28 تامىز، 2010

دەموكراتيانىڭ جوعارى مەكتەبى

435 رەت كورسەتىلدى
30 تامىز كۇنى ەلىمىزدە اتا زاڭىمىز – كونستيتۋتسيانىڭ قابىلدانعانىنا 15 جىل تولۋىنا وراي ۇلكەن مەرەكەلىك شارالار ۇيىمداستىرىلۋدا. ويتكەنى، مۇنى ۇلى مەرەكە دەسەك، قاتەلەسپەيمىز. وسىدان 15 جىل بۇرىن، ياعني 1995 جىلى 30 تامىزدا وتكەن رەس­پۋب­­ليكالىق رەفەرەندۋمدا بۇكىل­حا­­لىقتىڭ داۋىس بەرۋىمەن قازاق­ستان رەسپۋبليكاسىنىڭ قولدانىس­تاعى كونستيتۋتسياسى قابىلداندى. وندا رەفەرەندۋمعا قاتىسقان حا­لىقتىڭ 90 پايىزى اتا زاڭىمىز­دىڭ قابىلدانۋىن جاقتاپ داۋىس بەرگەن ەدى. سول كەزدەن باستاپ بۇل كۇندى مەملەكەتتىك مەرەكە – قا­زاق­ستان رەسپۋبليكاسىنىڭ كونس­تي­تۋ­تسيا­سى كۇنى رەتىندە اتاپ ءوتىپ كەلەمىز. الايدا اتا زاڭ كۇنىن 1995 جىل­مەن عانا بايلانىستىرساق، قاتەلىك بولار ەدى. ويتكەنى، بۇ­رىنعى كەڭەستىك جۇيەدەن كەيىنگى كەزەڭ ءبىزدىڭ ەلىمىزدىڭ ەگەمەندىگىن جوعارى قۇقىقتىق دارەجەدە نىعايتۋدى تالاپ ەتتى. تاۋەلسىز قازاقستاننىڭ كونس­تيتۋتسياسىنا قالىپتاسقان الەمدىك ستاندارتتارعا، ادام قۇقىقتارىن قورعاۋ جونىندە دەكلاراتسيا مەن باسقا دا حالىقارالىق اكتىلەرگە جاۋاپ بەرەتىن، دامىعان ەلدەردىڭ قۇقىقتىق كەڭىستىگىندە ورىن العان وزىق نورمالار مەن ەرەجەلەر ەن­گىزىلدى. سونداي-اق، قازاقستاننىڭ مەملەكەتتىك ەگەمەندىك العان ءسا­تىنەن باستاپ قابىلدانعان نور­ما­لار – مەملەكەتتىڭ تاۋەلسىزدىگى، بيلىكتىڭ ءبولىنۋ قاعيداتتارى، قازاق ءتىلىن مەملەكەتتىك ءتىل دەپ، پرەزي­دەنتتى مەملەكەت باسشىسى رەتىندە تانۋ، سونىمەن قاتار مەملەكەتتىك بيلىك ورگاندارىنىڭ اراسىندا تەپە-تەڭدىك جانە تەجەمەلىك جۇيەسى مەن ادام جانە ازامات قۇقىقتارى مەن بوستاندىقتارىن قورعاۋ سەكىلدى ماسەلەلەر دە ەندى. مەملەكەتىمىز جىل سايىن اۋ­قىم­دى الەۋمەتتىك مىندەتتەردى قا­بىلداپ كەلەدى. كەدەيشىلىكپەن، جۇمىسسىزدىقپەن كۇرەس جۇرگىزىل­ۋ­­دە. بۇل كەشەندى شارالار ادام الە­ۋەتىنىڭ دامۋىن ءتيىمدى قالىپتاس­تى­رۋعا جانە ءومىر ءسۇرۋدىڭ ساپاسىن ارتتىرۋعا تۇراقتى نەگىز بولۋدا. مەملەكەت پەن قوعام ءۇشىن كونس­تيتۋتسيا باسقا زاڭ اكتىلە­رى­مەن سالىستىرعاندا نەگىز قالاۋشى سيپاتقا يە. ول قوعامنىڭ بارلىق مۇشەلەرىنىڭ، بارلىق ازاماتتارى­نىڭ مۇددەلەرىن قورعاپ قانا قوي­ماي، رەتتەپ تە وتىرادى. ياعني، مەم­­لەكەتتىك قۇرىلىستىڭ نەگىزىن، ونىڭ ۇلتتىق-اۋماقتىق قۇرى­لى­مىن، ادام مەن ازاماتتىڭ نەگىزگى قۇقىقتارىن، بوستاندىقتارىن جانە مىندەتتەرىن، مەملەكەتتىك بيلىك پەن باسقارۋدىڭ ۇيىمداس­تى­رىلۋى مەن جۇيەسىن بەكىتەدى، قۇ­قىق­تىق ءتارتىپ پەن زاڭدىلىقتى ورناتادى. سوندىقتان، كونستيتۋ­تسيالىق نورمالار – مەملەكەتتىك ورگانداردىڭ، ساياسي پارتيا­لار­دىڭ، قوعامدىق ۇيىم­داردىڭ، لاۋازىمدى تۇلعالار مەن ازامات­تاردىڭ قىزمە­تىندە نەگىز قالاۋشى بولىپ تابىلادى. قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ كونستيتۋتسياسى تەك ءاربىر ازامات­تىڭ، اسىرەسە، جاس ۇرپاقتىڭ ءومىر ءسۇ­رۋىنە قولايلى جاعداي تۋعىزىپ قانا قويماي، سونىمەن قاتار ءوز حال­قىنا تۇراقتىلىقتىڭ كەپىلى بو­لادى.   حالىق ءوزى داۋىس بەرىپ قا­بىلداعان زاڭىن ءاردايىم ءادىل دەپ ەسەپتەيدى. اتا زاڭعا قۇرمەت بول­ماي­ىنشا، ونى قاستەرلەۋ ىشكى قا­جەتتىلىككە اينالمايىنشا، زاڭنىڭ قۇدىرەتى كەمشىن بولىپ كەلەدى. كونس­تيتۋتسيا نورمالارى ءىس ءجۇزىن­دە جاقسى جۇمىس ىستەۋ ءۇشىن ونى بۇلجىتپاي ورىنداۋ ازاماتتاردىڭ كۇندەلىكتى داعدىسىنا، ۇيرەنشىكتى ادەتىنە اينالۋعا ءتيىس. ال، ءارتۇرلى امال-ايلامەن ونى اينالىپ وتۋگە تىرىسۋشىلىق وركەنيەتتى ەلدىڭ مادەنيەتىنە جاتپايدى. بىراق، ءبىزدىڭ قوعامىمىزدا سىبايلاس جەمقورلىقپەن بايلا­نىس­تى قىلمىستار، قۇقىق بۇزۋ­شىلىقتار جوق ەمەس، بار. سى­بايلاس جەمقورلىققا قارسى كۇرەس تۋرالى زاڭ بەكەردەن-بەكەرگە شى­عىپ وتىرعان جوق. بۇل قىلمىستىڭ دارەجەسى قوعامعا، مەملەكەتىمىزگە ەداۋىر قاۋىپ ءتوندىرىپ، العا باسۋى­مىزعا بوگەت بولا باستادى. سون­دىق­تان، ازاماتتىق قوعامعا جات بۇل قۇبىلىسقا قارسى كۇرەسكە بار­شامىز اتسالىسۋىمىز كەرەك. كونستيتۋتسيانى جانە زاڭدار­دى قابىلداعان سوڭ ولاردى ءمۇل­تىك­سىز ورىنداۋ قاجەت. ارينە، قالىڭ كوپشىلىكتىڭ زاڭدى جاپپاي موي­ىنداۋىن، ىشتەي ءتۇيسىنىپ سەزىنۋىن، ءوز ءومىرىنىڭ باستى ەرەجەسىنە اينالدىرۋىن قامتاماسىز ەتۋ وڭاي شارۋا ەمەس. ءبىزدىڭ كونستيتۋتسيادا قوعام دامۋىنداعى بارلىق جاعداي قاراستىرىلعان، ءبىز تەك ونى ءوز مانىندە ورىنداساق بولعانى. كونستيتۋتسيا ءبىر كۇندىك قۇجات ەمەس، ونىڭ مۇمكىندىگى بۇكىل بو­لاشاققا باعىتتالادى. ال، حالىق جۇمىلا قابىلداعان كونستيتۋ­تسيا­نىڭ ومىرشەڭدىگى ۋاقىت وتكەن سايىن بارىنشا ايقىندالا تۇسۋدە. الايدا، ءومىر اعىنى قوعامنىڭ دا­مۋىنا دا ءتۇرلى وزگەرىستەر اكەلەدى. سوعان وراي باستى قۇجات – كونس­­تيتۋتسيانىڭ ءوزى وزگەرىستەردى قاجەت ەتەدى. وسىدان ەكى جىل بۇرىن، ياعني 2007 جىلى دا كونستيتۋتسياعا ازداعان وزگەرىستەر ەندى. سول كەزدە ەلباسىمىز ن.ءا.نازارباەۆتىڭ بىلاي دەگەنى ەسىمىزدە: “ەڭ اۋەلى قولدانىلىپ جۇرگەن كونستيتۋ­تسيا­مىزدىڭ الەۋەتىن بارىنشا پاي­دا­لانۋىمىز قاجەت. ءبىزدىڭ كونستي­تۋتسيامىزدىڭ دەموكراتيالىق قوعامنىڭ مىندەتتەرىنە سايكەس كە­لەتىنى الەمدە تانىلىپ وتىر. دە­گەنمەن دە وعان وزگەرىستەر مەن تولىقتىرۋلار ەنگىزۋ – دەموكرا­تيالىق جولمەن قادام باسقان قازاقستان ءۇشىن ۋاقىت تالابى”. ءسويتىپ، 1998 جانە 2007 جىلدا­رى ەن­گىزىلگەن وزگەرتۋلەر اتا زا­ڭىمىز­دىڭ تيىمدىلىگىن ارتتىردى. پارلا­مەنت وكىلەتتىلىگىن كەڭەيتۋ، باس­شى­لاردىڭ كەيبىر ساناتتارىن، سونىڭ ىشىندە ءوڭىر باسشىلارىن ساي­لاۋ سەكىلدى وزگەرىستەردى قازىرگى تاڭ­داعى بيلىك ينستيتۋتتارىن دە­مو­كراتيا­لان­دىرۋعا دا جاتقىزۋعا بولادى، ساياسي پارتيالار مەن قوزعا­لىستار­دىڭ قىزمەتى مەن ەلدىڭ ومىرىنە ازامات­تىق قوعام بىرلەستىك­تەرىنىڭ بەلسەندى ارالاسۋىمەن دە بايلا­نىستىرۋعا بولادى. كونس­تيتۋ­تسياعا تاعى ءبىر تولىقتىرۋ 2010 جىلى ەنگىزىلدى – تاۋەلسىز قازاق­ستاننىڭ قالىپتاسۋى مەن دامۋىنا قوسقان زور ۇلەسى ءۇشىن ەلدىڭ تۇڭعىش پرە­زيدەنتى نۇرسۇل­تان نازارباەۆقا زاڭ جۇزىندە “ەلباسى” دەگەن اتاق بەكىتىلدى. مەملەكەتىمىزدىڭ تەمىرقازىعى بولىپ سانالاتىن كونستيتۋتسيا­مىز­دىڭ كىرىسپەسى “ورتاق تاريحي تاعدىر بىرىكتىرگەن قازاقستان حال­قى” دەگەن سوزدەرمەن باستالادى. مۇنىڭ ءوزى كوپۇلتتى ەلىمىز حالقى­نىڭ دوستىعى، تاتۋلىعى، بەيبىتشىل جانە ءوزارا سىيلاسىم قاتىناستا­رىن قولدايتىندىعىمەن بايلا­نىس­تى. وسى تۇرعىدا كونستيتۋتسيا قوعام مۇشەلەرىنىڭ ۋايىم-قاي­عىسىز جانە بەيبىت ءومىر ءسۇرۋىنىڭ العىشارتى بولىپ تابىلادى. ءويت­كەنى، اتا زاڭدا قوعام مۇشەلەرىنىڭ الەۋمەتتىك، ساياسي جانە ەكونومي­كالىق قۇندىلىقتارعا قاتىستى ەڭ وزىق وي-پىكىرلەرى جيناقتالعان. اتا زاڭىمىز بەكىتىپ بەرگەن شەكتەردەن اسپاي، جالپىعا بىردەي سىيىمدى قالىپتاردى ۇستانا وتى­رىپ، بەيبىت جانە تاتۋ، تۇراقتىلىق جاعدايىندا ءومىر ءسۇرۋ – بۇل بۇگىنگى كۇننىڭ باستى تالابى. وسى رەتتە “دەموكراتيالاپ” ۇرانداپ ءجۇرىپ، ادامنىڭ قۇقىقتارى مەن بوس­تاندىقتارىنا، ۇلتتىق بولمى­سىمىزعا قاراما-قايشى كەلەتىن دەموكراتيالىق تەتىگىمىزدەن كوز جازىپ قالماۋىمىز كەرەك. اتا زاڭىمىزدا ازاماتتاردىڭ كونستيتۋتسيالىق قۇقىقتارى مەن بوستاندىقتارى ناقتى كورسەتىلگەن جانە ولارعا شىنايى كەپىلدىك بە­رىلەدى. كونستيتۋتسيادا ادام جانە ونىڭ قۇقىقتارى مەن بوستاندىق­تارى جونىندەگى ەرەجەنىڭ بەكىتىلۋى ءار ازاماتتى قورعاۋعا دەگەن ۇمتى­لىستىڭ كورىنىسى. قازاقستان رەس­پۋب­ليكاسى ادام قۇقىقتارىن رەت­تەيتىن كوپجاقتى حالىقارالىق اكتى­لەردىڭ قاتىسۋشىسى بولىپ تا­بىلادى. بۇگىندە ەلىمىزدە قوعام­نىڭ ءار ءتۇرلى قوعامدىق-ساياسي كۇش­تەرى اراسىندا ءوزارا سىيلاستىق قارىم-قاتىناس، ساياسي جانە ەكو­نوميكالىق تۇراقتىلىق، ازامات­تىق بەيبىتشىلىك، الەۋمەتتىك، ۇلت­تىق بىرلىك پەن كەلىسىم ورناعان. ەلباسىمىزدىڭ اتا زاڭدا كور­سەتىلگەن كونستيتۋتسيالىق اۋقىمدا جەمىستى جۇمىس ىستەپ وتىرعانىنا بۇكىل ەل كۋا. ونىڭ دالەلى رەتىندە ەلى­مىزدەگى ساياسي تۇراقتىلىقتى، كەيبىر قي­ىن­دىقتارعا قاراماستان ماكرو­ەكونوميكالىق دەڭگەيدەگى ىلگەرى­لەۋ­دى، وتاندىق ونەركاسىپتى جان­دان­دىرۋعا شەتەل ينۆەستيتسيا­لا­رىن كوپتەپ تارتۋدى، شيكىزات كوز­دەرىن يگەرىپ، جەر استى بايلىقتا­رىن ەكو­نوميكانى اياققا تۇرعىزۋعا پايدا­لانۋدى، الىس-جاقىن شەتەل­دەرمەن وڭدى قاتىناستار ورناتىپ، ەلىمىز­دىڭ رۋحانياتىن، قورعانىسىن دا­مى­تۋعا كۇش سالۋدى جانە باسقا سان-سالالى جەتىستىكتەردى ايتۋعا بولادى. كەيىنگى جىلدارى كونستيتۋ­تسيامىزدىڭ نەگىزىندە قازاقستاندا ءومىردىڭ بارلىق سالالارىندا ما­ڭىزدى رەفورمالار جۇرگىزىلدى. وسى­نىڭ ناتيجەسىندە قازاقستان رەس­پۋب­ليكاسى ءوز مەملەكەتتىلىگىن قا­لىپ­تاستىرىپ، ۇلتتىق تاۋەلسىز­دى­گىنىڭ نەگىزىن قالادى، ەلدىڭ تەر­ري­توريالىق تۇتاستىعىن، شەكا­را­نىڭ بۇزىلماۋىن قامتاماسىز ەتە ءبىلدى، الەمدىك رىنوكقا كىردى، وسى زا­مانعى اقشا-نەسيە جۇيەسىن ەنگىزدى. اتا زاڭىمىز قابىلدانعان كەزدەن بەرى وتكەن 15 جىلدا قازاق­ستان ءومىردىڭ بارلىق سالالارىندا ۇلكەن جەتىستىكتەرگە قول جەتكىزىپ، بۇكىل تمد ەلدەرى اراسىندا جە­تەكشى ورىنعا شىعىپ وتىر. بىراق، ساراپ­شىلاردىڭ پايىمداۋىنشا، 1995 جىلى قابىلدانعان كونس­تي­تۋتسيا­نىڭ ەڭ ماڭىزدى جەتىستىگى وسى جىل­دارى قازاقستان رەسپۋب­ليكاسىندا بەيبىتشىلىك پەن تى­نىشتىقتىڭ بەرىك ورنىعۋى بولىپ تابىلادى. 15 جىلدىق بەلەستى ەركىن ەڭسەرگەن اتا زا­ڭى­مىز ءۇشىن الدا ءالى تالاي سىناقتار تۇرعانى انىق. سوندىقتان وتكەن­نەن وي ءتۇيىپ، جارقىن بولاشاققا ۇمتىلاتىن كەز كەلدى. ەڭ باستىسى، ەلىمىزگە دەگەن سۇيىسپەنشىلىكتەن، اتا زاڭ الدىن­داعى ار-وجدان تازا­لىعى مەن ادام­گەرشىلىك قاسيەتتەر­دەن اجىراما­ساق، كەز كەلگەن مۇرات-مۇددەلەرىمىز ورىندالارىنا سە­نىمىمىز مول. قوعامنىڭ قاي سالا­سىندا بولما­سىن مورالدىق جۇ­تاڭدىقتان ساق­تانعان ءجون. ەكو­نو­ميكالىق تو­قى­راۋ مەن ساياسي ىدى­راۋدىڭ، قوعام­دىق ازعىنداۋدىڭ استارىندا ادام­زاتتىڭ رۋحاني جۇتاڭدانۋى جاتا­تىنىن ەستەن شىعارماساق ابزال. جالپى، 15 جىل بۇل ناقتى قو­رىتىندى جاسايتىن ۋاقىت ەمەس، جاسالعان جۇمىستارعا باعا بەرەتىن كەزەكتى كەزەڭ عانا. قازىرگى تاڭدا ءبىز كونفەسسياارالىق كەلىسىمنىڭ بو­لۋىنا، تۇراقتىلىققا، ەكونومي­كاداعى تابىستاردىڭ بارلىعىنا دا كونستيتۋتسيانىڭ نەگىزىندە قول جەتكىزدىك دەپ تولىق ايتا الامىز. بۇل تاڭداۋدى باعالاۋىمىز جانە قۇرمەتتەۋىمىز قاجەت، اتا زاڭمەن ءومىر ءسۇرۋ – بۇل دەموكراتيانىڭ جوعارى مەكتەبى بولىپ سانالادى. سوندىقتان دا، بارشا وتانداس­تارىمىزدى كەلە جاتقان ۇلى مەرەكە – “كونستيتۋتسيا كۇنىمەن” قۇتتىق­تايمىن! اتا زاڭىمىز ارداقتالا بەر­سىن، ەل امان، جۇرت تى­نىش بولسىن! ابۋ-الي ساتتار، قاراعاندى قالاسىنىڭ پروكۋرورى.
سوڭعى جاڭالىقتار

ۇلت ۇستازى ۇلىقتالدى

احمەت بايتۇرسىن ۇلى • كەشە

الماتىنىڭ اۋاسى

ەكولوگيا • كەشە

ۇقساس جاڭالىقتار