30 تامىز كۇنى ەلىمىزدە اتا زاڭىمىز – كونستيتۋتسيانىڭ قابىلدانعانىنا 15 جىل تولۋىنا وراي ۇلكەن مەرەكەلىك شارالار ۇيىمداستىرىلۋدا. ويتكەنى, مۇنى ۇلى مەرەكە دەسەك, قاتەلەسپەيمىز.
وسىدان 15 جىل بۇرىن, ياعني 1995 جىلى 30 تامىزدا وتكەن رەسپۋبليكالىق رەفەرەندۋمدا بۇكىلحالىقتىڭ داۋىس بەرۋىمەن قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ قولدانىستاعى كونستيتۋتسياسى قابىلداندى. وندا رەفەرەندۋمعا قاتىسقان حالىقتىڭ 90 پايىزى اتا زاڭىمىزدىڭ قابىلدانۋىن جاقتاپ داۋىس بەرگەن ەدى. سول كەزدەن باستاپ بۇل كۇندى مەملەكەتتىك مەرەكە – قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ كونستيتۋتسياسى كۇنى رەتىندە اتاپ ءوتىپ كەلەمىز.
الايدا اتا زاڭ كۇنىن 1995 جىلمەن عانا بايلانىستىرساق, قاتەلىك بولار ەدى. ويتكەنى, بۇرىنعى كەڭەستىك جۇيەدەن كەيىنگى كەزەڭ ءبىزدىڭ ەلىمىزدىڭ ەگەمەندىگىن جوعارى قۇقىقتىق دارەجەدە نىعايتۋدى تالاپ ەتتى.
تاۋەلسىز قازاقستاننىڭ كونستيتۋتسياسىنا قالىپتاسقان الەمدىك ستاندارتتارعا, ادام قۇقىقتارىن قورعاۋ جونىندە دەكلاراتسيا مەن باسقا دا حالىقارالىق اكتىلەرگە جاۋاپ بەرەتىن, دامىعان ەلدەردىڭ قۇقىقتىق كەڭىستىگىندە ورىن العان وزىق نورمالار مەن ەرەجەلەر ەنگىزىلدى. سونداي-اق, قازاقستاننىڭ مەملەكەتتىك ەگەمەندىك العان ءساتىنەن باستاپ قابىلدانعان نورمالار – مەملەكەتتىڭ تاۋەلسىزدىگى, بيلىكتىڭ ءبولىنۋ قاعيداتتارى, قازاق ءتىلىن مەملەكەتتىك ءتىل دەپ, پرەزيدەنتتى مەملەكەت باسشىسى رەتىندە تانۋ, سونىمەن قاتار مەملەكەتتىك بيلىك ورگاندارىنىڭ اراسىندا تەپە-تەڭدىك جانە تەجەمەلىك جۇيەسى مەن ادام جانە ازامات قۇقىقتارى مەن بوستاندىقتارىن قورعاۋ سەكىلدى ماسەلەلەر دە ەندى.
مەملەكەتىمىز جىل سايىن اۋقىمدى الەۋمەتتىك مىندەتتەردى قابىلداپ كەلەدى. كەدەيشىلىكپەن, جۇمىسسىزدىقپەن كۇرەس جۇرگىزىلۋدە. بۇل كەشەندى شارالار ادام الەۋەتىنىڭ دامۋىن ءتيىمدى قالىپتاستىرۋعا جانە ءومىر ءسۇرۋدىڭ ساپاسىن ارتتىرۋعا تۇراقتى نەگىز بولۋدا.
مەملەكەت پەن قوعام ءۇشىن كونستيتۋتسيا باسقا زاڭ اكتىلەرىمەن سالىستىرعاندا نەگىز قالاۋشى سيپاتقا يە. ول قوعامنىڭ بارلىق مۇشەلەرىنىڭ, بارلىق ازاماتتارىنىڭ مۇددەلەرىن قورعاپ قانا قويماي, رەتتەپ تە وتىرادى. ياعني, مەملەكەتتىك قۇرىلىستىڭ نەگىزىن, ونىڭ ۇلتتىق-اۋماقتىق قۇرىلىمىن, ادام مەن ازاماتتىڭ نەگىزگى قۇقىقتارىن, بوستاندىقتارىن جانە مىندەتتەرىن, مەملەكەتتىك بيلىك پەن باسقارۋدىڭ ۇيىمداستىرىلۋى مەن جۇيەسىن بەكىتەدى, قۇقىقتىق ءتارتىپ پەن زاڭدىلىقتى ورناتادى. سوندىقتان, كونستيتۋتسيالىق نورمالار – مەملەكەتتىك ورگانداردىڭ, ساياسي پارتيالاردىڭ, قوعامدىق ۇيىمداردىڭ, لاۋازىمدى تۇلعالار مەن ازاماتتاردىڭ قىزمەتىندە نەگىز قالاۋشى بولىپ تابىلادى.
قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ كونستيتۋتسياسى تەك ءاربىر ازاماتتىڭ, اسىرەسە, جاس ۇرپاقتىڭ ءومىر ءسۇرۋىنە قولايلى جاعداي تۋعىزىپ قانا قويماي, سونىمەن قاتار ءوز حالقىنا تۇراقتىلىقتىڭ كەپىلى بولادى. حالىق ءوزى داۋىس بەرىپ قابىلداعان زاڭىن ءاردايىم ءادىل دەپ ەسەپتەيدى. اتا زاڭعا قۇرمەت بولمايىنشا, ونى قاستەرلەۋ ىشكى قاجەتتىلىككە اينالمايىنشا, زاڭنىڭ قۇدىرەتى كەمشىن بولىپ كەلەدى. كونستيتۋتسيا نورمالارى ءىس ءجۇزىندە جاقسى جۇمىس ىستەۋ ءۇشىن ونى بۇلجىتپاي ورىنداۋ ازاماتتاردىڭ كۇندەلىكتى داعدىسىنا, ۇيرەنشىكتى ادەتىنە اينالۋعا ءتيىس. ال, ءارتۇرلى امال-ايلامەن ونى اينالىپ وتۋگە تىرىسۋشىلىق وركەنيەتتى ەلدىڭ مادەنيەتىنە جاتپايدى.
بىراق, ءبىزدىڭ قوعامىمىزدا سىبايلاس جەمقورلىقپەن بايلانىستى قىلمىستار, قۇقىق بۇزۋشىلىقتار جوق ەمەس, بار. سىبايلاس جەمقورلىققا قارسى كۇرەس تۋرالى زاڭ بەكەردەن-بەكەرگە شىعىپ وتىرعان جوق. بۇل قىلمىستىڭ دارەجەسى قوعامعا, مەملەكەتىمىزگە ەداۋىر قاۋىپ ءتوندىرىپ, العا باسۋىمىزعا بوگەت بولا باستادى. سوندىقتان, ازاماتتىق قوعامعا جات بۇل قۇبىلىسقا قارسى كۇرەسكە بارشامىز اتسالىسۋىمىز كەرەك.
كونستيتۋتسيانى جانە زاڭداردى قابىلداعان سوڭ ولاردى ءمۇلتىكسىز ورىنداۋ قاجەت. ارينە, قالىڭ كوپشىلىكتىڭ زاڭدى جاپپاي مويىنداۋىن, ىشتەي ءتۇيسىنىپ سەزىنۋىن, ءوز ءومىرىنىڭ باستى ەرەجەسىنە اينالدىرۋىن قامتاماسىز ەتۋ وڭاي شارۋا ەمەس. ءبىزدىڭ كونستيتۋتسيادا قوعام دامۋىنداعى بارلىق جاعداي قاراستىرىلعان, ءبىز تەك ونى ءوز مانىندە ورىنداساق بولعانى.
كونستيتۋتسيا ءبىر كۇندىك قۇجات ەمەس, ونىڭ مۇمكىندىگى بۇكىل بولاشاققا باعىتتالادى. ال, حالىق جۇمىلا قابىلداعان كونستيتۋتسيانىڭ ومىرشەڭدىگى ۋاقىت وتكەن سايىن بارىنشا ايقىندالا تۇسۋدە. الايدا, ءومىر اعىنى قوعامنىڭ دامۋىنا دا ءتۇرلى وزگەرىستەر اكەلەدى. سوعان وراي باستى قۇجات – كونستيتۋتسيانىڭ ءوزى وزگەرىستەردى قاجەت ەتەدى. وسىدان ەكى جىل بۇرىن, ياعني 2007 جىلى دا كونستيتۋتسياعا ازداعان وزگەرىستەر ەندى. سول كەزدە ەلباسىمىز ن.ءا.نازارباەۆتىڭ بىلاي دەگەنى ەسىمىزدە: “ەڭ اۋەلى قولدانىلىپ جۇرگەن كونستيتۋتسيامىزدىڭ الەۋەتىن بارىنشا پايدالانۋىمىز قاجەت. ءبىزدىڭ كونستيتۋتسيامىزدىڭ دەموكراتيالىق قوعامنىڭ مىندەتتەرىنە سايكەس كەلەتىنى الەمدە تانىلىپ وتىر. دەگەنمەن دە وعان وزگەرىستەر مەن تولىقتىرۋلار ەنگىزۋ – دەموكراتيالىق جولمەن قادام باسقان قازاقستان ءۇشىن ۋاقىت تالابى”.
ءسويتىپ, 1998 جانە 2007 جىلدارى ەنگىزىلگەن وزگەرتۋلەر اتا زاڭىمىزدىڭ تيىمدىلىگىن ارتتىردى. پارلامەنت وكىلەتتىلىگىن كەڭەيتۋ, باسشىلاردىڭ كەيبىر ساناتتارىن, سونىڭ ىشىندە ءوڭىر باسشىلارىن سايلاۋ سەكىلدى وزگەرىستەردى قازىرگى تاڭداعى بيلىك ينستيتۋتتارىن دەموكراتيالاندىرۋعا دا جاتقىزۋعا بولادى, ساياسي پارتيالار مەن قوزعالىستاردىڭ قىزمەتى مەن ەلدىڭ ومىرىنە ازاماتتىق قوعام بىرلەستىكتەرىنىڭ بەلسەندى ارالاسۋىمەن دە بايلانىستىرۋعا بولادى. كونستيتۋتسياعا تاعى ءبىر تولىقتىرۋ 2010 جىلى ەنگىزىلدى – تاۋەلسىز قازاقستاننىڭ قالىپتاسۋى مەن دامۋىنا قوسقان زور ۇلەسى ءۇشىن ەلدىڭ تۇڭعىش پرەزيدەنتى نۇرسۇلتان نازارباەۆقا زاڭ جۇزىندە “ەلباسى” دەگەن اتاق بەكىتىلدى.
مەملەكەتىمىزدىڭ تەمىرقازىعى بولىپ سانالاتىن كونستيتۋتسيامىزدىڭ كىرىسپەسى “ورتاق تاريحي تاعدىر بىرىكتىرگەن قازاقستان حالقى” دەگەن سوزدەرمەن باستالادى. مۇنىڭ ءوزى كوپۇلتتى ەلىمىز حالقىنىڭ دوستىعى, تاتۋلىعى, بەيبىتشىل جانە ءوزارا سىيلاسىم قاتىناستارىن قولدايتىندىعىمەن بايلانىستى. وسى تۇرعىدا كونستيتۋتسيا قوعام مۇشەلەرىنىڭ ۋايىم-قايعىسىز جانە بەيبىت ءومىر ءسۇرۋىنىڭ العىشارتى بولىپ تابىلادى. ءويتكەنى, اتا زاڭدا قوعام مۇشەلەرىنىڭ الەۋمەتتىك, ساياسي جانە ەكونوميكالىق قۇندىلىقتارعا قاتىستى ەڭ وزىق وي-پىكىرلەرى جيناقتالعان.
اتا زاڭىمىز بەكىتىپ بەرگەن شەكتەردەن اسپاي, جالپىعا بىردەي سىيىمدى قالىپتاردى ۇستانا وتىرىپ, بەيبىت جانە تاتۋ, تۇراقتىلىق جاعدايىندا ءومىر ءسۇرۋ – بۇل بۇگىنگى كۇننىڭ باستى تالابى. وسى رەتتە “دەموكراتيالاپ” ۇرانداپ ءجۇرىپ, ادامنىڭ قۇقىقتارى مەن بوستاندىقتارىنا, ۇلتتىق بولمىسىمىزعا قاراما-قايشى كەلەتىن دەموكراتيالىق تەتىگىمىزدەن كوز جازىپ قالماۋىمىز كەرەك.
اتا زاڭىمىزدا ازاماتتاردىڭ كونستيتۋتسيالىق قۇقىقتارى مەن بوستاندىقتارى ناقتى كورسەتىلگەن جانە ولارعا شىنايى كەپىلدىك بەرىلەدى. كونستيتۋتسيادا ادام جانە ونىڭ قۇقىقتارى مەن بوستاندىقتارى جونىندەگى ەرەجەنىڭ بەكىتىلۋى ءار ازاماتتى قورعاۋعا دەگەن ۇمتىلىستىڭ كورىنىسى. قازاقستان رەسپۋبليكاسى ادام قۇقىقتارىن رەتتەيتىن كوپجاقتى حالىقارالىق اكتىلەردىڭ قاتىسۋشىسى بولىپ تابىلادى. بۇگىندە ەلىمىزدە قوعامنىڭ ءار ءتۇرلى قوعامدىق-ساياسي كۇشتەرى اراسىندا ءوزارا سىيلاستىق قارىم-قاتىناس, ساياسي جانە ەكونوميكالىق تۇراقتىلىق, ازاماتتىق بەيبىتشىلىك, الەۋمەتتىك, ۇلتتىق بىرلىك پەن كەلىسىم ورناعان.
ەلباسىمىزدىڭ اتا زاڭدا كورسەتىلگەن كونستيتۋتسيالىق اۋقىمدا جەمىستى جۇمىس ىستەپ وتىرعانىنا بۇكىل ەل كۋا. ونىڭ دالەلى رەتىندە ەلىمىزدەگى ساياسي تۇراقتىلىقتى, كەيبىر قيىندىقتارعا قاراماستان ماكروەكونوميكالىق دەڭگەيدەگى ىلگەرىلەۋدى, وتاندىق ونەركاسىپتى جانداندىرۋعا شەتەل ينۆەستيتسيالارىن كوپتەپ تارتۋدى, شيكىزات كوزدەرىن يگەرىپ, جەر استى بايلىقتارىن ەكونوميكانى اياققا تۇرعىزۋعا پايدالانۋدى, الىس-جاقىن شەتەلدەرمەن وڭدى قاتىناستار ورناتىپ, ەلىمىزدىڭ رۋحانياتىن, قورعانىسىن دامىتۋعا كۇش سالۋدى جانە باسقا سان-سالالى جەتىستىكتەردى ايتۋعا بولادى.
كەيىنگى جىلدارى كونستيتۋتسيامىزدىڭ نەگىزىندە قازاقستاندا ءومىردىڭ بارلىق سالالارىندا ماڭىزدى رەفورمالار جۇرگىزىلدى. وسىنىڭ ناتيجەسىندە قازاقستان رەسپۋبليكاسى ءوز مەملەكەتتىلىگىن قالىپتاستىرىپ, ۇلتتىق تاۋەلسىزدىگىنىڭ نەگىزىن قالادى, ەلدىڭ تەرريتوريالىق تۇتاستىعىن, شەكارانىڭ بۇزىلماۋىن قامتاماسىز ەتە ءبىلدى, الەمدىك رىنوكقا كىردى, وسى زامانعى اقشا-نەسيە جۇيەسىن ەنگىزدى.
اتا زاڭىمىز قابىلدانعان كەزدەن بەرى وتكەن 15 جىلدا قازاقستان ءومىردىڭ بارلىق سالالارىندا ۇلكەن جەتىستىكتەرگە قول جەتكىزىپ, بۇكىل تمد ەلدەرى اراسىندا جەتەكشى ورىنعا شىعىپ وتىر. بىراق, ساراپشىلاردىڭ پايىمداۋىنشا, 1995 جىلى قابىلدانعان كونستيتۋتسيانىڭ ەڭ ماڭىزدى جەتىستىگى وسى جىلدارى قازاقستان رەسپۋبليكاسىندا بەيبىتشىلىك پەن تىنىشتىقتىڭ بەرىك ورنىعۋى بولىپ تابىلادى.
15 جىلدىق بەلەستى ەركىن ەڭسەرگەن اتا زاڭىمىز ءۇشىن الدا ءالى تالاي سىناقتار تۇرعانى انىق. سوندىقتان وتكەننەن وي ءتۇيىپ, جارقىن بولاشاققا ۇمتىلاتىن كەز كەلدى. ەڭ باستىسى, ەلىمىزگە دەگەن سۇيىسپەنشىلىكتەن, اتا زاڭ الدىنداعى ار-وجدان تازالىعى مەن ادامگەرشىلىك قاسيەتتەردەن اجىراماساق, كەز كەلگەن مۇرات-مۇددەلەرىمىز ورىندالارىنا سەنىمىمىز مول. قوعامنىڭ قاي سالاسىندا بولماسىن مورالدىق جۇتاڭدىقتان ساقتانعان ءجون. ەكونوميكالىق توقىراۋ مەن ساياسي ىدىراۋدىڭ, قوعامدىق ازعىنداۋدىڭ استارىندا ادامزاتتىڭ رۋحاني جۇتاڭدانۋى جاتاتىنىن ەستەن شىعارماساق ابزال.
جالپى, 15 جىل بۇل ناقتى قورىتىندى جاسايتىن ۋاقىت ەمەس, جاسالعان جۇمىستارعا باعا بەرەتىن كەزەكتى كەزەڭ عانا. قازىرگى تاڭدا ءبىز كونفەسسياارالىق كەلىسىمنىڭ بولۋىنا, تۇراقتىلىققا, ەكونوميكاداعى تابىستاردىڭ بارلىعىنا دا كونستيتۋتسيانىڭ نەگىزىندە قول جەتكىزدىك دەپ تولىق ايتا الامىز. بۇل تاڭداۋدى باعالاۋىمىز جانە قۇرمەتتەۋىمىز قاجەت, اتا زاڭمەن ءومىر ءسۇرۋ – بۇل دەموكراتيانىڭ جوعارى مەكتەبى بولىپ سانالادى.
سوندىقتان دا, بارشا وتانداستارىمىزدى كەلە جاتقان ۇلى مەرەكە – “كونستيتۋتسيا كۇنىمەن” قۇتتىقتايمىن! اتا زاڭىمىز ارداقتالا بەرسىن, ەل امان, جۇرت تىنىش بولسىن!
ابۋ-الي ساتتار, قاراعاندى قالاسىنىڭ پروكۋرورى.
30 تامىز كۇنى ەلىمىزدە اتا زاڭىمىز – كونستيتۋتسيانىڭ قابىلدانعانىنا 15 جىل تولۋىنا وراي ۇلكەن مەرەكەلىك شارالار ۇيىمداستىرىلۋدا. ويتكەنى, مۇنى ۇلى مەرەكە دەسەك, قاتەلەسپەيمىز.
وسىدان 15 جىل بۇرىن, ياعني 1995 جىلى 30 تامىزدا وتكەن رەسپۋبليكالىق رەفەرەندۋمدا بۇكىلحالىقتىڭ داۋىس بەرۋىمەن قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ قولدانىستاعى كونستيتۋتسياسى قابىلداندى. وندا رەفەرەندۋمعا قاتىسقان حالىقتىڭ 90 پايىزى اتا زاڭىمىزدىڭ قابىلدانۋىن جاقتاپ داۋىس بەرگەن ەدى. سول كەزدەن باستاپ بۇل كۇندى مەملەكەتتىك مەرەكە – قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ كونستيتۋتسياسى كۇنى رەتىندە اتاپ ءوتىپ كەلەمىز.
الايدا اتا زاڭ كۇنىن 1995 جىلمەن عانا بايلانىستىرساق, قاتەلىك بولار ەدى. ويتكەنى, بۇرىنعى كەڭەستىك جۇيەدەن كەيىنگى كەزەڭ ءبىزدىڭ ەلىمىزدىڭ ەگەمەندىگىن جوعارى قۇقىقتىق دارەجەدە نىعايتۋدى تالاپ ەتتى.
تاۋەلسىز قازاقستاننىڭ كونستيتۋتسياسىنا قالىپتاسقان الەمدىك ستاندارتتارعا, ادام قۇقىقتارىن قورعاۋ جونىندە دەكلاراتسيا مەن باسقا دا حالىقارالىق اكتىلەرگە جاۋاپ بەرەتىن, دامىعان ەلدەردىڭ قۇقىقتىق كەڭىستىگىندە ورىن العان وزىق نورمالار مەن ەرەجەلەر ەنگىزىلدى. سونداي-اق, قازاقستاننىڭ مەملەكەتتىك ەگەمەندىك العان ءساتىنەن باستاپ قابىلدانعان نورمالار – مەملەكەتتىڭ تاۋەلسىزدىگى, بيلىكتىڭ ءبولىنۋ قاعيداتتارى, قازاق ءتىلىن مەملەكەتتىك ءتىل دەپ, پرەزيدەنتتى مەملەكەت باسشىسى رەتىندە تانۋ, سونىمەن قاتار مەملەكەتتىك بيلىك ورگاندارىنىڭ اراسىندا تەپە-تەڭدىك جانە تەجەمەلىك جۇيەسى مەن ادام جانە ازامات قۇقىقتارى مەن بوستاندىقتارىن قورعاۋ سەكىلدى ماسەلەلەر دە ەندى.
مەملەكەتىمىز جىل سايىن اۋقىمدى الەۋمەتتىك مىندەتتەردى قابىلداپ كەلەدى. كەدەيشىلىكپەن, جۇمىسسىزدىقپەن كۇرەس جۇرگىزىلۋدە. بۇل كەشەندى شارالار ادام الەۋەتىنىڭ دامۋىن ءتيىمدى قالىپتاستىرۋعا جانە ءومىر ءسۇرۋدىڭ ساپاسىن ارتتىرۋعا تۇراقتى نەگىز بولۋدا.
مەملەكەت پەن قوعام ءۇشىن كونستيتۋتسيا باسقا زاڭ اكتىلەرىمەن سالىستىرعاندا نەگىز قالاۋشى سيپاتقا يە. ول قوعامنىڭ بارلىق مۇشەلەرىنىڭ, بارلىق ازاماتتارىنىڭ مۇددەلەرىن قورعاپ قانا قويماي, رەتتەپ تە وتىرادى. ياعني, مەملەكەتتىك قۇرىلىستىڭ نەگىزىن, ونىڭ ۇلتتىق-اۋماقتىق قۇرىلىمىن, ادام مەن ازاماتتىڭ نەگىزگى قۇقىقتارىن, بوستاندىقتارىن جانە مىندەتتەرىن, مەملەكەتتىك بيلىك پەن باسقارۋدىڭ ۇيىمداستىرىلۋى مەن جۇيەسىن بەكىتەدى, قۇقىقتىق ءتارتىپ پەن زاڭدىلىقتى ورناتادى. سوندىقتان, كونستيتۋتسيالىق نورمالار – مەملەكەتتىك ورگانداردىڭ, ساياسي پارتيالاردىڭ, قوعامدىق ۇيىمداردىڭ, لاۋازىمدى تۇلعالار مەن ازاماتتاردىڭ قىزمەتىندە نەگىز قالاۋشى بولىپ تابىلادى.
قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ كونستيتۋتسياسى تەك ءاربىر ازاماتتىڭ, اسىرەسە, جاس ۇرپاقتىڭ ءومىر ءسۇرۋىنە قولايلى جاعداي تۋعىزىپ قانا قويماي, سونىمەن قاتار ءوز حالقىنا تۇراقتىلىقتىڭ كەپىلى بولادى. حالىق ءوزى داۋىس بەرىپ قابىلداعان زاڭىن ءاردايىم ءادىل دەپ ەسەپتەيدى. اتا زاڭعا قۇرمەت بولمايىنشا, ونى قاستەرلەۋ ىشكى قاجەتتىلىككە اينالمايىنشا, زاڭنىڭ قۇدىرەتى كەمشىن بولىپ كەلەدى. كونستيتۋتسيا نورمالارى ءىس ءجۇزىندە جاقسى جۇمىس ىستەۋ ءۇشىن ونى بۇلجىتپاي ورىنداۋ ازاماتتاردىڭ كۇندەلىكتى داعدىسىنا, ۇيرەنشىكتى ادەتىنە اينالۋعا ءتيىس. ال, ءارتۇرلى امال-ايلامەن ونى اينالىپ وتۋگە تىرىسۋشىلىق وركەنيەتتى ەلدىڭ مادەنيەتىنە جاتپايدى.
بىراق, ءبىزدىڭ قوعامىمىزدا سىبايلاس جەمقورلىقپەن بايلانىستى قىلمىستار, قۇقىق بۇزۋشىلىقتار جوق ەمەس, بار. سىبايلاس جەمقورلىققا قارسى كۇرەس تۋرالى زاڭ بەكەردەن-بەكەرگە شىعىپ وتىرعان جوق. بۇل قىلمىستىڭ دارەجەسى قوعامعا, مەملەكەتىمىزگە ەداۋىر قاۋىپ ءتوندىرىپ, العا باسۋىمىزعا بوگەت بولا باستادى. سوندىقتان, ازاماتتىق قوعامعا جات بۇل قۇبىلىسقا قارسى كۇرەسكە بارشامىز اتسالىسۋىمىز كەرەك.
كونستيتۋتسيانى جانە زاڭداردى قابىلداعان سوڭ ولاردى ءمۇلتىكسىز ورىنداۋ قاجەت. ارينە, قالىڭ كوپشىلىكتىڭ زاڭدى جاپپاي مويىنداۋىن, ىشتەي ءتۇيسىنىپ سەزىنۋىن, ءوز ءومىرىنىڭ باستى ەرەجەسىنە اينالدىرۋىن قامتاماسىز ەتۋ وڭاي شارۋا ەمەس. ءبىزدىڭ كونستيتۋتسيادا قوعام دامۋىنداعى بارلىق جاعداي قاراستىرىلعان, ءبىز تەك ونى ءوز مانىندە ورىنداساق بولعانى.
كونستيتۋتسيا ءبىر كۇندىك قۇجات ەمەس, ونىڭ مۇمكىندىگى بۇكىل بولاشاققا باعىتتالادى. ال, حالىق جۇمىلا قابىلداعان كونستيتۋتسيانىڭ ومىرشەڭدىگى ۋاقىت وتكەن سايىن بارىنشا ايقىندالا تۇسۋدە. الايدا, ءومىر اعىنى قوعامنىڭ دامۋىنا دا ءتۇرلى وزگەرىستەر اكەلەدى. سوعان وراي باستى قۇجات – كونستيتۋتسيانىڭ ءوزى وزگەرىستەردى قاجەت ەتەدى. وسىدان ەكى جىل بۇرىن, ياعني 2007 جىلى دا كونستيتۋتسياعا ازداعان وزگەرىستەر ەندى. سول كەزدە ەلباسىمىز ن.ءا.نازارباەۆتىڭ بىلاي دەگەنى ەسىمىزدە: “ەڭ اۋەلى قولدانىلىپ جۇرگەن كونستيتۋتسيامىزدىڭ الەۋەتىن بارىنشا پايدالانۋىمىز قاجەت. ءبىزدىڭ كونستيتۋتسيامىزدىڭ دەموكراتيالىق قوعامنىڭ مىندەتتەرىنە سايكەس كەلەتىنى الەمدە تانىلىپ وتىر. دەگەنمەن دە وعان وزگەرىستەر مەن تولىقتىرۋلار ەنگىزۋ – دەموكراتيالىق جولمەن قادام باسقان قازاقستان ءۇشىن ۋاقىت تالابى”.
ءسويتىپ, 1998 جانە 2007 جىلدارى ەنگىزىلگەن وزگەرتۋلەر اتا زاڭىمىزدىڭ تيىمدىلىگىن ارتتىردى. پارلامەنت وكىلەتتىلىگىن كەڭەيتۋ, باسشىلاردىڭ كەيبىر ساناتتارىن, سونىڭ ىشىندە ءوڭىر باسشىلارىن سايلاۋ سەكىلدى وزگەرىستەردى قازىرگى تاڭداعى بيلىك ينستيتۋتتارىن دەموكراتيالاندىرۋعا دا جاتقىزۋعا بولادى, ساياسي پارتيالار مەن قوزعالىستاردىڭ قىزمەتى مەن ەلدىڭ ومىرىنە ازاماتتىق قوعام بىرلەستىكتەرىنىڭ بەلسەندى ارالاسۋىمەن دە بايلانىستىرۋعا بولادى. كونستيتۋتسياعا تاعى ءبىر تولىقتىرۋ 2010 جىلى ەنگىزىلدى – تاۋەلسىز قازاقستاننىڭ قالىپتاسۋى مەن دامۋىنا قوسقان زور ۇلەسى ءۇشىن ەلدىڭ تۇڭعىش پرەزيدەنتى نۇرسۇلتان نازارباەۆقا زاڭ جۇزىندە “ەلباسى” دەگەن اتاق بەكىتىلدى.
مەملەكەتىمىزدىڭ تەمىرقازىعى بولىپ سانالاتىن كونستيتۋتسيامىزدىڭ كىرىسپەسى “ورتاق تاريحي تاعدىر بىرىكتىرگەن قازاقستان حالقى” دەگەن سوزدەرمەن باستالادى. مۇنىڭ ءوزى كوپۇلتتى ەلىمىز حالقىنىڭ دوستىعى, تاتۋلىعى, بەيبىتشىل جانە ءوزارا سىيلاسىم قاتىناستارىن قولدايتىندىعىمەن بايلانىستى. وسى تۇرعىدا كونستيتۋتسيا قوعام مۇشەلەرىنىڭ ۋايىم-قايعىسىز جانە بەيبىت ءومىر ءسۇرۋىنىڭ العىشارتى بولىپ تابىلادى. ءويتكەنى, اتا زاڭدا قوعام مۇشەلەرىنىڭ الەۋمەتتىك, ساياسي جانە ەكونوميكالىق قۇندىلىقتارعا قاتىستى ەڭ وزىق وي-پىكىرلەرى جيناقتالعان.
اتا زاڭىمىز بەكىتىپ بەرگەن شەكتەردەن اسپاي, جالپىعا بىردەي سىيىمدى قالىپتاردى ۇستانا وتىرىپ, بەيبىت جانە تاتۋ, تۇراقتىلىق جاعدايىندا ءومىر ءسۇرۋ – بۇل بۇگىنگى كۇننىڭ باستى تالابى. وسى رەتتە “دەموكراتيالاپ” ۇرانداپ ءجۇرىپ, ادامنىڭ قۇقىقتارى مەن بوستاندىقتارىنا, ۇلتتىق بولمىسىمىزعا قاراما-قايشى كەلەتىن دەموكراتيالىق تەتىگىمىزدەن كوز جازىپ قالماۋىمىز كەرەك.
اتا زاڭىمىزدا ازاماتتاردىڭ كونستيتۋتسيالىق قۇقىقتارى مەن بوستاندىقتارى ناقتى كورسەتىلگەن جانە ولارعا شىنايى كەپىلدىك بەرىلەدى. كونستيتۋتسيادا ادام جانە ونىڭ قۇقىقتارى مەن بوستاندىقتارى جونىندەگى ەرەجەنىڭ بەكىتىلۋى ءار ازاماتتى قورعاۋعا دەگەن ۇمتىلىستىڭ كورىنىسى. قازاقستان رەسپۋبليكاسى ادام قۇقىقتارىن رەتتەيتىن كوپجاقتى حالىقارالىق اكتىلەردىڭ قاتىسۋشىسى بولىپ تابىلادى. بۇگىندە ەلىمىزدە قوعامنىڭ ءار ءتۇرلى قوعامدىق-ساياسي كۇشتەرى اراسىندا ءوزارا سىيلاستىق قارىم-قاتىناس, ساياسي جانە ەكونوميكالىق تۇراقتىلىق, ازاماتتىق بەيبىتشىلىك, الەۋمەتتىك, ۇلتتىق بىرلىك پەن كەلىسىم ورناعان.
ەلباسىمىزدىڭ اتا زاڭدا كورسەتىلگەن كونستيتۋتسيالىق اۋقىمدا جەمىستى جۇمىس ىستەپ وتىرعانىنا بۇكىل ەل كۋا. ونىڭ دالەلى رەتىندە ەلىمىزدەگى ساياسي تۇراقتىلىقتى, كەيبىر قيىندىقتارعا قاراماستان ماكروەكونوميكالىق دەڭگەيدەگى ىلگەرىلەۋدى, وتاندىق ونەركاسىپتى جانداندىرۋعا شەتەل ينۆەستيتسيالارىن كوپتەپ تارتۋدى, شيكىزات كوزدەرىن يگەرىپ, جەر استى بايلىقتارىن ەكونوميكانى اياققا تۇرعىزۋعا پايدالانۋدى, الىس-جاقىن شەتەلدەرمەن وڭدى قاتىناستار ورناتىپ, ەلىمىزدىڭ رۋحانياتىن, قورعانىسىن دامىتۋعا كۇش سالۋدى جانە باسقا سان-سالالى جەتىستىكتەردى ايتۋعا بولادى.
كەيىنگى جىلدارى كونستيتۋتسيامىزدىڭ نەگىزىندە قازاقستاندا ءومىردىڭ بارلىق سالالارىندا ماڭىزدى رەفورمالار جۇرگىزىلدى. وسىنىڭ ناتيجەسىندە قازاقستان رەسپۋبليكاسى ءوز مەملەكەتتىلىگىن قالىپتاستىرىپ, ۇلتتىق تاۋەلسىزدىگىنىڭ نەگىزىن قالادى, ەلدىڭ تەرريتوريالىق تۇتاستىعىن, شەكارانىڭ بۇزىلماۋىن قامتاماسىز ەتە ءبىلدى, الەمدىك رىنوكقا كىردى, وسى زامانعى اقشا-نەسيە جۇيەسىن ەنگىزدى.
اتا زاڭىمىز قابىلدانعان كەزدەن بەرى وتكەن 15 جىلدا قازاقستان ءومىردىڭ بارلىق سالالارىندا ۇلكەن جەتىستىكتەرگە قول جەتكىزىپ, بۇكىل تمد ەلدەرى اراسىندا جەتەكشى ورىنعا شىعىپ وتىر. بىراق, ساراپشىلاردىڭ پايىمداۋىنشا, 1995 جىلى قابىلدانعان كونستيتۋتسيانىڭ ەڭ ماڭىزدى جەتىستىگى وسى جىلدارى قازاقستان رەسپۋبليكاسىندا بەيبىتشىلىك پەن تىنىشتىقتىڭ بەرىك ورنىعۋى بولىپ تابىلادى.
15 جىلدىق بەلەستى ەركىن ەڭسەرگەن اتا زاڭىمىز ءۇشىن الدا ءالى تالاي سىناقتار تۇرعانى انىق. سوندىقتان وتكەننەن وي ءتۇيىپ, جارقىن بولاشاققا ۇمتىلاتىن كەز كەلدى. ەڭ باستىسى, ەلىمىزگە دەگەن سۇيىسپەنشىلىكتەن, اتا زاڭ الدىنداعى ار-وجدان تازالىعى مەن ادامگەرشىلىك قاسيەتتەردەن اجىراماساق, كەز كەلگەن مۇرات-مۇددەلەرىمىز ورىندالارىنا سەنىمىمىز مول. قوعامنىڭ قاي سالاسىندا بولماسىن مورالدىق جۇتاڭدىقتان ساقتانعان ءجون. ەكونوميكالىق توقىراۋ مەن ساياسي ىدىراۋدىڭ, قوعامدىق ازعىنداۋدىڭ استارىندا ادامزاتتىڭ رۋحاني جۇتاڭدانۋى جاتاتىنىن ەستەن شىعارماساق ابزال.
جالپى, 15 جىل بۇل ناقتى قورىتىندى جاسايتىن ۋاقىت ەمەس, جاسالعان جۇمىستارعا باعا بەرەتىن كەزەكتى كەزەڭ عانا. قازىرگى تاڭدا ءبىز كونفەسسياارالىق كەلىسىمنىڭ بولۋىنا, تۇراقتىلىققا, ەكونوميكاداعى تابىستاردىڭ بارلىعىنا دا كونستيتۋتسيانىڭ نەگىزىندە قول جەتكىزدىك دەپ تولىق ايتا الامىز. بۇل تاڭداۋدى باعالاۋىمىز جانە قۇرمەتتەۋىمىز قاجەت, اتا زاڭمەن ءومىر ءسۇرۋ – بۇل دەموكراتيانىڭ جوعارى مەكتەبى بولىپ سانالادى.
سوندىقتان دا, بارشا وتانداستارىمىزدى كەلە جاتقان ۇلى مەرەكە – “كونستيتۋتسيا كۇنىمەن” قۇتتىقتايمىن! اتا زاڭىمىز ارداقتالا بەرسىن, ەل امان, جۇرت تىنىش بولسىن!
ابۋ-الي ساتتار, قاراعاندى قالاسىنىڭ پروكۋرورى.
سوڭعى جاڭالىقتار
قازاق سپورتشىلارى وليمپيادانىڭ العاشقى كۇنىندە قالاي ونەر كورسەتتى؟
وليمپيادا • كەشە
قىسقى وليمپيادانىڭ العاشقى التىن جۇلدەسى كىمگە بۇيىردى؟
وليمپيادا • كەشە
ازيا چەمپيوناتى: قازاقستان جەڭىل اتلەتيكادان ەكىنشى التىن جۇلدەنى جەڭىپ الدى
جەڭىل اتلەتيكا • كەشە
ەرتەڭ ەلىمىزدىڭ بارلىق وڭىرىندە داۋىلدى ەسكەرتۋ جاريالاندى
اۋا رايى • كەشە
جاڭا كونستيتۋتسيا جوباسى ساراپشىلاردىڭ قولداۋىنا يە بولدى
اتا زاڭ • كەشە
جاڭا كونستيتۋتسيا ءماتىنىن برايل قارپىمەن جازۋ ۇسىنىلدى
اتا زاڭ • كەشە
