قازاقستان كونستيتۋتسياسىنىڭ 15 جىلدىق مەرەكەسى كۇنى ورداباسى تاۋىنداعى بىرلىك مونۋمەنتى ماڭىندا “بىرلىك باسى – ورداباسى” اتتى جيىن ءوتتى. وبلىستىڭ بارلىق اۋداندارى مەن قالالارىنان كەلگەن جۇرتشىلىق وكىلدەرى العاش 1726 جىلعى كوكتەمدە وسىندا بولعان بىرلىك باسقوسۋىنىڭ بەدەرلەرىن بەينەلەيتىن تەاترلاندىرىلعان كورىنىستى تاماشالادى.
ودان سوڭ وبلىس اكىمى اسقار مىرزاحمەتوۆ ءسوز الدى. ەلىمىزدىڭ بۇگىنگى جەتكەن بيىكتەرى كوز الدىمىزدا. ەلباسىمىزدىڭ باستاۋىمەن وتانىمىز جاڭا اسۋلارعا ۇمتىلۋدا. وسى ورايدا ۇلىستىڭ ۇيىتقىسى اتانعان وڭتۇستىك قازاقستان وبلىسى ءوز ۇلەسىن ەسەلەي تۇسۋگە ءتيىس. الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق سالالارداعى تابىستارعا ناقتىلى مىسالدار كەلتىرگەن وبلىس باسشىسى رۋحانيات جونىندەگى ۇمتىلىستارعا دا جان-جاقتى توقتالدى. سولاردىڭ ءبارى – بەيبىتشىلىك پەن تۇراقتىلىقتىڭ, بىرلىگىمىز بەن ىنتىماعىمىزدىڭ ناتيجەلەرى. بىرلىك پەن ىنتىماق – قازاقتاردىڭ, بارشا قازاقستاندىقتاردىڭ قاستەرلى تۋى, كوزدىڭ قاراشىعىنداي ساقتايتىن قاسيەتتى قازىنامىز. ۇلى بابالار اماناتى دا سول بىرلىك پەن ىنتىماق. كەشەگى ورداباسى مۇراتى دا, بۇگىنگى قازاق ەلىنىڭ ۇرانى دا – سول كيەلى قاعيدالار.
سوڭعى كەزدەرى وڭتۇستىكتە وڭدى, ۇلاعاتتى ىستەر, كەلەشەگىمىزدى كەمەلدەندىرەر ايشىقتى ناقىشتار كوبەيدى. تۇركىستاندا احمەت ياساۋيدىڭ دانالىق سوزدەرى تاستارعا ويمىشتالىپ جازىلدى. شىمكەنتتە “حاكىم اباي مۋزەيى” اشىلدى. وبلىس ورتالىعىنداعى ورداباسى الاڭىندا تاۋەلسىزدىك مونۋمەنتى, اباي ساياباعىندا “داڭق” مەموريال-كەشەنى پايدا بولدى. كۇنى كەشە عانا ء“شامشى الەمى” شاتتىق ءانىن اۋەلەتتى.
وكىنىشكە قاراي, ءبىر قارىن مايدى ءبىر قۇمالاق شىرىتەتىنى بەلگىلى. وبلىس اكىمى ءوز سوزىندە وتكىر سىن ايتۋعا ماجبۇرلەندى. تاۋەلسىزدىك مونۋمەنتىندەگى جازۋلاردىڭ ءارىپتەرى ۇرلانىپ, “داڭق” مەموريال-كەشەنىندەگى جۇلدىز ج ۇلىنىپ الىنعان. ەسكەرتكىشتەردىڭ الدەبىر تۇستارىن تالقانداپ كەتۋ, ءمارمارلارىن ءبۇلدىرۋ سياقتى باسقا دا بۇزاقىلىقتار جاسالىپ ءجۇر. كەيبىر جەرلەردە دومالاق ارىز, وسەك-اياڭ تاراتۋ, سىرتتاي عايباتتاۋ, ءبولىپ-جارۋعا يىق بەرۋشىلىك بەلەڭ الاتىن جاعدايلار جوق ەمەس. ونداي-ونداي قۇبىلۋلار ونوماستيكا ماسەلەسىنەن دە كوبىرەك كورىنۋدە. “اتامنىڭ اتىن – اۋىلعا, كوكەمنىڭ اتىن – كوشەگە” دەيتىن ارەكەتتەر ۇدەي ءتۇسكەن اۋداندار بار. جەرگىلىكتى “قايراتكەرلەردىڭ” اتى-جوندەرى ورىنسىز تىقپالانادى. ءوز اتالارى مەن كوكەلەرىنىڭ ەسىمدەرىن كوشەلەردە عانا ەمەس, مەشىتتەردىڭ ماڭدايلارىندا دا “ماڭگىلىك” ەتپەككە تىراشتاناتىن فاكتىلەر ازايار ەمەس.
بىلتىرعى ناۋرىز مەيرامى كۇنى تۇركىستاندا, بيىلعى ناۋرىزدا قازىعۇرتتا وتكەن “ىرىس الدى – ىنتىماق” باسقوسۋلارىندا باسالقالى بايىپتاۋلار ايتىلىپ, كوپتەگەن ۇتىرلى ۇسىنىستار ورتاعا سالىنعان ەدى. راس, ولاردىڭ اجەپتەۋىر اسەرى بار. الايدا, كوپ نارسەلەر ءسوز ءجۇزىندە قالىپ كەلەدى. جەرگىلىكتى اكىمدەر مەن اكىمدىكتەر, ءماسليحاتتار, تولىپ جاتقان اتقارۋشى جانە وكىلەتتى ورگاندار, ءتۇرلى ءبىلىم جانە مادەنيەت مەكەمەلەرى, قوعامدىق ۇيىمدار, ارداگەر اعالار مەن ارداگەر اپالار تاراپىنان بەلسەندىلىك تومەن. جاس وسكىندەر تاربيەسىندە جىبەرىلىپ جاتقان كەمشىلىكتەر, ولقىلىقتار مەن وپىنىستار, وكىنىشتەر باسىم. جەرگىلىكتى جەردە شىعاتىن باق-تاردىڭ بىرقاتارى تاعىلىمعا, تاربيەگە, رۋحانياتقا شىنايى قىزمەت ەتۋدىڭ ورنىنا توپشىلدىق, جىكشىلدىك جاعىن, وسەك-اياڭ وربىتۋگە اۋەستەۋ.
ورداباسى بيىگىندە وي قوزعاپ, پىكىر بولىسكەن كەنتاۋلىق قاجى راقىم بالابيەۆ يماندىلىق ءيىرىمدەرى حاقىندا اڭگىمەلەسە, بەلگىلى كاسىپكەر ەرجان قۇرالوۆ 1993 جىلعى ۇلى تويدان جانە 1997 جىلى بىرلىك مونۋمەنتى ورناتىلعاننان كەيىن ورداباسى تاۋىنىڭ, “قازاق رۋحىنىڭ قاعباسى” اتانعان كيەلى ءتوردىڭ مۇلدە ۇمىت قالعانىنا وكىنىش ءبىلدىردى. “ورداباسى وتتارى” گازەتىنىڭ باس رەداكتورى نارماحان بەگالى ۇلى ورداباسىدا ساق ءداۋىرىندەگى بابالاردىڭ اسىل سۇيەكتەرى جاتقانىن, ۇرپاقتاردىڭ تاريحي تانىمدارىن تەرەڭدەتە تۇسپەك جولدا جۇيەلى تىرلىكتەر قاجەتتىگىن قوزعادى. ارىس وزەنىنىڭ بويىنداعى “اۋىل” كەشەنىندە وبلىس اكىمى بەرگەن اۋىزاشاردا دا وسىناۋ وي-پىكىرلەر جالعاسا ءتۇستى.
“سىن تۇزەلمەي, ءمىن تۇزەلمەيدىنى” قازاق بەكەر ايتپاعان. وسى جولعى ورداباسى باسقوسۋىندا سىننىڭ كوبىرەك مانىستەلۋىندە ءمان بار. “تەك سەن جاقسى, مەن جاقسىمەن” ءىستىڭ بىتە بەرمەستىگى بەلگىلى. “ەگەمەن قازاقستان” گازەتى بيىلعى 14 ساۋىردەگى نومىرىندە “ورداباسىنى ويلانايىقشى” دەگەن جانايقاي ماقالا جاريالاپ, ورداباسىنىڭ وزىڭقى ەمەس, توزىڭقى تارتىپ بارا جاتقانىن, رەسپۋبليكالىق ءتيىستى ورىنداردىڭ, وبلىس پەن قالانىڭ, اۋدانداردىڭ تاراپىنان تاراڭدىق تانىتىلىپ, ساراڭدىق كورسەتىلىپ كەلە جاتقانىن, جەر-جەردە تالاسا-تارماسا ورناتىلىپ قويىلعان رۋلىق, تايپالىق تۇعىرلارعا ءجيى-ءجيى جينالىپ, ۇلىسىمىزدىڭ, ۇلتىمىزدىڭ ۇلى ۇستىنى – ورداباسىنى ۇمىت قالدىرىپ جۇرگەنىمىزدى جازعان ەدى.
وڭتۇستىكقازاقستاندىقتار ويلانىپ, ورداباسى باسقوسۋىن وتكىزدى. ۇسىنىستار جاسالدى. ۇزاعىنان سۇيىندىرگەي. باياندى بولعاي. سوزدەن ءىس تۋىنداعاي. كەلەسى, 2011 جىلى قازاق ۇلتىنىڭ, قازاق ەلىنىڭ, قازاق جەرىنىڭ تاعدىرى شەشىلگەن ورداباسىداعى بىرلىك باسقوسۋىنا 285 جىل تولادى. ورداباسى مۇراتتارىن جۇزەگە اسىرعان تاۋەلسىزدىگىمىزدىڭ 20 جىلدىعى اتاپ وتىلەدى.
مارحابات بايعۇت, وڭتۇستىك قازاقستان وبلىسى.
سۋرەتتەردى تۇسىرگەن تالعات سادىق ۇلى.
ودان سوڭ وبلىس اكىمى اسقار مىرزاحمەتوۆ ءسوز الدى. ەلىمىزدىڭ بۇگىنگى جەتكەن بيىكتەرى كوز الدىمىزدا. ەلباسىمىزدىڭ باستاۋىمەن وتانىمىز جاڭا اسۋلارعا ۇمتىلۋدا. وسى ورايدا ۇلىستىڭ ۇيىتقىسى اتانعان وڭتۇستىك قازاقستان وبلىسى ءوز ۇلەسىن ەسەلەي تۇسۋگە ءتيىس. الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق سالالارداعى تابىستارعا ناقتىلى مىسالدار كەلتىرگەن وبلىس باسشىسى رۋحانيات جونىندەگى ۇمتىلىستارعا دا جان-جاقتى توقتالدى. سولاردىڭ ءبارى – بەيبىتشىلىك پەن تۇراقتىلىقتىڭ, بىرلىگىمىز بەن ىنتىماعىمىزدىڭ ناتيجەلەرى. بىرلىك پەن ىنتىماق – قازاقتاردىڭ, بارشا قازاقستاندىقتاردىڭ قاستەرلى تۋى, كوزدىڭ قاراشىعىنداي ساقتايتىن قاسيەتتى قازىنامىز. ۇلى بابالار اماناتى دا سول بىرلىك پەن ىنتىماق. كەشەگى ورداباسى مۇراتى دا, بۇگىنگى قازاق ەلىنىڭ ۇرانى دا – سول كيەلى قاعيدالار.
سوڭعى كەزدەرى وڭتۇستىكتە وڭدى, ۇلاعاتتى ىستەر, كەلەشەگىمىزدى كەمەلدەندىرەر ايشىقتى ناقىشتار كوبەيدى. تۇركىستاندا احمەت ياساۋيدىڭ دانالىق سوزدەرى تاستارعا ويمىشتالىپ جازىلدى. شىمكەنتتە “حاكىم اباي مۋزەيى” اشىلدى. وبلىس ورتالىعىنداعى ورداباسى الاڭىندا تاۋەلسىزدىك مونۋمەنتى, اباي ساياباعىندا “داڭق” مەموريال-كەشەنى پايدا بولدى. كۇنى كەشە عانا ء“شامشى الەمى” شاتتىق ءانىن اۋەلەتتى.
وكىنىشكە قاراي, ءبىر قارىن مايدى ءبىر قۇمالاق شىرىتەتىنى بەلگىلى. وبلىس اكىمى ءوز سوزىندە وتكىر سىن ايتۋعا ماجبۇرلەندى. تاۋەلسىزدىك مونۋمەنتىندەگى جازۋلاردىڭ ءارىپتەرى ۇرلانىپ, “داڭق” مەموريال-كەشەنىندەگى جۇلدىز ج ۇلىنىپ الىنعان. ەسكەرتكىشتەردىڭ الدەبىر تۇستارىن تالقانداپ كەتۋ, ءمارمارلارىن ءبۇلدىرۋ سياقتى باسقا دا بۇزاقىلىقتار جاسالىپ ءجۇر. كەيبىر جەرلەردە دومالاق ارىز, وسەك-اياڭ تاراتۋ, سىرتتاي عايباتتاۋ, ءبولىپ-جارۋعا يىق بەرۋشىلىك بەلەڭ الاتىن جاعدايلار جوق ەمەس. ونداي-ونداي قۇبىلۋلار ونوماستيكا ماسەلەسىنەن دە كوبىرەك كورىنۋدە. “اتامنىڭ اتىن – اۋىلعا, كوكەمنىڭ اتىن – كوشەگە” دەيتىن ارەكەتتەر ۇدەي ءتۇسكەن اۋداندار بار. جەرگىلىكتى “قايراتكەرلەردىڭ” اتى-جوندەرى ورىنسىز تىقپالانادى. ءوز اتالارى مەن كوكەلەرىنىڭ ەسىمدەرىن كوشەلەردە عانا ەمەس, مەشىتتەردىڭ ماڭدايلارىندا دا “ماڭگىلىك” ەتپەككە تىراشتاناتىن فاكتىلەر ازايار ەمەس.
بىلتىرعى ناۋرىز مەيرامى كۇنى تۇركىستاندا, بيىلعى ناۋرىزدا قازىعۇرتتا وتكەن “ىرىس الدى – ىنتىماق” باسقوسۋلارىندا باسالقالى بايىپتاۋلار ايتىلىپ, كوپتەگەن ۇتىرلى ۇسىنىستار ورتاعا سالىنعان ەدى. راس, ولاردىڭ اجەپتەۋىر اسەرى بار. الايدا, كوپ نارسەلەر ءسوز ءجۇزىندە قالىپ كەلەدى. جەرگىلىكتى اكىمدەر مەن اكىمدىكتەر, ءماسليحاتتار, تولىپ جاتقان اتقارۋشى جانە وكىلەتتى ورگاندار, ءتۇرلى ءبىلىم جانە مادەنيەت مەكەمەلەرى, قوعامدىق ۇيىمدار, ارداگەر اعالار مەن ارداگەر اپالار تاراپىنان بەلسەندىلىك تومەن. جاس وسكىندەر تاربيەسىندە جىبەرىلىپ جاتقان كەمشىلىكتەر, ولقىلىقتار مەن وپىنىستار, وكىنىشتەر باسىم. جەرگىلىكتى جەردە شىعاتىن باق-تاردىڭ بىرقاتارى تاعىلىمعا, تاربيەگە, رۋحانياتقا شىنايى قىزمەت ەتۋدىڭ ورنىنا توپشىلدىق, جىكشىلدىك جاعىن, وسەك-اياڭ وربىتۋگە اۋەستەۋ.
ورداباسى بيىگىندە وي قوزعاپ, پىكىر بولىسكەن كەنتاۋلىق قاجى راقىم بالابيەۆ يماندىلىق ءيىرىمدەرى حاقىندا اڭگىمەلەسە, بەلگىلى كاسىپكەر ەرجان قۇرالوۆ 1993 جىلعى ۇلى تويدان جانە 1997 جىلى بىرلىك مونۋمەنتى ورناتىلعاننان كەيىن ورداباسى تاۋىنىڭ, “قازاق رۋحىنىڭ قاعباسى” اتانعان كيەلى ءتوردىڭ مۇلدە ۇمىت قالعانىنا وكىنىش ءبىلدىردى. “ورداباسى وتتارى” گازەتىنىڭ باس رەداكتورى نارماحان بەگالى ۇلى ورداباسىدا ساق ءداۋىرىندەگى بابالاردىڭ اسىل سۇيەكتەرى جاتقانىن, ۇرپاقتاردىڭ تاريحي تانىمدارىن تەرەڭدەتە تۇسپەك جولدا جۇيەلى تىرلىكتەر قاجەتتىگىن قوزعادى. ارىس وزەنىنىڭ بويىنداعى “اۋىل” كەشەنىندە وبلىس اكىمى بەرگەن اۋىزاشاردا دا وسىناۋ وي-پىكىرلەر جالعاسا ءتۇستى.
“سىن تۇزەلمەي, ءمىن تۇزەلمەيدىنى” قازاق بەكەر ايتپاعان. وسى جولعى ورداباسى باسقوسۋىندا سىننىڭ كوبىرەك مانىستەلۋىندە ءمان بار. “تەك سەن جاقسى, مەن جاقسىمەن” ءىستىڭ بىتە بەرمەستىگى بەلگىلى. “ەگەمەن قازاقستان” گازەتى بيىلعى 14 ساۋىردەگى نومىرىندە “ورداباسىنى ويلانايىقشى” دەگەن جانايقاي ماقالا جاريالاپ, ورداباسىنىڭ وزىڭقى ەمەس, توزىڭقى تارتىپ بارا جاتقانىن, رەسپۋبليكالىق ءتيىستى ورىنداردىڭ, وبلىس پەن قالانىڭ, اۋدانداردىڭ تاراپىنان تاراڭدىق تانىتىلىپ, ساراڭدىق كورسەتىلىپ كەلە جاتقانىن, جەر-جەردە تالاسا-تارماسا ورناتىلىپ قويىلعان رۋلىق, تايپالىق تۇعىرلارعا ءجيى-ءجيى جينالىپ, ۇلىسىمىزدىڭ, ۇلتىمىزدىڭ ۇلى ۇستىنى – ورداباسىنى ۇمىت قالدىرىپ جۇرگەنىمىزدى جازعان ەدى.
وڭتۇستىكقازاقستاندىقتار ويلانىپ, ورداباسى باسقوسۋىن وتكىزدى. ۇسىنىستار جاسالدى. ۇزاعىنان سۇيىندىرگەي. باياندى بولعاي. سوزدەن ءىس تۋىنداعاي. كەلەسى, 2011 جىلى قازاق ۇلتىنىڭ, قازاق ەلىنىڭ, قازاق جەرىنىڭ تاعدىرى شەشىلگەن ورداباسىداعى بىرلىك باسقوسۋىنا 285 جىل تولادى. ورداباسى مۇراتتارىن جۇزەگە اسىرعان تاۋەلسىزدىگىمىزدىڭ 20 جىلدىعى اتاپ وتىلەدى.
مارحابات بايعۇت, وڭتۇستىك قازاقستان وبلىسى.
سۋرەتتەردى تۇسىرگەن تالعات سادىق ۇلى.
