ىنتا مەن ىقىلاس ارتپاي قازاق ءتىلىنىڭ تۇيتكىلى شەشىلمەيدى

قازاقستان حالقى اسسامبلەياسىنىڭ 15-سەس­سيا­سىندا سويلەگەن سوزىندە ەلباسى مەم­لە­كەت­تىك ءتىل ماسەلەسىنە ەرەكشە نازار اۋدارا كەلىپ, ەل كولەمىندە مەملەكەتتىك ءتىلدىڭ قولدا­نىلۋ اياسىن بارىنشا كەڭەيتۋ جونىندەگى باستى ۇستانىمداردى ايقىنداپ بەردى. تاۋەلسىزدىكتىڭ العاشقى جىلدارى ەلباسى­مىز­دىڭ “الدىمەن ەكونوميكا – سوسىن ساياسات” دەگەن ۇستانىمىنىڭ ومىرشەڭدىگىن ەلىمىزدىڭ بۇگىنگى ساياسي-ەكونوميكالىق جاعدايى ايقىن دالەلدەۋدە. ەلىمىزدىڭ ەكونوميكالىق الەۋەتى جوعارىلاپ, سونىڭ ارقاسىندا قوعامدىق-الەۋ­مەتتىك سالاداعى قوردالانعان كۇردەلى ماسەلە­لەر­دى بىرتىندەپ شەشۋ مۇمكىندىگىنە يە بولىپ وتىرمىز. سول كۇردەلى ماسەلەلەردىڭ ءبىرى دە بىرەگەيى قازاق ءتىلىنىڭ قازىرگى مۇشكىل ءحالى ەكەنى بارشاعا ايان. سوندىقتان ەلىمىزدىڭ بۇگىنگى قول جەتكىزگەن ەكونوميكالىق كۇش قۋاتىن ۇتىمدى پايدالانا الساق, ۇلتىمىزدى ەرەكشە الاڭداتىپ وتىرعان وسى ماسەلەنىڭ ءتۇيىنىن تۇبەگەيلى شەشۋگە ايقىن جول اشىلار ەدى. جالپى, قازاق ءتىلىن “مەملەكەتتىك ءتىل” دەپ جاريالاپ, سول اتىنا زاتى ساي بولۋ قاجەت دەپ ۇرانداعالى 20 جىلدىڭ ءجۇزى بولسا دا ناتيجە تىم ماردىمسىز ەكەنىن كورىپ وتىرمىز. ولاي دەي­تىنىمىز, بۇگىنگى كۇنى مەملەكەتتىك ءتىلدى مەڭ­گەرۋگە باسقا ۇلت وكىلدەرى بىلاي تۇرسىن, ءوز ۇلتى­مىزدىڭ قوماقتى بولىگى تىم ق ۇلىقسىزدىق تانىتۋدا. مۇنىڭ سەبەبىن انىقتاۋ ءۇشىن ەڭ الدىمەن مەملەكەتتىك ءتىلىمىزدىڭ بۇگىنگى جاي-كۇيىنە ۇڭىلسەك. ءبىرىنشى, بۇگىنگى كۇنى قازاقستاندا مەملە­كەت­تىك ءتىلدىڭ مىندەتى مەن قىزمەتىن شىن مانىندە قازاق ءتىلى ەمەس, زاڭ جۇزىندە رەسمي ءتىل رەتىندە قابىلدانعان ورىس ءتىلى اتقارۋدا. ەكىنشى, رەسپۋبليكا كولەمىندە تاراتىلاتىن بارلىق باق-دىڭ 80%-دان استامى ورىس تىلىندە سويلەيدى. ءۇشىنشى, ءبىلىم, عىلىمنىڭ بارلىق سالاسىن­دا ورىس ءتىلى ۇستەمدىك قۇرىپ كەلەدى. مىسالى, ەلى­مىزدە شىعاتىن عىلىمي-تەحنيكالىق جۋر­نالدارعا جاريالاناتىن ماقالالاردىڭ 80-90 پايىزى ورىس تىلىندە جارىق كورەدى. ءتورتىنشى, مەملەكەتتىك بيلىكتىڭ بارلىق ساتىلارىندا مەملەكەتتىك ءتىلدى بىلمەيتىن نەمەسە شالا-شارپى عانا بىلەتىن باسشىلار مەن قىزمەتكەرلەر وتىر. بەسىنشى, مەملەكەتتىك ءتىلدى بىلەتىن جانە بىلمەيتىن قىزمەتكەرلەردىڭ جالاقىسىندا نەمەسە قوعامدىق ورتادا الاتىن ورنىندا ەش­قانداي دا ايىرماشىلىق جوق. ياعني, مەملە­كەتتىك ءتىلدى بىلگەننەن نەمەسە بىلمەگەننەن كەلىپ كەتەر ەشتەڭە جوق. التىنشى, مەملەكەتتىك تىلگە كوشتىك دەگەن مەكەمەلەردىڭ وزىندە رەسمي جيىن, وتىرىستار­دىڭ ءبارى دەرلىك قازاقشا ءبىر-ەكى اۋىز سوزبەن اشىلعانىمەن, قارالاتىن ماسەلە, ايتىلار اڭگىمە نەگىزىنەن باسىم ورىس تىلىندە جالعاسادى. جەتىنشى, قازاقشا ءبىلىم الىپ, قازاق ءتىلىن قانشا جاقسى مەڭگەرسەڭ دە ورىس ءتىلىن بىلمەسەڭ مەملەكەتتىك قىزمەتتى ويداعىداي اتقارىپ كەتە المايسىڭ. سول سياقتى عىلىم, ءبىلىم سالاسىندا دا ءورىسىڭ تار بولماق. سەگىزىنشى, وتارلانۋ زامانىندا قالىپتاسقان قۇلدىق پسيحولوگيا قازاقتاردىڭ ساناسىنا تىم تەرەڭ ءسىڭىپ العاندىعى سونشالىق, كەيبىر قا­زاقتار ءوز ءتىلىن بىلە تۇرا ءوزارا ورىسشا سويلەسۋ ادەتىنەن ارىلار ەمەس. وندايلار ءوز ءتىلىن قۇر­مەتتەۋ تۇگىل مەنسىنگىسى دە كەلمەيدى. ەلباسى­مىزدىڭ “قازاق پەن قازاق ءوزارا قازاقشا سويلەسسىن”, “قازاقستاننىڭ بولاشاعى – قازاق تىلىندە” دەگەن ۇلاعاتتى سوزدەرىنىڭ ءمان-ماعى­ناسى ولاردىڭ ساناسىنا جەتەر ەمەس. جوعارىداعى سەبەپتەردىڭ بارلىعى دا سايىپ كەلگەندە, مەملەكەتتىك تىلگە دەگەن قىزىعۋشى­لىقتىڭ جوقتىعىنان تۋىنداپ وتىر دەۋگە بولا­دى. ولاي دەيتىنىمىز, وتكەن 20 جىل بويى ءجۇر­گىزىلگەن ءىس-شارالار نەگىزىنەن جالاڭ ۇران, ءارى كەتسە اكىمشىلدىك-امىرشىلدىك ءتاسىل­دەردەن قۇرالعانى جاسىرىن ەمەس. مۇنداي تاسىلدەرگە سەنىم ارتۋدىڭ ايتارلىقتاي ناتيجە بەرمەسى انىق. سەبەبى, مەملەكەت تاراپىنان ءجۇر­گى­زىلىپ جاتقان ءىس-شارالار (مىسالى, قازاق ءتىلىن ۇيرەنۋدى ادىستەمەلىك جاعىنان قامتاماسىز ەتۋ, وقۋ قۇرالدارىن باسىپ شىعارۋ, قىسقا مەرزىمدى كۋرستار, ۇيىرمەلەر اشۋ, ءار ءتۇرلى كون­كۋرستار, سايىس, باسەكەلەر ۇيىمداستىرۋ, ت.ب.) كوپشىلىك قاۋىمنىڭ مەملەكەتتىك تىلگە دەگەن قىزىعۋشىلىعىن تۋدىرا الماي وتىر. ال ءباز بىرەۋلەر مىقتى زاڭ قاجەت دەسەدى. ارينە, زاڭ­نىڭ مىقتى بولعانى جاقسى. الايدا, ماسەلەنى تەك زاڭمەن عانا شەشۋگە بولادى دەگەنگە قوسىلعىمىز كەلمەيدى. سەبەبى, ادامنىڭ قانداي ءبىر نارسەگە دەگەن قىزىعۋشىلىعىنان تۋىن­دايتىن ءوز ىنتا جىگەرى مەن ۇمتىلىس, تالپى­نى­سى جوق جەردە زاڭ تەك قانا “اقى بەرۋ” قۇ­رالى مىندەتىن اتقارىپ قالا بەرمەك. سوندىقتان بۇل ماسەلەنى شەشۋدىڭ ەڭ نەگىزگى جولى قازاقستاندا ءومىر سۇرەتىن جالپى حالىقتىڭ مەملەكەتتىك تىلگە دەگەن قىزىعۋشىلىعىن ارتتىرۋمەن قاتار, قازاق ءتىلىن مەڭگەرۋگە ءتيىستى جاعدايلار جاساۋ, مەملەكەت تاراپىنان ناقتىلى ءىس-شارالاردى جۇزەگە اسىرۋ. جەر باسىپ جۇرگەن ءاربىر پەندەنىڭ ەڭ اۋەلگى قام-قارەكەتى – تىرشىلىك قارە­كەتى, ياعني كۇندەلىكتى نان تاۋىپ جەۋ, ءومىر ءسۇرۋ كۇرەسى ەكەنى بەلگىلى. ەندەشە, مەملەكەتتىك ءتىلدى جاپپاي ۇيرەنۋدىڭ تەتىگىن وسى كۇنكورىس قاجەتتىلىگىمەن مىقتاپ تۇرىپ بايلانىستىرىپ كورسە قايتەر ەدى؟ بۇل جەردە ادامداردى ماتە­ريال­دىق تۇرعىدا ىنتالاندىرۋ ماسەلەسى دە كەرەك. مۇنى تولىقتاي جولعا قويۋعا بۇگىندە ءبىز­دىڭ ەلدىڭ مۇمكىندىگى دە بار. ەندەشە, سول كۇش-قۋاتى­مىز­دى ۇلتىمىزدىڭ جانى بولىپ تابىلاتىن انا ءتىلىمىزدى كوتەرۋگە, كوركەيتۋگە نەگە جۇم­ساماسقا؟ قازىردىڭ وزىندە مەملەكەتتىك ءتىلدى دا­مىتۋ پرەزيدەنتتىك قورى, ت.ب. قورلار, جىل سايىن بيۋدجەتتەن بولىنەتىن ارنايى قاراجات­تاردى (مىسالى, تەك 2008 جىلدىڭ وزىندە بولىنگەن 5 ميللياردتان استام تەڭگە ءبىر جىل بويى ءجۇز مىڭعا جۋىق ادامدى اي سايىن 4-5 مىڭ تەڭگەدەن ىنتالاندىرۋعا جەتەدى ەكەن) نەگىزىنەن وسى ىنتالاندىرۋ شارالارىنا باعىتتاسا. سونىمەن قاتار, بيۋدجەت سالاسىندا ىستەيتىن قىزمەتكەردىڭ جالاقىسىنا 25% قوسۋ دەگەندى تەڭگەرمەشىلىكپەن ەمەس, جۇمىس ءنا­تي­جەسىن بايلانىستىرعان ءجون. سونداي-اق, ستۋدەنت­تەر­دىڭ شاكىرتاقىسىنا دا مەملەكەتتىك ءتىلدى مەڭ­گەرۋىنە قاراي ۇستەمە بەرىلەتىن بولسا, ولاردىڭ مەملەكەتتىك تىلگە دەگەن قىزىعۋ­شىلىعى مەن ىنتاسى ارتاتىنى كۇمان تۋدىرمايدى. ازاماتتاردىڭ مەملەكەتتىك ءتىلدى مەڭگەرۋ دەڭگەيىن باعالاۋ قىزمەتىن ءتىل كوميتەتى ءوز موينىنا الىپ, جەر-جەردە ءتىل ماماندارىنان قۇرالعان سەرتيفيكاتتاۋ كوميسسيالارى قۇرىل­سا. سەرتيفيكاتتاۋ 3 ساتىلى جۇرگىزىلسە, مەملە­كەتتىك ءتىلدى مەڭگەرۋ دەڭگەيى جوعارى, ورتاشا جانە تومەن دەگەن ءۇش ساتىعا ءبولىپ, ىنتالان­دىرۋ سول دەڭگەيلەرگە سايكەس جۇرگىزسە, سوعان قاراي ادامداردىڭ مەملەكەتتىك ءتىلدى مەڭگەرۋ دارەجەسى دە بىرتىندەپ كوتەرىلەر ەدى. ال عىلىم, ءبىلىم سالاسىنداعى قازاق ءتىلىنىڭ جاي-كۇيىنە كەلەتىن بولساق, وعان دا وسى ىنتا­لاندىرۋ ءتاسىلىن قولدانۋدىڭ ماڭىزدىلىعى زور. مىسالى, قازىرگى تاڭدا عىلىم مەن تەحنيكا سا­لا­سىنىڭ باسىلىمدارىنا جاريالاناتىن ەڭ­بەكتەردىڭ كوپشىلىگى (80-90 پايىز) ورىس تىلىندە جارىق كورەدى. بۇل دا بولسا قازاق ءتىلىنىڭ عى­لىم, ءبىلىم سالاسىندا قادامىن اشتىرماي تۇر­عان تار قۇرساۋدىڭ ءبىرى بولىپ وتىر. سوندىقتان بۇل ماسەلەنى شەشۋ ءۇشىن دە اۆتورلاردى ىنتا­لاندىرۋدىڭ جولدارىن قاراستىرۋ قاجەت. مى­سالى, قازىر ءبىزدىڭ ەلدەگى بارلىق دەرلىك باسى­لىمدار ماقالا اۆتورىنان تولەماقى تالاپ ەتەدى. ەگەر قازاق تىلىندە جازىلعان ماقالالارعا جەڭىلدىك جاسايتىن بولسا, ول دا ءبىر وڭ ناتيجە بەرەتىن شارا بولماق. وسى ورايدا, س.سەيفۋل­لين اتىنداعى قا­زاق اگروتەحنيكالىق ۋنيۆەر­سيتەتىندە جۇزەگە اسى­را باستاعان, ۇلگى بولارلىق ءىس-شارالار تۋ­را­لى ايتا كەتكەن ءجون سياقتى. زاڭ تالابىنا ساي ۋنيۆەرسيتەت كولەمىندە جىل سايىن ناقتى ءىس-شارالار جوسپارى بەكىتىلىپ, اكىمشىلىك تارا­پىنان شىعارىلاتىن بۇيرىقتار مەن وكىمدەردى تەك قازاق تىلىندە رەسىمدەۋ, مەملەكەتتىك ءتىلدى ۇيرە­نۋ­دىڭ اقىسىز كۋرستارىن ۇيىمداس­تىرۋ, ورىس ءتىلدى وزگە ەتنوس وكىل­دەرى اراسىندا تۇراقتى سايىستار وتكىزىپ, جەڭىمپازداردى مورالدىق جانە ماتەريالدىق تۇرعىدا مارا­پاتتاۋ, وقى­تۋ­شىلار قۇرامىنىڭ بوس ورىندارىنا ۇمىتكەر­لەردى ىرىكتەۋ كەزىندە مەملەكەتتىك ءتىلدى مەڭ­گەر­گەن وقىتۋشىلارعا ارتىق­شىلىق بەرۋ, ستۋدەنت­تەر اراسىندا مەملەكەتتىك ءتىلدى يگە­رۋدىڭ ماڭىز­دىلىعىن كەڭ كولەمدە, تۇراقتى تۇردە ناسي­حات­تاۋ سياقتى يگى شارالاردى ىسكە اسى­رۋدىڭ ناتيجەسى – وقىتۋشى­لار مەن ستۋدەنتتەردىڭ مەملەكەتتىك تىلگە دەگەن قىزىعۋشى­لىعى ارتىپ, قازاق تىلىندە ءبىلىم الاتىن توپتار سانى 40%-عا, وقۋ-ادىستەمەلىك ادەبيەتتەر­دى دايارلاۋ كورسەتكىشى 50%-عا ءوستى. سونىمەن قاتار, 2008 جىلى قالالىق تىلدەر باسقارما­سى­نان “مەملەكەتتىك ءتىلدى ەن­گىزۋشى ءۇز­دىك مەكەمە” اتتى قالا مە­كەمە­لەرى اراسىندا ۇيىمداستىر­ىلعان كونكۋرستا ءبىزدىڭ ۋنيۆەرسيتەت باس جۇلدەنى جەڭىپ الدى. ۋنيۆەرسيتەتتىڭ عىلىمي كەڭە­سىنىڭ شەشىمىمەن 2010 جىل ءبىلىم ورداسىندا مەملەكەتتىك ءتىل جىلى دەپ جاريا­لانىپ, وسى باعىتتا اۋقىمدى ءىس-شارالاردى اتقارۋ جوسپارلانىپ وتىر. تاۋەلسىزدىك جىلدارىندا قول جەتكىزگەن يگى تابىستارىمىزدىڭ ءبىرى ەلىمىزدە جىل سايىن قازاق مەكتەپتەرى مەن بالا باقشالارىنىڭ كوپ­تەپ اشىلۋىمەن قاتار, رەسپۋبليكا بويىنشا قازاق تىلىندە ءبىلىم الۋشى بالالار سانىنىڭ وسە ءتۇسۋى دەر ەدىك. ايتسە دە انادان تۋا ەستىگەنى, كورگەن بىلگەنى تەك ورىس ءتىلى عانا بولعان جاس ۇرپاقتىڭ جارىسا ءوسىپ جاتقانىن جوققا شىعارا المايمىز. كەلەشەكتە قازاق حالقى قازاق ءتىلدى جانە ورىس ءتىلدى قازاق بولىپ ەكىگە ءبولىنىپ, كەتپەي مە؟ ەگەر جاعداي ءدال قازىرگىدەي جالعاسا بەرسە, بۇل ايىرماشىلىق جىل وتكەن سايىن ۇلعايا ءتۇسۋى مۇمكىن. بارا-بارا بۇل قوعامداعى تۇراقسىزدىق پەن قايشىلىقتارعا ۇلاسپاۋىنا كىم كەپىلدىك بەرە الادى؟! سوندىقتان مەملەكەتتىك ءتىلدى بالالارعا ءسابي جاسىنان باستاپ ۇيرەتۋ كەزەك كۇتتىرمەيتىن ماسەلەلەردىڭ ءبىرى بولىپ وتىر. وكىنىشكە قاراي, ءدال وسى شارانى ناقتىلاي ىسكە اسىرۋ جاي-كۇيى قازىردە تىم جەتكىلىكسىز بولىپ تۇر. بۇعان ءبىر مىسال, ەلىمىزدە بۇلدىرشىندەر مەن مەكتەپ جا­سىنداعى بالالارعا ارنالعان ءبىر دە ءبىر تەلە­ارنانىڭ جوقتىعى. سول سەبەپتى دە بالالارى­مىزدىڭ الا تاڭنان كەش باتقانشا كورەتىنى تەك قانا ورىس تىلىندە شىعاتىن jetx سياقتى ارنا­لار. قازاقستان حالقى اسسامبلەياسىنىڭ 15 سەس­سياسىندا سويلەگەن سوزىندە ەلباسى: ء“بىز قازاق تىلىندە سويلەۋ قالاۋى ءاربىر قازاقستاندىققا تابيعي نارسە بولۋى ءۇشىن ءبارىن ىستەۋگە ءتيىس­تىمىز” دەي كەلە, “بۇگىندە ءبىز قازاقستان­دىق­تاردىڭ وسكەلەڭ ۇرپاعىنىڭ بويىندا مەملە­كەتتىك ءتىلدى بىلۋگە دەگەن قانداي قىزىعۋشى­لىقتىڭ ويانىپ جاتقانىن كورىپ ءجۇرمىز. مۇنى بارىنشا ىنتالاندىرۋ قاجەت” دەپ اتاپ كور­سەتتى. ەندەشە, جاس ۇرپاقتىڭ مەملەكەتتىك ءتىل­مەن سۋسىنداۋى ءۇشىن ارنايى تەلەديدار ارنا­سىن اشۋدان باستاپ, بارلىق جاعدايدى جاساۋ مەملەكەتتىڭ قولىنان كەلمەيدى دەپ كىم ايتا الادى؟! قورىتا ايتقاندا, قازاق ءتىلىن شىن مانىندە مەملەكەتتىك ءتىل دارەجەسىنە كوتەرە وتىرىپ, قولدا­ن­ىس اياسىن رەسپۋبليكا كولەمىندە ۇلعايتۋ ءۇشىن زاڭ دا, قوماقتى قارجى دا قاجەت. اسىرەسە, جىل سايىن بولىنەتىن مول قارجىنى ءتىل ماسە­لەسىنىڭ ەڭ جاندى جەرىنە, ياعني جالپى حالىق­تىڭ قىزىعۋشىلىعىن ارتتىرىپ, ازاماتتاردى مەملەكەتتىك ءتىلدى مەڭگەرۋ دەڭگەيىنە قاراي ىنتالاندىرۋ شارالارىنا ءتيىمدى جۇمساي الا­تىن بولساق ويداعىداي ناتيجەلەرگە قول جەتكىزگەن بولار ەدىك. سايت زاحان, س.سەيفۋللين اتىنداعى قازاق اگروتەحنيكالىق ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ دوتسەنتى.