مەملەكەتتىك سىيلىققا ۇسىنىلعان شىعارما

فاريزا وڭعارسىنوۆا: تاۋەلسىزدىك جايلى تاسقىن جىر كورنەكتى اقىن نەسىپبەك ايت ۇلىنىڭ “ەرلىككە ەسكەرتكىش” اتتى پوەمالار جيناعى تۋرالى تولعانىس “تۋعاندا دۇنيە ەسىگىن اشادى ولەڭ, ولەڭمەن جەر قوينىنا كىرەر دەنەڭ” دەپ ۇلى اباي اقىن ايت­قانداي, اقىنى عانا ەمەس, جالپى قازاق حالقى نەگىزىندە و باستان ولەڭمەن, جىرمەن اۋىز­دانعان, جاڭا تۋعان ءسابيدىڭ جانىن, ءتانىن بەسىك جىرىمەن تەربەتىپ, ۇلتىنىڭ ۇرانىن دا, نامىسى مەن سىر-ءانىن دە اجەنىڭ ءالديى ارقىلى ۇلانى­نىڭ بويىنا سىڭىرگەن. قازاق ادەبيەتىنىڭ تاريحىندا وقىرمانىنىڭ جان-دۇنيەسىن تەبىرەنتكەن سۇلتانماحمۇت توراي­عىروۆتىڭ پوەمالارىنان كەيىن ءسابيت مۇقانوۆتىڭ “سۇلۋشاشى”, يسانىڭ “اقبوپەسى”, جۇبان مولداعاليەۆتىڭ “كەك”, “سەل”, حاميت ەرعاليەۆتىڭ ء“بىزدىڭ اۋىلدىڭ قىزى”, “قۇرمانعازى” داستاندارىنان سوڭ سەرىك تۇرعىنبەكوۆ, سەرىك اقسۇڭقار ۇلى سەكىلدى كەيبىر اقىندار عانا جىر-داستان جانرىنا قالام تارتتى. دەي تۇرعانمەن, ەلىمىز تاۋەل­سىز­دىك تۋىن كوتەرگەلى بەرى ازاتتىق ايدىنىنىڭ بۇرىن ەشقايسىمىز جۇتىپ كورمەگەن جۇپار اۋاسىنان تۇنشىققانداي, اتا-بابامىز عاسىرلار بويى اڭساعان وسى تاري­حي ارماننىڭ توڭىرەگىندە جارىتىپ جاقسى دۇنيەلەر جازا الماي ءجۇر­مىز. ارينە, بۇل جاعداي تىرلىكتەگى قات­پار-قاتپار قاربالاس فاك­تور­لارعا: قوعامدىق قۇبىلىستىڭ وزگەرۋىنە بايلانىستى ادام پسيحو­لوگياسى مەن دۇنيەتانىمى دا ءا دەگەننەن ءبىر قالىپقا تۇسپەيتىنى, ەلىمىزدىڭ ءوز وتاۋىن الەم كەڭىس­تىگىندە ءوز ورنەگىمەن ورنالاستىرۋ جولىنداعى قيىندىقتار – وسى­لاردىڭ ءبارى تەڭىز بەتىندەي تول­قىعان اقىن كوڭىلىنە تۇرلىشە اسەر ەتۋىنەن بولسا كەرەك. وسى تۇرعىدا كوسىلە قالام تارتىپ, تاۋەلسىز مەملەكەتىمىزدىڭ بۇگىنى, بۇگىنگە جەتۋدى ارمان ەتكەن, سول جولدا باستارىن بايگەگە تىگىپ, جاندارى قۇربان بولعان بابالارى­مىز تۋرالى ءھام ەلىمىزدىڭ بوستان­دىق جولىنداعى تاريحي ءومىربايا­نىن قۋاتتى جىرمەن تولعاپ ءجۇر­گەن قازاقتىڭ كورنەكتى اقىنى – نەسىپبەك ايت ۇلى. امەريكانىڭ ازاتتىق, فران­تسيا­­نىڭ ەيفەل مۇناراسىنداي الەم­گە تانىس ەسكەرتكىشتەر سەكىلدى تاۋەلسىز مەملەكەتىمىزدىڭ سيم­ۆو­لى­­نا اينالعان بايتەرەك تۋرالى پوە­ماسىن ازات ەلدىڭ العاشقى جىر-بايتەرەگى دەپ قابىلداعانىم ەسىم­دە. اقىن ودان سوڭ دا قالامىن قۇر­عاتپاستان ەكى پوەما جازىپ, “ەر­لىككە ەسكەرتكىش” دەگەن اتپەن “فو­ليانت” باسپاسىنان شىعارىپتى. سوناۋ سەكسەنىن­شى جىلدارى مەنىڭ ولەڭ­دەرىمدە “وتانىم مەنىڭ – قازاق­ستان”, “قا­زاق جەرى – بەسى­گىم” دەگەن جولداردى “وتان بىرەۋ – ول سوۆەت وداعى” دەگەن قاعي­دالاردى ايتىپ الىپ تاستاعان رە­داك­تورلار بۇل كۇندە ۇلكەن اقىن­بىز دەسىپ ءجۇر. ارينە, ولار سول كەزدەگى ساياساتتىڭ ورىن­داۋ­شىلارى ەدى. نەسىپبەك اقىننىڭ “تۋ” پوە­­ما­سى – قازاق ادەبيەتىنىڭ تاري­حىنداعى جالاۋ تۋرالى جازىلعان تۇڭعىش ۇلكەن شىعارما. راس, قا­زاق­تا “جالاۋلاتىپ” نەمەسە كوم­­مۋنيستىك يدەولوگيانىڭ ەسكەرت­كى­شىندەي “قىزىل تۋلار جەلبىرەپ” دەگەندەي تالاي ولەڭگە “كورىك” بەرگەن تىركەستەر بولدى. الايدا, تۋدىڭ ەلدىكتىڭ بەلگىسى ەكەندىگىن وقىرمانعا ابدەن جەتكىزە بىلگەن جانە بۇگىنگى تاۋەلسىزدىگىمىزدىڭ كوك تۋى وزىنەن ءوزى تىگىلە سالماعانىن: كەۋدەسىن اتقان وققا توسەپ ولگەن, الاشتىڭ تۋى قايدا كەشە كورگەن؟ جارقىراپ تاۋەلسىزدىك تاڭى اتپاسا, وكتەمدىك بىزگە قاشان ەسە بەرگەن؟!- دەپ, بۇگىنگى ەركىندىكتىڭ قادىرىن بىرەۋ ءبىلىپ, بىرەۋ بىلمەي جۇرگەندە, قالىڭ وقىرماننىڭ جانىنا سىڭىرە جىرلايدى. جاۋىزدىڭ ەشبىرى جوق جازا كورگەن, قاشاندا قياناتتان قازاق ولگەن! كوك تۋدىڭ قاسيەتتى كيەسى اتار, سابىنان ۇستاماساق تازا قولمەن! قانداي تاۋىپ ايتىلعان ءسوز! مەملەكەتتىك تۋدىڭ سابىن تازا قولمەن ۇستاۋ دەگەن وي قازاق ولەڭى­نىڭ تاريحىندا بۇرىن- سوڭدى ايتىلىپ كورگەن ەمەس. اقىننىڭ مەملەكەتتىك ايبىنىمىز – تۋدى ايالاي ءبىلۋدى قازاقى بولمىسى­مىزعا ساي, وسىنشالىقتى اشىق تا ايقىن سەزىممەن جەتكىزە ءبىلۋى نەسىپبەك اقىندى باسقالاردان دارالاي تۇسسە كەرەك. اقىننىڭ “ەرلىككە ەسكەرتكىش” كىتابىنداعى ەكىنشى پوەما – “اقمولا شايقاسى”. بۇل كۇندە كوركەم ۇيلەرى كوز تارتىپ, قازاق دالاسىنىڭ تورىندە بوي كوتەرگەن ەلىمىزدىڭ باس قالاسى استانا شەتەلدىك كەلىمسەكتەردىڭ قولجاۋلىعى بولىپ, ءبىر-بىرىمەن جاۋلاسقان “بيلىكتىڭ ىق جاعىندا ءىن كۇزەتىپ” جەرىن دە, ەلىن دە ساتا­تىندار بۇگىنگى ومىردە دە تابىلىپ قالۋى مۇمكىن دەگەن اقىن ويىن ءسوز اراسىنان اڭعارۋعا بولادى. اتتىلى جاساۋىلدار ءجۇز قارالى, كوز سالىپ كوكجيەككە سىزدانادى. قازاقتىڭ قۇداي بەرگەن بايتاق جەرىن وزىنەن سول قازاقتىڭ قىزعانادى. ءبىرى بىرىنە قاقپان قۇرىپ, جار استىندا جۇرگەن باۋىرىن جاۋ كورىپ, باسى بىرىكپەگەن قازاق سول دەرت­تىڭ سالدارىنان ءالى كۇنگە ارىلماي كەلەدى. يتتەر دە ىرىلداسقان ءبىر-بىرىمەن, بىرىگىپ ۇمتىلماي ما ءبورى كورسە, – دەگەن پىكىردى بۇگىنگىلەرگە وي سالۋ ءۇشىن دە ايتىپ وتىر اقىن. قو­لىندا بيلىك بار­لارعا قاي زاماندا دا ءبارى وڭاي, ولار ويلىعا وزبىر­لىق تا جاساي الادى, ويسىزدى تورگە شىعارىپ, جۋاستى جۇندەي تۇتۋگە دە ءازىر. ۇلتتىڭ تۇتاس­تىعى بولماسا, ۇلتتىق نامىس تا شالا­جانسار, ال نامىسسىز ۇرپاقتىڭ باسى بىرىكپەيدى. وسى ويلار اقىن جۇرەگىن شىمىرلاتىپ شىققان جىرمەن ورىلگەن. نەسىپبەك اقىنعا ء“بىزدىڭ اۋىل­دىڭ مىسىعى دا – ارىستان, انا اۋىلدىڭ ارىستانى دا – مىسىق” دەگەن جازىلماسا دا ءومىر ءسۇرىپ كەلە جاتقان, كوپ زامانداستارى­مىزدىڭ كوكىرەگىن كەرنەپ جۇرگەن قاعيدا جات. اتا-بابالارىمىزدىڭ قانداي جاۋعا دا جۇدىرىقتاي جۇمى­لىپ, ىرگەسىن ىدىراتپاي قارسى تۇرعانى كىتاپتىڭ ءون بويىنان بوي كورسەتەدى. وعان مىسال – “تۋ” داستانىنداعى: جۇيرىكتىڭ باۋىرى جازىق, قولتىعى كەڭ, شاپقاندا شاڭ بوراتار سەرپىنىمەن, تابىن مەن جاعالبايلى جىگىتتەرىن بوكەنباي باستاپ كەلدى جەر تۇبىنەن, – دەگەن شۋماقتار. تەلەفونى, پوشتاسى جوق زا­مان­داردا قازاقتىڭ اتقا مىنگەن ازا­ماتتارى باتىستان شىعىسقا, ءتۇس­تىكتەن ارقاعا اتتانىپ, اۋىز­بىرلىك پەن نامىس بىرىكتىرگەن تۇتاس­تىقتىڭ ارقاسىندا تالاي الپاۋىت ەلدەر كۇنى بۇگىنگە دەيىن كوز سالىپ جۇرگەن بايتاق جەرىمىزدى ساقتاپ قالعان. اقىن نەسىپبەك ايت ۇلىنىڭ “ەرلىككە ەسكەرتكىش” كىتابىنان ويلى وقىرمان نەنى تۇيەدى دەيتىن بولساق, بىرىنشىدەن ءتىلى كوركەم, “بالاسى دا, داناسى دا” دەگەن سەكىلدى جالاڭ ۇيقاستاردان اۋلاق, توگىلىپ جاتقان جىر-تاسقىن. قازىرگى بالاباقشالاردىڭ, باستاۋىش كلاستاردىڭ ۇلاندارى­نان قانداي باتىرلاردى بىلەسىڭ دەپ سۇراساڭ, شۆارتسنەگگەر, جان كلود ۆان دامم, بريۋس لي دەيدى. بۇل ءبىزدىڭ بابالارىمىزدىڭ قاي­سار­لىق, قايراتكەرلىكپەن وتكەن جو­لى­نان, ولاردىڭ ەلىن, جەرىن قور­عاعان كوزسىز باتىرلىعىنان حابارسىز ەكەنىمىزدى كورسەتەدى. ءوزىمىزدى ءوزىمىز تانۋعا كەلگەندە ءالى ەنجار تارتىپ, قولداعى التىننىڭ قادىرىن بىلمەي جۇرگەنىمىزدىڭ ەرتەڭ بارماعىمىزدى تىستەتەتىن ايعاعى ەكەنىن تۇسىنبەي جۇرگەنىمىزدىڭ بەلگىسى. “ۇلتتىڭ ءومىربايانىن قايتا- قايتا وزگەرتىپ جازدىرىپ, الفاۆي­تىن اۋىستىرۋ ارقىلى سول ۇلتتى تاريحتان ءسۇرتىپ تاستاۋعا بولادى” دەگەن ءبىر اقىلگوي حالىقتىڭ قاعي­داسى بار. ەندەشە, سول قاعي­داتتى ەستەن استە شىعارۋعا ءتيىستى ەمەس­پىز. وسى ورايدا نەسىپبەك اقىن­نىڭ اتالعان پوەمالارىن وقىپ, ۇرپاقتار وتكەنىنە كوز سالىپ, كوڭىل اۋدارادى. ءوز تاريحىن ءبىل­مەيتىن, اتا-باباسىنىڭ ەرلىگىن ماقتان ەتە الماعان ۇلت دالانىڭ تامىرسىز قاڭباعى سەكىلدى جوعا­لىپ, بىرەۋدىڭ سايىندا, ەكىنشى بىرەۋدىڭ ىعىندا كەتەدى دە, ۇرپاعى سونداي ۇلت رەتىندە جەر بەتىنەن سۇرتىلەدى. مۇندايدا ەلدىك رۋحتى پاش ەتكەن جىرلار عانا ۇلتتىق نامىستى اتوي سالىپ وياتادى. بۇل جىرلار ۇرپاقتاردى بۇگىنگى تاۋەل­سىزدىگىمىزدى قادىرلەپ-قاستەرلەۋگە باۋليدى. ولاي بولسا, نەسىپبەك شىعارماشىلىعى وسى جايتتەردەن بۇگىن ساقتانۋعا, ۇرپاق ساناسىن ءتول ارناسىنا ءتۇسىپ, تاۋەلسىز ەلى­مىزدىڭ كەلەشەگىن قالىپتاستىرۋعا جول سىلتەيدى. جىعىلماس ەشقاشان دا ەلى جارعا, الدىندا تۋ ۇستايتىن ەرى باردا! ماعان وسى ەكى جول ولەڭ بەي­نەت­پەن كۇن كەشكەن قازاق دەگەن ۇلت­تىڭ تاريحىن بوياۋمەن ورنەك­تەيتىن سۋرەتشىنىڭ ۇلكەن ءبىر شىعارماسىنا مازمۇن بولاتىنداي كورىنەدى. كەڭ بايتاق ەلىمىزدىڭ قاي قيى­رىن الماڭىز قاسىرەتى مەن قاسيە­تى­نەن حابار بەرەرلىك اڭىز بەن اقي­قاتى اتاۋلارىنان-اق كوزگە ۇرادى. سونىڭ ءبىرى – شىعىس قازاق­­ستان ايماعىنداعى كۇرشىم دەگەن اۋدان. ول جەر – ءبىزدىڭ تا­لاي اتاقتى ۇل-قىزدارىمىز شىق­قان قاسيەتتى ولكە. جۇرەگى قازاق كورسە دۇرسىلدەگەن, قالماق جوق ول كۇندەردە كۇرسىنبەگەن, جاسادى كوپ قارسىلىق ارپالىسىپ, باتىرى كۇجىرەيگەن كۇرشىم دەگەن. ەل بولىپ, كوشىمىز تۇزەلگەن ۋاقىتتا قازاقپەن ءومىر بويى كۇرەسىپ وتكەن قالماق كۇرشىمنىڭ ەسىمىن ءالى ساقتاپ كەلە جات­قانى­مىز قالاي دەگەن وي تۋىن­دايدى. وسى وراي­­دا اقىن جازعان شى­عارمالار نەگى­زىن­دە ۇرپاق “كۇر­­­­شىم” ءسوزى­نىڭ قاي­­­دان شىق­­­قا­نىن بىلۋمەن ءبىر­گە, دالا­مىز­دا ءالى قى­­رى مەن سىرى اشىل­­ما­عان, ەر­تەڭىن ويلاعان ەلگە وي سا­لاتىن تۇس­تارى­مىزدىڭ بار ەكەن­دىگىن ايتا­دى, ويلانۋعا شاقىرادى. مەملەكەتتىك سىيلىققا ۇسى­نىلىپ وتىرعان “ەرلىككە ەسكەرت­كىش” كىتابى ابدەن لايىق شىعار­ما دەگەن پىكىردەمىن. الەم كار­تاسىندا جارىق جۇلدىزداي جارق ەتىپ, جاستىعىمەن دە, جاسام­پاز­دىعىمەن دە بۇكىل دۇنيەنى تاڭ­داندىرعان استانا شىنىندا دا اتا-بابالارىمىزدىڭ ەرلىك رۋحىنا قويىلعان ەسكەرتكىش سەكىلدى. تالاي زاماندار بويىنا ءومىر­دەن شىندىق, ادىلەتتىلىك تاپپاي جۇرەكتەرى مۇزداعان, جانى سىز­داعان حالقىمىزعا مەيىرىم شۋاعىن شاشقان تاۋەلسىز ەلىمىزدىڭ مەرەيى بيىك, ۇرپاعىنىڭ, حالقىنىڭ تال­عامى مەن تۇسىنىگى تەرەڭ بولعاي!