگەدەكتىگى ءۇشىن الاتىن جاردەماقىسى بار. بىراق جۇرەك سوعىپ تۇرعاندا قانت-شايعا عانا جەتەتىن جاردەماقىنى قاناعات تۇتىپ, تەلمىرىپ وتىرا بەرۋگە بولا ما؟ ول دا زامانداستارى سياقتى جاق­سى ءومىر سۇرگىسى كەلەدى. ال اۋدان­دا ءوزى سياقتى مۇمكىندىگى شەك­تەۋلى جانداردىڭ قاتارى دا جەتىپ ارتىلادى. ولاردىڭ بارلىعىنىڭ جاعدايى دا بىركەلكى ەمەس, ءبىرىنىڭ جۇمىسى, ءبىرىنىڭ قاراسار ەشكىمى جوق دەگەندەي. سوندىقتان پاۆەل ۆلا­ديميروۆيچ “تاران اۋداندىق مۇگەدەكتەر قوعامى” قوعامدىق ءبىر­لەستىگىن قۇردى. اۋىلدىق جەردە تۇرىپ جاتقان عارىپ جانداردىڭ پروبلەماسى تەك جۇمىسسىزدىق قانا ەمەس ەكەن. بوي­ىندا شىعارماشىلىق قابىلەتى بار جاندار ءۇشىن ءتۇرلى كورمەلەر, باي­قاۋلار, جىلىنا ەكى رەت سپارتا­كيا­دا, مۇگەدەك بالالارعا ارنالعان فەس­تيۆالدەر وتكىزىلەدى. مۇمكىندىگى شەكتەۋلى جانداردىڭ وقۋىنا, كاسىپكەرلىكپەن اينالىسۋىنا وسى قوعامدىق ۇيىم ىقپال-كومەگىن تيگىزەدى. اۋدانداعى كوپشىلىك ورىن­داردا مۇگەدەكتەر ارباسىنىڭ ءجۇرۋى­نە لايىقتالىپ پاندۋستار سالىندى, ءدارى-دارمەكتەر الۋعا, كوممۋنالدىق تولەمدەر تولەۋگە, وقۋ اقىسى ءۇشىن جەڭىلدىكتەرگە قول جەتكىزىلدى. قازىر تاران اۋدانىنداعى جەرگىلىكتى اتقا­رۋشى بيلىك قانداي جۇمىستى باس­تاعاندا دا وسى ۇيىمنىڭ پىكىرىنە قۇلاق قويماعان كەزى بولعان ەمەس. ال قارابالىق اۋدانىنداعى “قايىرىمدىلىق پەن ءۇمىت” قوعامدىق ۇيىمى تەك مۇگەدەك بالا­لار ماسەلەسىمەن اينالىسادى. – اۋىلدا ارباعا تاڭىلىپ, ۇيدە وتىرىپ قالعان بالالار بار. ال ولاردىڭ اراسىندا جۇرە المايتىنى بولماسا, اقىل-ەسى ءبۇتىن, قابىلەتتى­لەرى قانشاما. راس, مۇگەدەك جان­دار­دىڭ بارلىعى دا مەملەكەتتەن ءجار­دەماقى الادى. بىراق ول بار ءما­سەلەنى شەشپەيدى. ولارعا اينالا­داعى ادامداردىڭ قامقورلىعى, ادامگەرشىلىك كوزقاراسى كۇننىڭ جىلۋىنداي قاجەت. 10-13 جاسقا جەتكەن ءجاسوسپىرىم “مەن نەگە مۇگە­دەكپىن, قاتارىم سياقتى نەگە جۇگىرە المايمىن, دوپ قۋا المايمىن, ويىن­نىڭ قىزىعىن كورە الماي­مىن” دەگەن كۇيزەلىستى باستان كەشە­دى. تاعدىردىڭ تاۋقىمەتىنە ۇشى­را­عان وسىنداي بالالارعا پسيحولو­گيالىق-مورالدىق كومەكتى ەش­قان­داي مەملەكەتتىك ورگان بەرە الماي­دى. ءبىزدىڭ ۇيىم اۋدانداعى مۇگەدەك بالالاردىڭ بارلىعىن جانە ولار­دىڭ پروبلەمالارىن بەس ساۋ­ساقتاي بىلەدى. بيىل جازدا دەمەۋشىلىك قار­جى تاۋىپ, بەس بالانى قاسىنا مەد­بيكە مەن ءبىر مۇعالىمدى قوسىپ, استا­نا قالاسىنا قىدىرىپ كەلۋگە اتتاندىردىق. ءبىزدىڭ ۇيىم باستاما كوتەرىپ ەدى, بىرەۋ قارجىلاي كومەك, ءبىر كاسىپكەر اۆتوبۋسىن بەردى, الدىنا بارعان ەشكىم قاراپ قال­ما­د­ى. سونىڭ ارقاسىندا بالالاردىڭ جاراقات كوڭىلى جازىلىپ, قانشا ءوسىپ قايتادى دەسەڭشى, – دەدى “قايىرىمدىلىق پەن ءۇمىت” قوعامدىق ۇيىمىنىڭ ءتورايىمى ءماريا ساپاروۆا. بۇگىندە اۋىلداعى 124 ۇكىمەتتىك ەمەس ۇيىمنىڭ اتقارىپ وتىرعان جۇ­مىسى تەك مۇگەدەكتەر ماسەلەسى عانا ەمەس, سان الۋان. وبلىس اۋدان­دارىنداعى ولاردىڭ 21 پايىزى ءوزىنىڭ قىزمەتىن الەۋمەتتىك قورعاۋ سالاسىندا اتقارسا, 19 پايىزى با­لالار مەن جاستاردىڭ پروبلەما­سى­مەن اينالىسادى, 15 پايىزى ءوڭىر­دىڭ الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق دا­مۋىنا اتسالىسقىسى كەلەدى. 10 پايىزعا جۋىق ۇيىم مۇگەدەكتەردى قول­داۋ-كومەك جۇمىستارىن ۇيىم­داس­تىرادى جانە ەكولوگيالىق پروبلەمالاردى شەشۋگە ۇمتىلادى, 5 پايىزى كاسىپكەرلىك جانە ايەلدەر ۇيىمى بولىپ سانالادى. اۋىل ادامدارىنىڭ بەلسەندىلىگى بار جەردە شەشىمىن تاپپايتىن پروبلەما از. ۇكىمەتتىك ەمەس ۇيىم­دار سونى دالەلدەپ وتىر. مىسالى, جىتىقارا اۋدانىندا “ارمان” با­لالار مەن جاسوسپىرىمدەر ورتالى­عى” قوعامدىق ۇيىمىنىڭ ءتورايى­مى كەنجەگۇل التىنباەۆا باستاعان بەلسەندىلەر توبى اۋىل تۇرعىن­دا­رىنا دەنساۋلىق ساقتاۋ سالاسىن­داعى بىرىڭعاي ۇلتتىق جۇيەنىڭ تۇپكى ماقساتىن ءتۇسىندىردى. وزدەرى­نىڭ قۇقىعى بۇزىلعانىن انىقتاپ, بۇرىنعى دارىگەردى قايتىپ الدى. – اۋىل ادامدارى وزدەرىنىڭ قۇقىقتارىن بىلمەيدى جانە اقپا­رات­تان تىس قالىپ وتىرادى. مى­سالى, اۋىلدا قانت ديابەتىمەن اۋى­راتىن جاس قىز ءوز ءومىرىن قيدى. وسى قايعىلى وقيعادان كەيىن “ارمان” قوعامدىق ۇيىمى زەرتتەۋ-تالداۋ جۇمىستارىن جۇرگىزدى. سوندا جىل سايىن قاراسى كوبەيىپ كەلە جاتقان قانت ديابەتى اۋرۋىنا شالدىققان بالالار مەن جاسوسپىرىمدەردىڭ كەسەلدىڭ زاردابى, ەمى, ونىڭ الدىن الۋ, پروفيلاكتيكاسى تۋرالى وتە از بىلەتىندىگى بەلگىلى بولدى. جاستار اراسىندا سالاماتتى ءومىر سالتىن ناسيحاتتاۋ جۇمىسىن كۇشەيتۋ كەرەك دەگەن توقتامعا كەلدىك, – دەدى كەنجەگۇل جولاۋشىبايقىزى. ال جاستاردىڭ پاتريوتتىق ءتار­بيەسىمەن اينالىساتىن “جاس ۇلان” بالالار مەن جاسوسپىرىمدەر ورتالى­عى ارقالىق قالاسىندا كەيكى باتىرعا ەسكەرتكىش قويىلۋىنا, اقكولدە احمەت بايتۇرسىنوۆ تۋعان ءۇيدىڭ قالپىنا كەلتىرىلۋىنە مۇرىن­دىق بولىپ, تۇرعىنداردى جۇمىل­دى­ردى. وبلىستىق ىشكى ىستەر باس­قارماسىنىڭ باستاماسىمەن وبلىس­تاعى اۋىلدىق ۇكىمەتتىك ەمەس ۇيىم­دارعا ادىستەمەلىك كومەك جانە قول­داۋ كورسەتۋ ماقساتىمەن اۋليەكول, ءجىتى­قارا اۋداندارى مەن ارقالىق قالاسىندا ءۇش قور ورتالىعى قۇرىل­دى. ولاردى “ميلوسەرديە”, “ار­مان” جانە “جاس ۇلان” قوعامدىق ۇيىمدارى اتقارادى. – “جاس ۇلان” بالالار مەن جاس­وسپىرىمدەر ورتالىعىنىڭ مۇشەلەرى بىزگە كەلىپ, ەكى رەت ترەنينگ, سەمي­نار وتكىزىپ كەتتى. كوپ نارسەگە قا­نىقتىق. ەندى امانگەلدى اۋدانىندا دا ازاماتتىق سەكتور جۇمىسى جان­دانا باستادى. مىسالى, “امانگەلدى اۋدانىنىڭ جاستار كەڭەسى” قوعام­دىق ۇيىمى جاقىندا عانا قۇرىلدى. ءبىز جاستاردىڭ بوس ۋاقىتىن ما­عى­نالى وتكىزۋدى قولعا الدىق. ويتكەنى, بۇل – ورتالىقتان تىم قاشىقتا جاتقان ءبىزدىڭ اۋدان ءۇشىن وتكىر ماسەلە. ءوزىمىز قارجى كوزىن تاۋىپ, جاستار كەزدەسۋىن, “اقسۇيەك” ويىن-ساۋىق كەشىن وتكىزدىك. ءبىزدىڭ مۇنداي باستامامىز اۋدان باسشىلىعى تارا­پىنان قولداۋ تاۋىپ, ەندى جاستارعا بايلانىستى باسقا دا ماسەلەلەردى كوتەرىپ وتىرمىز, – دەدى قوعامدىق ۇيىم مۇشەسى داۋىلباي ساكەتوۆ. نەگىزى ۇكىمەتتىك ەمەس ۇيىمدار جۇمىسىنىڭ بەلسەندىلىگىنە بايلا­نىستى وبلىستا قوستاناي, جىتىقارا جانە قارابالىق اۋداندارىن ايى­رىقشا ءبولىپ ايتۋ كەرەك. ولاردا قوعامدىق ۇيىمدار سانى جيىرماعا دەيىن جەتەدى. ونىڭ ەسەسىنە اسىقپاي ءجۇرىپ, اربامەن قويان الامىز دەيتىن ءوز اعايىندارىمىز باسىم تۇراتىن جانگەلدين, امانگەلدى اۋداندارىن­دا ازاماتتىق سەكتوردىڭ سانى تىم از, جوقتىڭ قاسى. سونىمەن قاتار, ال­تىنسارين, دەنيسوۆ اۋدان­دارىن­دا دا قوعامدىق ۇيىمدار ماردىم­سىز. ال سوتسيولوگيالىق زەرتتەۋ با­رىسىندا وسى وڭىردەگى رەسپوندەنت­تەر قوردالانعان ماسەلەلەردىڭ بارلىعىن جانە ولاردىڭ شەشىمىن تابۋدا قوعامدىق ۇيىمدار ۇلەسىنىڭ بولۋى كەرەكتىگىن ايتقان. مىسالى, مۇگە­دەك, عارىپ جاندار ماسەلەسى بار­لىق جەردە دە بار. شالعاي اۋىل­داردا ول تىم وتكىر بولۋى مۇمكىن. ارادان سۋىرىلىپ شىعار كوشباس­شى بىرەۋ بولماسا, مۇمكىندىگى شەكتەۋلى جاندار ءوز قۇقىعىن دا بىلمەي, ەزىلىپ وتىرا بەرەدى. امان­گەلدى اۋدانىنان كەلگەن باستاما­شىل توپ وكىلدەرى مۇنى جاسىرعان جوق. – اۋىلداعى ۇكىمەتتىك ەمەس ۇيىمداردىڭ العاشقى وبلىستىق فو­رۋمىنا قاتىسقانىمىز وتە دۇرىس بولدى. كوپ نارسەگە كوزىمىز اشىلدى. اۋدان الىس بولعاندىقتان شىعار, بىزدە اقپاراتتانۋ جاعى ناشار. اۋىلدا مۇگەدەكتەر ماسەلەسى بار دەپ ەشكىمنىڭ ويىنا كەلمەيدى. ال باسقا اۋدانداردان كەلگەن ۇيىم­داردىڭ عارىپ جاندارعا جاساعان قامقورلىق­تارى جۇرەكتى قوزعاپ جىبەردى. ەندى ءبىز دە وسى ماسەلەنى كوتەرەتىن بولامىز, – دەدى امان­گەلدى اۋدانىنان كەلگەن دارحان احمەتوۆ. اۋىلداعى ۇكىمەتتىك ەمەس ۇيىم­داردىڭ العاشقى وبلىستىق فورۋ­مىن­دا “اۋىل تۇرعىندارىنىڭ ازا­ماتتىق بەلسەندىلىگىن قالاي قالىپ­تاستىرۋعا بولادى؟”, “ايماقتاردا جاستاردىڭ ازاماتتىق باستامالا­رىن دامىتۋ”, “جاقسى كوماندا – ۇەۇ تۇراقتىلىعىنىڭ كەپىلى”, “ازاماتتاردىڭ قايشىلىق ءدىني بىرلەستىكتەرگە كىرۋىنە توسقاۋىل جاساۋ” سياقتى كوپتەگەن وتكىر ماسەلەلەر قارالدى. ولاردى دامىتۋ جانە جەرگىلىكتى اتقارۋشى بيلىكپەن تىزە قوسىپ جۇمىس ىستەۋ كەرەكتىگى تاعى دا تاپسىرىلدى. ۇكىمەتتىك ەمەس ۇيىمدار كوتەرگەن باستامالاردى اتقارۋشى بيلىك ءاردايىم قولداپ وتىرادى. تىزە قوسقاندا قوزعالمايتىن سەڭ, الىنبايتىن اسۋ بولمايدى. ءنازيرا جارىمبەتوۆا. قوستاناي. ---------------------------------- سۋرەتتى تۇسىرگەن ۆالەري ۆەدەنكو.